Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 94

Nibandhasaṅgraha 94

Language
Sanskrit

94.2

athāta ityādi | asminnadhyāye mahatā kṣudrāṇāṃ ca kuṣṭhānā cikitsitasya proktatvānmahacca tat kuṣṭhacikitsitaṃ cetyeke vyācakṣate, tanna, kuṣṭhānā mahatā cāpītyādikenādhyāpanasapradānīyoktena virodhāt, tasmāddhātvanupraviṣṭāni sapta kuṣṭhāni mahāntītyato mahatā dhātvanupraviṣṭānā kuṣṭhānā cikitsitamiti vyākhyānayanti, gayī tu mahatā saptānā kākaṇakavarjitānāmityāha |

94.3

kuṣṭheṣvityādi | kuṣṭhādīnāṃ caturṇāmapi dāruṇeṣviti viśepaṇam | kaphāmayā abhisāradruphaprasekādayaḥ | medurā medasvina | adhyamatiriti vaidyasya viśeṣaṇaṃ vihitaṃ, adhyamatiḥ kuśāgrīgramati prakṛtivayovalaśarīrādīnāmavasthāntarāṇi yo jānātītyarthaḥ |

94.5

kṣuṇṇānityādi | kiliñjo vaṃśādivaṃśagrathitapaiṭakākāra | kapālo ghaṭādikarpara | kaṇṭakivṛkṣā khadiravadarā rimedadyugdāruprabhṛtaya | bhallātakādicūrṇacaturbhāgāniti sarvaśaktuprayogeṣu cūrṇaprakṣepamātrāparibhāṣeyam | evamityādi | paripītānāṃ bhāvitānām | dāḍimāmlavetasasaindhavādīnāmatra yāvatā'mlalavaṇatā tāvattī prakṣepaparimāṇamātrā | yāvakānityādi | dhānā. śuṣkabhṛṣṭayavā | ulumbakā sarasā bhṛṣṭayavāḥ | kulmāṣā yavapiṣṭamayā amlarasakhinnā śṛṅgāṭādaya | apūpā sthūlapūpā | pūrṇakośā yavapiṣṭamayā eva kuṣṭhahitaśamīdhānyaskhinnavidalādipūrṇakoṣṭhā | utkārikā sayāvaprakārā | śaṣkulyo yavaprakāreṇa saskṛtāstaileryavapiṣṭena śaṣkulīkalpena vidheyā | kuṇāvī yavaparpaṭī | prabhṛtigrahaṇādantargataguḍādayaḥ | kuṇāvītyatra anye tu konāḍi(li)keti paṭhanti, tatrāpi sa evārthaḥ | gayī tu utkārikāgre citreti paṭhati, citrā apūpaviśeṣaḥ | veṇuyavā vaṃśaphalāni |

94.6

idānīṃ madyasātmyānāṃ vātakaphakuṣṭhināmariṣṭān tata āsavāṃścere cāha—ariṣṭānityādi | triphalāyāḥ samuditāyāḥ kuḍava iti kecit, anye tu saṃjñāyāḥ saṃjñina eva pradhānatvamiti pratyekameva kuḍavaṃ manyante | jalasya sapta kuḍavā aṣṭāviṃśatipalānīti jejjaṭa ; tannecchati gayī, sarveṣveva tantreṣvaṣṭapaladravasya kuḍavatvāt | eṣa piṇḍāriṣṭasaṃjñakaḥ kuṣṭhaharakhadirādikaṣāyeṇāloyya pātaḥvya | piṇḍāsavasya paladvayaṃ palaṃ vā, kuṣṭhaharasya khadirakāthasyāñjalimātrā, yathānalamupayuñjītetyeke | atra cūrṇānāmatibāhulyāt pūta evāriṣṭa peya ityeke, piṇḍāsavavadapūta eva peya ityanye | asmin yoge pāṭhāntara vyākhyānāntaramapyasti, tacca vistarabhayānna likhitam |

94.7

palāśeśyādi | trayo bhāgā āḍhakatrayam | dvau bhāgau phāṇitasya āḍhakadvayam | ariṣṭakalpeneti pūtīkādivat | atra triphalāyāścūrṇādi sarvaṃ pūrvoktamunneyam | vidadhyāt kuryādityarthaḥ | tilādīnāmityādi tilādiraśmarīpaṭhitastilāpāmārgakadalīpalāśetyādika |

