Sushruta Samhita 1.11: ekādaśo+adhyāyaḥ /
Suśrutasaṃhitā 1.11
- Language
- Sanskrit
ekādaśo+adhyāyaḥ /
1.11.1
athātaḥ kṣārapākavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //
1.11.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //
1.11.3
śastrānuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ chedyabhedyalekhyakaraṇāttridoṣaghnavādviśeṣakriyāvacāraṇācca //
1.11.4
tatra kṣaraṇāt kṣaṇanādvā kṣāraḥ //
1.11.5
nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ śuklatvāt saumyaḥ tasya saumyasyāpi sato dahanapacanadāraṇādiśaktiraviruddhā sa khalvāgneyauṣadhiguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭuka uṣṇastīkṣṇaḥ pa(ā.pā)cano vilayanaḥ śodhano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhano lekhanaḥ kṛmyāmakaphakuṣṭhaviṣamedasāmupahantā puṃstvasya cātisevitaḥ //
1.11.6
sa dvividhaḥ pratisāraṇīyaḥ pānīyaśca //
1.11.7
tatra pratisāraṇīyaḥ kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagandarārbudārśoduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidradhikṛmiviṣādiṣūpadiśyate saptasu ca mukharogeṣūpajihvādhijihvopakuśadantavaidarbheṣu tisṛṣu ca rohiṇīṣu eteṣvevānuśastrapraṇidhānamuktam //
1.11.8
pānīyastu garagulmodarāgnisaṅgājīrṇārocakānāhaśarkarāśmaryābhyantaravidradhikṛmiviṣārśaḥsūpayujyate //
1.11.9
ahitastu raktapitta(ā.tti)jvaritapittaprakṛtibālavṛddhadurbalabhramamadamūrcchātimiraparītebhyo+anyebhyaścaivaṃvidhebhyaḥ //
1.11.10
taṃ cetarakṣāravaddagdhvā parisrāvayet tasya vistaro+anyatra //
1.11.11
athetarastrividho mṛdurmadhyastīkṣṇaśca / taṃ cikīrṣuḥ śaradi girisānujaṃ śucirupoṣya praśaste+ahani praśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ mahāntamasitamuṣkakamadhivāsyāparedyuḥ pāṭayitvā svaṇḍaśaḥ prakalpyāvapāṭya nirvāte deśe nicitiṃ kṛtvā sudhāśarkarāśca prakṣipya nilanālairādīpayet / athopaśānte+agnau tadbhasma pṛthaggṛhṇīyādbhasmaśarkarāśca / athānenaiva vidhānena kuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyapāmārgapāṭalānaktamālavṛṣakadalīcitrakapūtīkendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthaguñjāścatasraśca kośātakīḥ samūlaphalapatraśākhā dahet / tataḥ kṣāradroṇamudakadroṇaiḥ ṣaḍbhirāloḍya mūtrairvā yathoktairekaviṃśatikṛtvaḥ parisrāvya mahati kaṭāhe śanairdarvyā+avaghaṭṭayan vipacet / sa yadā bhavatyaccho raktastīkṣṇaḥ picchilaśca tamādāya mahati vastre parisrāvyetaraṃ vibhajya punaragnāvidhiśrayet / tata eva cakṣārodakāt kuḍavamadhyardhaṃ vā+apanayet / tataḥ kaṭaśarkarābhasmaśarkarākṣīrapākaśaṅkhanābhīragnivarṇāḥ kṛtvā+āyase pātre tasminneva kṣārodake niṣicya piṣṭvā tenaiva dvidroṇe+aṣṭapalasaṃmitaṃ śaṅkhānābhyādīnāṃ pramāṇaṃ prativāpya satatamaprmattaścainamavaghaṭṭayan vipacet / sa yathā nātisāndro nātidravaśca bhavati tathā prayateta / athainamāgatapākamavatāryānuguptamāyase kumbhe saṃvṛtamukhe nidadhyādeṣa madhyamaḥ //
1.11.12
eṣa evāpratīvāpaḥ pakvaḥ saṃvyūhimo sṛduḥ //
1.11.13
pratīvāpe yathālābhaṃ dantīdravantīcitrakalāṅgalakīpūtikapravālatālapatrīviḍasuvarcikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ samāḥ ślakṣṇacūrṇāḥ śuktipramāṇāḥ pratīvāpaḥ / sa eva sapratīvāpaḥ pakvaḥ pākyastīkṣṇaḥ //
