Pramāṇa · Search · About · API

Sushruta Samhita 1.11: ekādaśo+adhyāyaḥ /

Suśrutasaṃhitā 1.11

Language
Sanskrit

ekādaśo+adhyāyaḥ /

1.11.1

athātaḥ kṣārapākavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

1.11.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

1.11.3

śastrānuśastrebhyaḥ kṣāraḥ pradhānatamaḥ chedyabhedyalekhyakaraṇāttridoṣaghnavādviśeṣakriyāvacāraṇācca //

1.11.4

tatra kṣaraṇāt kṣaṇanādvā kṣāraḥ //

1.11.5

nānauṣadhisamavāyāttridoṣaghnaḥ śuklatvāt saumyaḥ tasya saumyasyāpi sato dahanapacanadāraṇādiśaktiraviruddhā sa khalvāgneyauṣadhiguṇabhūyiṣṭhatvāt kaṭuka uṣṇastīkṣṇaḥ pa(ā.pā)cano vilayanaḥ śodhano ropaṇaḥ śoṣaṇaḥ stambhano lekhanaḥ kṛmyāmakaphakuṣṭhaviṣamedasāmupahantā puṃstvasya cātisevitaḥ //

1.11.6

sa dvividhaḥ pratisāraṇīyaḥ pānīyaśca //

1.11.7

tatra pratisāraṇīyaḥ kuṣṭhakiṭibhadadrumaṇḍalakilāsabhagandarārbudārśoduṣṭavraṇanāḍīcarmakīlatilakālakanyacchavyaṅgamaśakabāhyavidradhikṛmiviṣādiṣūpadiśyate saptasu ca mukharogeṣūpajihvādhijihvopakuśadantavaidarbheṣu tisṛṣu ca rohiṇīṣu eteṣvevānuśastrapraṇidhānamuktam //

1.11.8

pānīyastu garagulmodarāgnisaṅgājīrṇārocakānāhaśarkarāśmaryābhyantaravidradhikṛmiviṣārśaḥsūpayujyate //

1.11.9

ahitastu raktapitta(ā.tti)jvaritapittaprakṛtibālavṛddhadurbalabhramamadamūrcchātimiraparītebhyo+anyebhyaścaivaṃvidhebhyaḥ //

1.11.10

taṃ cetarakṣāravaddagdhvā parisrāvayet tasya vistaro+anyatra //

1.11.11

athetarastrividho mṛdurmadhyastīkṣṇaśca / taṃ cikīrṣuḥ śaradi girisānujaṃ śucirupoṣya praśaste+ahani praśastadeśajātamanupahataṃ madhyamavayasaṃ mahāntamasitamuṣkakamadhivāsyāparedyuḥ pāṭayitvā svaṇḍaśaḥ prakalpyāvapāṭya nirvāte deśe nicitiṃ kṛtvā sudhāśarkarāśca prakṣipya nilanālairādīpayet / athopaśānte+agnau tadbhasma pṛthaggṛhṇīyādbhasmaśarkarāśca / athānenaiva vidhānena kuṭajapalāśāśvakarṇapāribhadrakabibhītakāragvadhatilvakārkasnuhyapāmārgapāṭalānaktamālavṛṣakadalīcitrakapūtīkendravṛkṣāsphotāśvamārakasaptacchadāgnimanthaguñjāścatasraśca kośātakīḥ samūlaphalapatraśākhā dahet / tataḥ kṣāradroṇamudakadroṇaiḥ ṣaḍbhirāloḍya mūtrairvā yathoktairekaviṃśatikṛtvaḥ parisrāvya mahati kaṭāhe śanairdarvyā+avaghaṭṭayan vipacet / sa yadā bhavatyaccho raktastīkṣṇaḥ picchilaśca tamādāya mahati vastre parisrāvyetaraṃ vibhajya punaragnāvidhiśrayet / tata eva cakṣārodakāt kuḍavamadhyardhaṃ vā+apanayet / tataḥ kaṭaśarkarābhasmaśarkarākṣīrapākaśaṅkhanābhīragnivarṇāḥ kṛtvā+āyase pātre tasminneva kṣārodake niṣicya piṣṭvā tenaiva dvidroṇe+aṣṭapalasaṃmitaṃ śaṅkhānābhyādīnāṃ pramāṇaṃ prativāpya satatamaprmattaścainamavaghaṭṭayan vipacet / sa yathā nātisāndro nātidravaśca bhavati tathā prayateta / athainamāgatapākamavatāryānuguptamāyase kumbhe saṃvṛtamukhe nidadhyādeṣa madhyamaḥ //