94.8

surāvidhānamāha—athetyādi | uttamāraṇī uttamakaraṇī, kośātakī devadālī | udakaśabdo'tra kvāthe vartate | kiṇvapiṣṭamabhiṣuṇuyāt sandadhyāt, yathokta sūtrasthāne virecanādhikāre | kaṣāyakalpena vipācyeti śiṃśapākhadirayo sārabhāgadvayamādāya, ekaṃ ca bhāgamuttamāraṇyādīnā; kuta etaditi ? sārāṇāṃ kuṣṭhaharatvāt ; tullāmekā caturbhistadrudroṇaiṣṭakvāthya droṇāvaśiṣṭamavatārya, kiṇvapiṣṭayorāsutīcalavacanena pramāṇādikalpanam | vidadhyāt kuryādityartha |

94.9

ato'valehānityādi | khadirādīnāṃ droṇamekaṃ pānīyasya droṇacatuṣṭayaṃ, etadroṇaśeṣaṃ grāhyaṃ, puna· pākāddhanībhavatyasmin kuṣṭhajāvalehacūrṇaprakṣepapramāṇena bījena pratyekaṃ sārdhapalānāṃ pañcānāmeva ślakṣṇapiṣṭānāṃ piṇḍān prakṣipya phāṇitībhūtamavatārayet; yadyapi pāṇitalaṃ karṣamityuktaṃ, tathā'pi pūrṇaśabdāt pāṇitalaṃ hastatalamaṅgulirahitaṃ vyākhyātam | apratarāśa. sāyameva bhuñjāna· | gayī tu sālasāraṃ na paṭhati, khadirādīni catvāryeva paṭhati |

94.10

ata ityādi | parīpītaṃ bhāvitam | śālasārādicūrṇaprasthe bhāvye āragvadhādikāthanīyadravyasyāpi prasthameva, caturbhistadakaprasyaistvakvāthyāṣṭabhāgāvaśiṣṭamavatārya prāguktaṃ cūrṇamārdrīkṛtya śoṣayet; evaṃ saptāhṃ bhāvayitvā tataścūrṇakarṣaṃ, śālasārādidravyapalaṃ, ṣoḍaśabhirudakapalairni kāthya pādāvaśiṣṭena tena kāthena ṣoḍaśaguṇena pibet, kuṣṭhānāmuttamamātrārhatvāt |

94.11

ata ityādi | tanūnyadhanāni tilotsedhamātrāṇi | lavaṇavargapradigdhāni saindhavasauvarcalodbhidviḍasāmudralavaṇādikatkena liptāni | khadirāṅgāratāpanamapi ṣoḍaśavārān | ghanatāntavaṃ niviḍavastram | mātrāmiti alpamityarthaḥ, pañcaguñjādikamatruñjyā lauhamāpacatuṣṭayam | sasṛjya samyak kṣudrā, samyaksṛṣṭisu lauhamayapātre lauhadaṇḍamardanena madhupṛtalauhai. samyagetībhāva. | upayukte punarasmin paḍaṅgakalpena kuṣṭhaharasadirādikathitajalaṃ ṣaṣṭiguṇamanupāna, pāramparyāopadeśāt | eva pramehādau pramehādiharakvathitameva jalamanupānam | evamāhāro'pi yathāvyādhi yathārogameva kuṣṭhe kuṣṭhahara·, mehe mehahara iti, anamlalavaṇastu sarvathā
vyādhihara | etenetyādi etena kathitalauharasāyanakrameṇa, sarvalauheṣu trapusīsatāmrasuvarṇeṣu, ayaskṛtayo viśeṣeṇa vyākhyātā prakarṣeṇa kathitāḥ |

