The Compendium of Suśruta 9
Nibandhasaṅgraha 9
- Language
- Sanskrit
9.2
athāta ityādi | yantra śalyānāmāharaṇopāya, vidhi kalpanaṃ bhedo vā |
9.3
yantrāṇā saṃkhyāmāha, — yantraśatamityādi | ekottarameva <sup 1</sup | kaṃ, anye tu śataśabde'ṅagaṭṭhamevatornā, uttagaccha pradhānānānī, etena yantrāṇāmasaṃkhyeyatāmupamegatya pradhānatvaṃ neti vyākhyānayanti | atra yat pradhānaṃ tadeva darśayati- atra yantrāvetyādi | pradhānatamamatiśayena pradhānam | avagaccha jānīhi | yadyapyagre kaṅkamukhasya pradhānatvamucyamāna, tathā'pi hastasya prādhānya na virudhyate, pradhānatamatvāttasyeti | pradhānāne hetumāhatadadhīnatvādyantrakarmaṇāmiti |—hastāntaraprātādyantrakarmaṇāmityarthe | anye tvanyathā paṭhanti, ‘ki kāraṇa ? yasmād hastādṛte yantrāṇāmapravṛttireva, tadadhīnatvādyantrakarmaṇām' iti |
9.4
idānīṃ yantravyāpilakṣaṇaparibhāṣā pratipādayannāha-tatra mana ityādi | tatreti tasmin vakṣyamāṇe pratyanimittaye |
9.5
tānītyādi | prakāro bheda sādṛśyaṃ ca, teṣā ṣaḍbhedā nāstikādayaḥ, sādṛśyāni vā ṣaṭ svastikādīnā sādṛśyādeva | pratijñātān ṣaṭprakārān darśayitumāha-tadyathetyādi | svastikaṃ caturasraṃ piṣṭaghaṭitaṃ, tadākṛtīni caturasrayantrāṇi svastikayantrāṇyucyante | śeṣāṇāmapi nāmabhirevākṛtayo jñātavyā |
9.6
tatra caturviṃśatirityādi | dve eva tālayantre iti, nanu evaśabdaṃ vinā'pi dve tālayantre labdhe tat kimevaṃśabdena ? ucyate,— evaṃgabdo'yaṃ svastikādiṣu nirdiṣṭā sakhyā vyabhicārayati, tena śalyākṛtimavekṣya svastikādīni yantrāṇyadhikānyapi kāryāṇi, tālayantre dve eva, evaṃ sati na doṣa |
9.7
kiṃdravyāṇi punaryantrāṇi karttavyānītyāha—tāni prāyaśa ityādi | lohā pañca suvarṇādaya , tatkṛtāni lauhānītyucyante | tatpratirūpakāṇi lohapratirūpakāṇi vā | lohābhāve caitāni dantaśṛṅgadārūṇi yantrayonitvenoktānīti vyākhyānayanti | lohaveṇuvṛkṣasūtraśṛṅgavalkalatṛṇāni snāyupratānā aśmānaścetyetebhyo yantrāṇi niṣpādyante |
9.8
tatra yantrāṇā samāsenākṛti prasiddhasādharmyādudāhartumicchurāha—tatra nānāprakārāṇāmityādi | nānāprakārāṇā vividhabhedānā, vyālānā mṛgapakṣiṇā hiṃsrāṇā paśuvihaṅgamānā, mukhai sadṛśāni yantrāṇā mukhāni, 'bhavanti'ityadhyāhāra | atra mṛgā. siṃhādaya paśava', pakṣiṇo vāyasādaya | vyālānāmiti paśūnāmeva viśeṣaṇaṃ, natu pakṣiṇāmityeke | tasmādityādi |—tatsā rūpyāditi vyālapaśupakṣimūkhasādṛśyāt, āgamāditi śāstrāt, tathāhi,— 'svastikayantrāṇyaṣṭādaśāṅgulāni', upadeśāditi vṛddhavaidyavacanopadeśāt, yuktitaśceti prayojanataḥ, puruṣavayo'vayavādivibhāgavicārataśca |
