Sushruta Samhita 1.36: ṣaḍtriṃśattamo+adhyāyaḥ /
Suśrutasaṃhitā 1.36
- Language
- Sanskrit
ṣaḍtriṃśattamo+adhyāyaḥ /
1.36.1
athāto bhūmipravibhāgīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //
1.36.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //
1.36.3
śvabhraśarkarāśmaviṣamavalmīkaśmaśānāghātanadevatāyatanasikatābhiranupahatāmanūṣarāmabhaṅgurāmadūrodakāṃ snigdhāṃ prarohavatīṃ mṛdvīṃ sthirāṃ samāṃ kṛṣṇāṃ gaurīṃ lohitāṃ vā bhūmimauṣadhārthaṃ parīkṣeta / tasyāṃ jātamapi kṛmiviṣaśastrātapapavanadahanatoyasambādhamārgairanupahatamekarasaṃ puṣṭaṃ pṛthvavagāḍhamūlamudīcyāṃ cauṣadhamādadītetyeṣa bhūmiparīkṣāviśeṣaḥ sāmānyaḥ //
1.36.4
viśeṣatastu tatra aśmavatī sthirā gurvī śyāmā kṛṣṇā vā sthūlavṛkṣaśasyaprāyā svaguṇabhūyiṣṭhā snigdhā śītalā+āsannodakā snigdhaśasyatṛṇakomalavṛkṣaprāyā śuklā+ambuguṇabhūyiṣṭhā nānāvarṇā laghvaśmavatī praviralālpapāṇḍuvṛkṣaprarohā+agniguṇabhūyiṣṭhā rūkṣā bhasmarāsabhavarṇā tanurūkṣakoṭarālparasavṛkṣaprāyā+anilaguṇabhūyiṣṭhā mṛdvī samā śvabhravatyavyaktarasajalā sarvato+asāravṛkṣā mahāparvatavṛkṣaprāyā śyāmā cākāśaguṇabhūyiṣṭhā //
1.36.5
atra kecidāhurācāryāḥ prāvṛḍvarṣāśaraddhemantavasantagrīṣmeṣu yathāsaṃkhyaṃ mūlapatratvakkṣīrasāraphalānyādadīteti tattu na samyak saumyāgneyatvājjagataḥ / saumyānyauṣadhāni saumyeṣvṛtuṣvādadītāgneyānyāgneyeṣu evamavyāpannaguṇāni bhavanti / saumyānyauṣadhāni saumyeṣvṛtuṣu gṛhītāni somaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātānyatimadhurasnigdhaśītāni jāyante / etena śeṣaṃ vyākhyātam //
1.36.6
tatra pṛthivyambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmau jātāni virecanadravyāṇyādadīta agnyākāśamārutaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ vamanadravyāṇi ubhayaguṇabhūyiṣṭhāyāmubhayatobhāgāni ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāṃ saṃśamanāni evaṃ balavattarāṇi bhavanti //
1.36.7
sarvāṇyeva cābhinavānyanyatra madhughṛtaguḍapippalīviḍaṅgebhyaḥ (ā.sarvāṇyeva sakṣīrāṇi vīryavanti ) teṣāmasampattāva(ā.na)tikrāntasaṃvatsarāṇyādadīteti //
1.36.8
bhavanti cātra /
1.36.8_2
gopālāstāpasā vyādhā ye cānye vanacāriṇaḥ /
1.36.8_3
mūlāhārāśca ye tebhyo bheṣajavyaktiriṣyate //
1.36.9
sarvāvayavasādhyeṣu palāśalavaṇādiṣu /
1.36.9_2
vyavasthito na kālo+asti tatra sarvo vidhīyate //
1.36.10
gandhavarṇarasopetā ṣaḍvidhā bhūmiriṣyate /
1.36.10_2
tasmādbhūmisvabhāvena bījinaḥ ṣaḍrasāyutāḥ //
1.36.11
avyaktaḥ kila toyasya raso niścayaniścitaḥ /
1.36.11_2
rasaḥ sa eva cāvyakto vyakto bhūmirasādbhavet //
1.36.12
sarvalakṣaṇasaṃpannā bhūmiḥ sādhāraṇā smṛtā /
1.36.12_2
dravyāṇi yatra tatraiva tadguṇāni viśeṣataḥ //
1.36.13
vigandhenāparāmṛṣṭamavipannaṃ rasādibhiḥ /
1.36.13_2
navaṃ dravyaṃ purāṇaṃ vā grāhyameva vinirdiśet //
1.36.14
viḍaṅgaṃ pippalī kṣaudraṃ sarpiścāpyanavaṃ hitam /
1.36.14_2
śeṣamanyattvabhinavaṃ gṛhṇīyāddoṣavarjitam //
1.36.15
jaṅgamānāṃ vayaḥsthānāṃ raktaromanakhādikam /
1.36.15_2
kṣīramūtrapurīṣāṇi jīrṇāhāreṣu saṃharet //
1.36.16
plotamṛdbhāṇḍaphalakaśaṅkuvinyastabheṣajam /
1.36.16_2
praśastāyāṃ diśi śucau bheṣajāgāramiṣyate //
Commentaries (2)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- Bhānumatī — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
Discussed in (3)
- A History of Indian Medical Literature — Meulenbeld 1999, English
- The Surgical Instruments of the Hindus, with a Comparative Study of the Surgical Instruments of the Greek, Roman, Arab and the Modern European Surgeons — Mukhopadhyaya 1913, English
- A History of Hindu Chemistry from the Earliest Times to the Middle of the Sixteenth Century A.D. — Ray 1902, English