94.12

auṣadhāyaskṛtimupadiśannāha - trivṛdityādi | śyāmā vṛddhadāraka, saptalā yavatiktā, śaṅkhinī tadvedaḥ, tilvakaḥ paṭṭikārodhra | svarasamādāyeti pañcaśatapalāni, eṣāṃ svarasālābhe pratinidhi - tatra cūrṇānāmāṣṭakamudakadroṇe rātriprayuṣitaṃ svarasagrahyārtha; vṛddhavaidyāstu kvāthe'pi svarasaśabdaṃ manyante, tatra trivṛdādikāthasya pañcaśatapalāni | gayī tu trivṛdādīnāṃ śiṃśapāntānāṃ dvādaśānāṃ droṇamapāṃ caturbhirdroṇairutkvāthya droṇāvaśiṣṭa kaṣāya grāhyamiti manyate | pālāśyāṃ droṇyāmabhyāsicyeti droṇī jalaprakṣepaṇī, abhyāsicya prakṣipya, sā cārdrapalāśamayī kartavyā | khadirāṅgāretyādi | lauhapiṇḍaṃ pañcāśatapalapramāṇam | trisaptakṛtva iti ekaviṃśativārān | tamādāyeti dravaṃ punarāsiñcya sthālyā gomayāgninā vipacet | tataścaturthāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya bhūyo'gnitaptānayaḥpatrāṇi prakṣipediti | tantra kaṣāye pūrvalohapatrāṇi khadirāṅgārataptāni punarapi nirvāpya, etāni lohapatrāṇi tenaiva kaṣāyeṇa ślakṣṇapiṣṭāni, tasminneva kaṣāye punarāpacet, sidhyati cāsmin pippalyādicūrṇabhāgaṃ dadyāllohapiṇḍasamameva, siddhaśīte dvau madhuna dvau guḍasyeti palaśatamityarthaḥ | ghṛtasyāpi tāvat palaśataṃ dadyāt | gayī tu pippalyā-
dimadhusarpiṣāmanyathā bhāgakalpanaṃ kṛtavān, tadya vistarabhayānna likhitam | tataḥ praśāntamityādi praśāntaṃ siddhamucyate | śuktirardhapalam | prakuñcaḥ palam | sannamagnimuddharati utkarṣayati | śāletyādi | - śālasārādikvāthadroṇaṃ pālāśadroṇyāmabhyāsicya, apare pañcaśatapalāni manyante | ayoganaṃ karmakārabhāṇḍibhistaptāyastāḍanābhi pūrvavadekaviṃśativārānabhisaṃyojya śītīkṛtya, tāni ca nirvāpaṇasādhitalohapatrāṇi tenaiva kaṣāyeṇa ślakṣṇapiṣṭāni ariṣṭasaṃskāravidhinā vihitasaṃskāre kalaśe yāvatā ca mandakaṭukamariṣṭaṃ syāttāvaccūrṇaṃ dattvā, māsaṃ śīte'rdhamāsamuṣṇe ca sthāpayet | atra madhu purāṇamavagantavyaṃ, tacca kaṣāyacaturyāṃśena, tatsama eva jīrṇeguḍaḥ | 'ayoganāṃstaptān' ityatra ghanaśabdenaiva lohapiṇḍe prāpte ayaḥśabdastīkṣṇalauhaprāpaṇāya sīsakādiparihārāya ca | anye tu, atra pippalyādi lauhasamaṃ tadviguṇaṃ kṣaudraṃ guḍaṃ ca dadyāt, lauhapramāṇaṃ tu pūrvayoge vyākhyātam | evamityādi ārevatādiṣvāragvadhādiṣu | vidadhyādayaskṛtiṃ kuryāt |

94.13

ata ityādi | khadirarasena tulya āmalakarasaḥ | madhughṛte tu samaste tāvatī dravyapādike | bhallātakavidhānavadvyāhāre kṣīraṃ kuṣṭhakaramapi na viruddhaṃ, rasāyanaśakteracintyaśaktitvāt, śeṣaṃ suvodham | khadirasārasyārdvakharasālābhe'nukalpitaṃ kharasamuddiśannāha- khadirasāretyādi | eṣa eveti pūrvamātrayopayojyaḥ | snehakaṣāyaparibhāṣākalpanayā kaṣāyaṃ kṛtvā tasya pādikaṃ sarpi, apathyamapyāvikaṃ sarpi pathyatvenātrābhihitaṃ, dravyasaṃyogaśakteracintyatvāt, anye tu sarpireva paṭhanti na punarāvikam |

94.14

amṛtetyādi | amṛtavallī guḍūcī |

94.16

snehasāmānyānmiśrakaṃ snehaviśeṣaṃ nirdiśannāha—kṛṣṇatiletyādi | kṛṣṇatilānāṃ bhallātakānāṃ ca tailam | tadetat sarpiṣā saha snehadroṇatrayamāmalakarasaśālasārādikaṣāyadroṇābhyāṃ triphalādibhiḥ kalkīkṛtairvipacet | upasaṃskṛtaśarīro vamanādibhirityarthaḥ | pāṇiśuktiḥ palamityartha | sahasraśo'pītyapiśabdāt khadirasāraprayogeṇa sārasnehayoranuktayoruktena kalpena kalpanamiti samucinoti |
iti śrīḍalhaṇaviracitāyāṃ nibandhasaṃgrahākhyāyāṃ suśrutavyākhyāyāṃ cikitsāsthāne daśamo'dhyāya |

Linked texts (1)