9.9
gadyoktaṃ ślokenopasaharannāha,—samāhitānītyādi | samāhitāni nyūnātiriktamānavarjitāni | kharaślakṣṇamukhāni dṛḍhamasṛṇamukhāni, anye tu kāryabhedāt kānicit kharamukhāni kānicit ślakṣṇamukhāni, tatra kharamukhāni kaṅkamukhādīni, ślakṣṇamukhāni siṃhamukhādīni | sudṛḍhāni samudāyena | sugrahāṇi suvāraṅgāṇi|
9.10
tatra svastikayantrāṇyeva pramāṇārākārābhyāṃ darśayannāha—tatra svastiketyādi | tatra siṃhādayo nava vyālamṛgā, kākādayaḥ pañcadaśa pakṣiṇaḥ, eṣāṃ mukhasādṛśyāccaturviṃśatiḥ | tarakṣuḥ 'jarakha' iti loke, ṛkṣa bhallūko'tilomaśa, 'rīcha' iti loke; dvīpī citravyāghraḥ, 'citraka' (citā) iti loke; mārjāra. biḍāla ; mṛgairvārukaḥ hariṇavaditi loke, kaṅkaḥ kaṅkamallo dīrghacakṣurmahāpramāṇa., dahākākamanye; kuraraścillikākāro nādotthāpitamatsya', 'kurala' iti loke, bhāsa gokulacārī gṛdhraviśeṣaḥ, śaśaghātī, 'śaśāri' iti loke, cilliḥ 'cilla' iti loke; śyena. siñcāno garuḍānvaye; gṛdhra mahāpramāṇa. sa tu yojanadṛṣṭirāmiṣāśī ca; krauñcaḥ 'kurañja' (koci) iti loke, bhṛṅgarāja 'kālacaṭaka' iti pāriyātrīyāḥ, kānyakubjāstu 'pegi' iti, añjalrikarṇovabhañjanayo suśrutacarakādiṭikāsu paryāyo na dṛśyate tasmāddeśāntare lokādavagantavyau, nandi (ndī) mukhaḥ patrāṭī | masūrākṛtibhiḥ kīlai śalyairavabaddhāni kīlitāni, 'skandhapradeśe' iti vākyaśeṣa., anye tu 'tṛtīye bhāge' iti vākyaśeṣaṃ manyante | mūle'ṅkuśavadāvṛttavāraṅgāṇīti aṅkuśavadāvṛttaṃ ca(va) kaṃ vāraṅgaṃ grahaṇasthalaṃ yeṣā tāni tathoktāni | asthividaṣṭaṃ asthinimagnam |
9.11
sanigraho'nigrahaśceti | sanigrahānigrahau dvau sandaṃśau, ekasanigraha savāraṅgo nāpitasyeva, anyaścānigraho'nivandhanaḥ suvarṇakārasyeva, anye tu sanigraho lohakārasadaṃśa iva kīlabaddhaṃ iti manyante |
9.12
tālayantre ityādi | tālasaṃjñake dve yantre, dve api dvādaśāṅgulapramāṇe | tayorākāramāha—matsyatālavaditi | tālamatra śakalamāhu , matsyasya mīnasya, tālatulye pratanamukhe ityarthaṃ | ke te dve ityāha—ekatāladvitālake iti | atra tālaśabdena pradeśa ucyate, etena eka tālaṃ pradeśo yasya tadekatāla, dve tāle pradeśau yasya tadvitālaka, etena matsyasya śakalavatpratanumukhaikapradeśamekatāla, matsyaśakalavatpratanumukhadvipradeśaṃ dvitālamityuktam | pariṇāhastu karṇādipraveśī jñeya | anye tu 'matsyatālukavadekatālakadvitālake' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca—matsyo'tra meḍḍu(du)lināmamatsya., tasya lauhamayatālakākāra mukha bhavati, atastanmukhākāraṃ yantramekatālakaṃ, sarvamukhākāraṃ dvitālakaṃ, tālako'trāpavārakādikapāṭasandhivandhanaṃ lohamayamucyate, karṇanāsāśalyaṃ gṛthakeśādi |