1.11.14
teṣāṃ yathāvyādhibalamupayogaḥ //
1.11.15
kṣīṇabale tu kṣārodakamāvapedbalakaraṇārtham //
1.11.16
bhavataścātra /
1.11.16_2
naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇo+atha picchilaḥ /
1.11.16_3
aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ //
1.11.17
atimārdavaśvaityauṣṇyataikṣṇyapaicchilyasarpitāḥ /
1.11.17_2
sāndratā+apakvatā hīnadravyatā doṣa ucyate //
1.11.18
tatra kṣārasādhyavyādhivyādhitamupaveśya nivātātape deśe+asaṃbādhe+agropaharaṇīyoktena vidhānenopasaṃbhṛtasaṃbhāraṃ tato+asya tamavakāśaṃ nirīkṣyāvaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā śalākayā kṣāraṃ pratisārayet dattvā vākśatamātramupekṣeta //
1.11.19
tasminnipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇam /
1.11.19_2
tatrāmlavargaḥ śamanaḥ sarpirmadhukasaṃyutaḥ //
1.11.20
atha cet sthiramūlatvāt kṣāradagdhaṃ ca śīryate /
1.11.20_2
idamālepanaṃ tatra samagramavacārayet //
1.11.21
amlakāñjikabījāni tilān madhukameva ca /
1.11.21_2
prapeṣya samabhāgāni tenainamanulepayet //
1.11.22
tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ /
1.11.22_2
rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena ca yojitaḥ //
1.11.23
āgneyenāgninā tulyaḥ kathaṃ kṣāraḥ praśāmyati /
1.11.23_2
evaṃ cenmanyase vatsa procyamānaṃ nibodha me //
1.11.24
kaṭukastatra bhūyiṣṭho lavaṇo+anurasastathā /
1.11.24_2
amlena saha saṃyuktaḥ satīkṣṇalavaṇo rasaḥ //
1.11.25
mādhuyaṃ bhajate+atyarthaṃ tīkṣṇabhāvaṃ vimuñcati /
1.11.25_2
mādhuryācchamamāpnoti vahniradbhirivāplutaḥ //
1.11.26
tatra samyagdagdhe vikāropaśamo lāghavamanāsrāvaśca // hīnadagdhe todakaṇḍujāḍyāni vyādhivṛddhiśca // atidagdhe dāhapākarāgasrāvāṅgamardaklamapipāsāmūrcchāḥ syurmaraṇaṃ vā //
1.11.27
kṣāradagdhavraṇaṃ tu yathādoṣaṃ yathādoṣaṃ yathāvyādhi copakramet //
1.11.28
atha naite kṣārakṛtyāḥ tadyathā durbalabālasthavirabhīrusarvāṅgaśūnodariraktapittigarbhiṇyṛtumatīpravṛddhajvaripramehirūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībāpavṛttodvṛttaphalayonayaḥ //
1.11.29
tathā marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaḥśephaḥsrotaḥsvalpamāṃseṣu ca pradeśeṣvakṣṇośca na dadyādanyatra vartmarogāt //
1.11.30
tatra kṣārasādhyeṣvapi vyādhiṣu śūnagātramasthiśūlinamannadveṣiṇaṃ hṛdayasandhipīḍopadrutaṃ ca kṣāro na sādhayati //
1.11.31
bhavati cātra /
1.11.31_2
viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpaḥ kṣāro bhavatyalpamatiprayuktaḥ /
1.11.31_3
sa dhīmatā samyaganuprayukto rogānnihanyādacireṇa ghorān //
1.11.31_1
iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne kṣārapākavidhirnāmaikādaśo+adhyāyaḥ //
Commentaries (2)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- Bhānumatī — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
Linked texts (4)
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- A History of Indian Philosophy — Surendranath Dasgupta, English
- Kalyāṇakāraka (Kumārasenadeva) — Kumārasenadeva, Sanskrit
- Kalyāṇakāraka — Devanandin Pūjyapāda, Sanskrit