9.13
nāḍīyantrāṇyapītyādi | nāḍī(lī)yantrāṇīti nāḍī(lī)mantaścchidrāṇi | ekatomukhāni rakṣāharaṇārthīnyālābubhagandarāśoṃ-
yatrādīni; ubhayatomukhāni vastyuttaravastidhūmayantrādīni | tāni srotogataśalyoddharaṇārthamiti tāni nāḍīyantrāṇi srotogataśalyoddharaṇaprayojanāni | tathāhi, –'lākṣāśalye kaṇṭhāsakte mukhe nāḍīṃ dattvā taptayā lohaśalākayā''karṣayet–' ityādikam | rogadarśanārthamiti rogā ābhyantarārśaḥprabhṛtayaḥ | ācūṣaṇārthamiti asthigatavāyorduṣṭaraktastanyayorākarṣa (cūṣa) ṇārtham | kriyāsaukaryārthamiti ābhyantarārśaḥprabhṛtiṣu śastrakṣārāgnyādikriyāyāḥ sukaratvāya sukhakaraṇāyetyarthaḥ | tāni srotodvārapariṇāhānīti bahuśvena srotodvāratulyāni | nanu, 'viṃśatirnāḍya.' iti pūrvamevoktaṃ, iha tu bhagandarāśaprabhṛtyādinā nāḍīyantrāṇyalābuśṛṅgāntāni dvādaśa, tat kathaṃ viṃśati. pūryate ? ucyate, bhagandarayantre dve ekamekacchidraṃ, aparaṃ dvicchidraṃ; arśoyantre'pi dve, ekacchidradvicchidrabhedena, vraṇayantramekaṃ vraṇacchidrāyāmapariṇāhaṃ; vastinetraṃ naturvidhaṃ vayobhedena, anye trividhamāhu, uttaravastinetraṃ dvividhaṃ puṃsāṃ strīṇāṃ ca, eke trividhamāhuḥ; mūtravṛddhikodarayordva-mūtravṛddhisrāvaṇārthamekaṃ, dakodarasrāvaṇārthaṃ caikaṃ; dhūmanetrāṇi trīṇiekaṃ vairecanikaṃ, aparaṃ snehikaṃ, anyacca prāyogikaṃ, niruddhaprakaśayantramekaṃ; sanniruddhagudayantramekaṃ, alābuyantramekaṃ, śṛṅgayantramekaṃ; evaṃ viṃśatirnāḍīyantrāṇi |
9.14
śalākāyantrāṇi nirdeṣṭumāha - śalākāyantrāṇyapītyādi | yathāyogapariṇāhamiti pariṇāho vartulatā | teṣāṃ śalākāyantrāṇāṃ
manye | gaṇḍūpadetyādi mukhaśabdo gaṇḍūpadādibhi saha pratyekaṃ saṃbadhyate, tena gaṇḍūpadamukhe dve, sarpaphaṇamukhe dve, evaṃ śeṣayorapi | śarapuṅkha• śaraguṇasandhānasthānam | vaḍiśā matsyabandhanam | teṣāṃ caturṇāṃ gaṇḍūpadamukhādīnā yathāsakhyena prayojanamāha, - eṣaṇetyādi | -eṣaṇaṃ gambhīrapākādau pūyādyanveṣaṇaṃ, vyūhanamūrdhvākaraṇaṃ chittvonnuṇḍitasyoddharaṇārtha, vāraṅgeṇānusaraṇamityeke | masūradalaiti masūrasya dalitasya niṣtuṣasya khaṇḍaṃ dalamityucyate | kiṃcidānatāgra iti manāk vakrāgre | ṣaṭkārpāsakṛtoṣṇīṣāṇīti tūlaveṣṭitāgrāṇi, pramārjanakriyāsu proñchanakriyāsu | trīṇi dartyākṛtīnīti darvī dāhahastaka., khallamukhāni nimnamukhāni | jāmbavavadanānīti jambūphalamukhākṛtīni | kolāsthidalamātramukhamiti badarāsthimajvidalagramāṇaṃ, khallatīkṣṇoṣṭhamiti khallaṃ nimnaṃ madhye boddhavyaṃ, tīkṣṇoṣṭhaṃ tvante | kalāyaparimaṇḍalamiti kalāyamātraṃ parito maṇḍalaṃ vartulaṃ, ubhayato mukulāgramiti dvayorantayo. kalikāvadagra, dairyeṇa tvaṣṭāṅgula, śālakyoktatvāt | gaṇḍūpadamukhādīnāmaṅgugavadanāntānā śalākāyantrāṇā tulyākṛtitve'pi dvitvaṣaṭtvādīni kāryāpekṣīṇi |
9.16
upayantrāṇi nirdeṣṭumāha - upayantrāṇyapītyādi | upayantrāṇīti yantrasamīpavartīni, hīnayantrāṇītyanye | rajju muñjādiviracito guṇa , veṇikā guṇatrayagrathitā, carmānta carmāvayava, atra varmāntamityeke paṭhanti, varma sannāha, valkala palāśādrumavarādīnā tvak, sā ca bhagnādivandhanayantrārya; latā pratāninī velliriti 'loke, vastra karpaṭa, aṣṭhīlāśma iti aṣṭhīlā dīrghavartulapāṣāṇa , anye lauhakārāṇā lauhīṃ dīrghavartulabhāṇḍamāhu, tayā tulyo'śmā aṣṭhīlāśmā, sā cāṣṭhīlāśmā uttarāpathe prasiddha, mudgara kāṣṭhādikṛta , ayamasthiviniddaṣṭaśalyasya cālanārya, pāṇipādatalamiti talaśabda pāṇipādābhyā saha pratyekaṃ sabadhyate, aśvakaṭaka ghoṭakakavikācūḍaka, śākhā vṛkṣasya, anayo prayojana śalyāpanayanīye vakṣyati, ṣṭhīvanaṃ śleṣmādinirasanaṃ, pravāhaṇaṃ vamanavirecanāśrupravartanādi yathāsakhyaṃ kaphapittākṣiraja śalyādipu, harṣa. tuṣṭi, ayaskānta pāṣāṇaviśeṣa , ākarṣakāvācakacumbakabhrāmakramedāccaturvidha ; itiśabda. samāptau | svabhāvapācanapramārjanādayo'navabaddhaśalyoddharaṇahetavo rajjvādyupayantreṣvevānta-
rbhūtā iti pṛthaṅgoktā | tathayā, pravāhaṇagrahaṇena tāvadaśrukṣavathuprabhṛtīnāmatra grahaṇamityādikaṃ boddhavyam || 15-16 ||
9.17
kāni punaryantrāṇā karmāṇītyāha, - yantrakarmāṇi lityādi | nirghātanamitaścetaśca vicālya nirharaṇa, itaścetaśca ghaṭṭanamityeke, pūraṇa vastinetraprabhṛtibhistailādinā, bandhana rajjvādinā, vyūhanaṃ (ūrdhvākaraṇaṃ chittvonnuṇḍitasyoddharaṇārya) atraivādhyāye vyākhyātaṃ prāk, vartanaṃ vivṛtta(sūta) sya vartūlīkaraṇaṃ, cālanaṃ sthānāt sthānāntaranayana, anye śalyakampanamāhu , vivartanaṃ karṇavāyorniṣkāsayitumiṣṭasya karṇalagnasya punarnivartanaṃ, anye yantrasya bhrāmaṇamantare vā; vivaraṇaṃ prakāśanala, māsacchedāvakāgadānena vivaragamityeke, 'vivaraṇaṃ prasāraṇaṃ' iti lakṣmaṇaṭippaṇakenoktaṃ; pīḍanaṃ vraṇasya pūyādinirgamanāyaimāṅgulyādinā, mārgaviśodhanaṃ mūtrapurīpasadye, vikarṣaṇa vigṛhya karṣaṇa, anye māsādiprativaddhaśalyasya mocanamāhu , āharaṇamānayanaṃ, āñchanamīpanmukhānayanaṃ, īpanmukhe ānayanamityartha , unnamanamadha sthitasya śara karṇāderūrdhvaṃ nayanaṃ; vinamanaṃ nimnīkaraṇa, bhañjanaṃ śara karṇāderāmardanaṃ, samantato maīnamityanye, unmathanaṃ pranaṣṭasya śalyasya mārge śalākādibhirāloḍanaṃ, ācūṣaṇaṃ viṣaduṣṭastanyarudhireṣu śṛṅgālāvubhyā mukhena vā; eṣaṇaṃ gaṇḍūpadamukhena gatervraṇotsaṅgaśalyādīnā, dāraṇaṃ śara karṇīdidvidhākaraṇa, ṛjūkaraṇa kuṭilasya, prakṣālanaṃ toyādibhirvraṇotsaṅgādīnā, pradhamana śleṣmaśalyasaṅge nāsikāyāṃ nāḍyā cūrṇakṣepaṇa, pramārjanaṃ proñchanaṃ vālāṅgulivastrairākṣiraja śalyādipu |
idānīṃ nānāvidhaśalyākāreṇa karmaṇāṃ vahutvāt saṃkhyāyāmaniyamaṃ darśayannāha, - svabuddhyā cāpītyādi |
9.19
yantradoṣān vaktumāha, - tatrātisthūlamityādi | asāramaśuddhalohādighaṭitaṃ; agrāhi vikṛtamukhaṃ; cipamagrāhi ekadeśagrāhi; vakramṛju; śithilaṃ pīḍanākṣamaṃ, atyunnatamūcchritaṃ, mṛdukīlaṃ durbalaśalyaṃ; anye tu 'vakraśithilātyunnatamṛdukīlaṃ' iti paṭhanti, vyākhyānayanti ca-atra kīlaśabdo vakrādibhiḥ saha pratyekaṃ sabadhyate, tena vakrakīlamityādi yojyaṃ; mṛdupārśaṃ tanupāśaṃ; mṛdumukha śalyapīḍanāsahāsukham | ete prāyeṇa svastikayantrāṇā dopā boddhavyā |
9.20
yantrasya praśastatvaṃ vaktumāha- etairdoṣairityādi |
svastikayantrāṇāṃ viṣayamedaṃ darśayannāha- dṛśyamityādi | dṛśyaṃ darśanagataṃ śalyaṃ, gūḍhamadṛśyaṃ kaṅkamukhādibhiḥ, atrādigabda pradhānavācī, tena kaṅkamukhamādi pradhānaṃ yeṣāṃ tairnirharedityarthaḥ, yadi punarihādiśabda pravānavācī na syāttadā kākamukhasya grahaṇaṃ na syāditi | vyapekṣyeti vividhā apekṣā vyapekṣā, viśiṣṭā apekṣā vā |
9.22
kaṃkamukhasya prādhānyaṃ darśayannāha, - nivartata ityādi | nivartate sādhviti sādhu jhaṭiti ni saratītyartha, avagāhate praviśati ca sādhu, anyeṣāṃ siṃhamukhādīnā sthūlamukhatvena sādhvavagāhanasādhunirvartanābhāvāt, anye vivartate vṛttatvādantarbhamatītyāhu | śalyaṃ nigṛhyoddharate ākarṣati | sthāneṣu sarveṣviti sandhidhamanyādiṣu | adhikāri asya kaṅkamukhasya adhikāro'sti nānyasya; anye tu 'avikāri' iti paṭhanti, tatrāpi sa eva tātparyārtha iti |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyā suśrutavyākhyāyāṃ nivandhasaṃgrahākhyāyā sūtrasthāne saptamo'dhyāya. |
Linked texts (1)
- Suśrutasaṃhitā — Suśruta & Nāgārjuna (siddha/alchemist), Sanskrit