1.11.12

eṣa evāpratīvāpaḥ pakvaḥ saṃvyūhimo sṛduḥ //

1.11.13

pratīvāpe yathālābhaṃ dantīdravantīcitrakalāṅgalakīpūtikapravālatālapatrīviḍasuvarcikākanakakṣīrīhiṅguvacātiviṣāḥ samāḥ ślakṣṇacūrṇāḥ śuktipramāṇāḥ pratīvāpaḥ / sa eva sapratīvāpaḥ pakvaḥ pākyastīkṣṇaḥ //

1.11.14

teṣāṃ yathāvyādhibalamupayogaḥ //

1.11.15

kṣīṇabale tu kṣārodakamāvapedbalakaraṇārtham //

1.11.16

bhavataścātra /

1.11.16_2

naivātitīkṣṇo na mṛduḥ śuklaḥ ślakṣṇo+atha picchilaḥ /

1.11.16_3

aviṣyandī śivaḥ śīghraḥ kṣāro hyaṣṭaguṇaḥ smṛtaḥ //

1.11.17

atimārdavaśvaityauṣṇyataikṣṇyapaicchilyasarpitāḥ /

1.11.17_2

sāndratā+apakvatā hīnadravyatā doṣa ucyate //

1.11.18

tatra kṣārasādhyavyādhivyādhitamupaveśya nivātātape deśe+asaṃbādhe+agropaharaṇīyoktena vidhānenopasaṃbhṛtasaṃbhāraṃ tato+asya tamavakāśaṃ nirīkṣyāvaghṛṣyāvalikhya pracchayitvā śalākayā kṣāraṃ pratisārayet dattvā vākśatamātramupekṣeta //

1.11.19

tasminnipatite vyādhau kṛṣṇatā dagdhalakṣaṇam /

1.11.19_2

tatrāmlavargaḥ śamanaḥ sarpirmadhukasaṃyutaḥ //

1.11.20

atha cet sthiramūlatvāt kṣāradagdhaṃ ca śīryate /

1.11.20_2

idamālepanaṃ tatra samagramavacārayet //

1.11.21

amlakāñjikabījāni tilān madhukameva ca /

1.11.21_2

prapeṣya samabhāgāni tenainamanulepayet //

1.11.22

tilakalkaḥ samadhuko ghṛtākto vraṇaropaṇaḥ /

1.11.22_2

rasenāmlena tīkṣṇena vīryoṣṇena ca yojitaḥ //

1.11.23

āgneyenāgninā tulyaḥ kathaṃ kṣāraḥ praśāmyati /

1.11.23_2

evaṃ cenmanyase vatsa procyamānaṃ nibodha me //

1.11.24

kaṭukastatra bhūyiṣṭho lavaṇo+anurasastathā /

1.11.24_2

amlena saha saṃyuktaḥ satīkṣṇalavaṇo rasaḥ //

1.11.25

mādhuyaṃ bhajate+atyarthaṃ tīkṣṇabhāvaṃ vimuñcati /

1.11.25_2

mādhuryācchamamāpnoti vahniradbhirivāplutaḥ //

1.11.26

tatra samyagdagdhe vikāropaśamo lāghavamanāsrāvaśca // hīnadagdhe todakaṇḍujāḍyāni vyādhivṛddhiśca // atidagdhe dāhapākarāgasrāvāṅgamardaklamapipāsāmūrcchāḥ syurmaraṇaṃ vā //

1.11.27

kṣāradagdhavraṇaṃ tu yathādoṣaṃ yathādoṣaṃ yathāvyādhi copakramet //

1.11.28

atha naite kṣārakṛtyāḥ tadyathā durbalabālasthavirabhīrusarvāṅgaśūnodariraktapittigarbhiṇyṛtumatīpravṛddhajvaripramehirūkṣakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchopadrutaklībāpavṛttodvṛttaphalayonayaḥ //

1.11.29

tathā marmasirāsnāyusandhitaruṇāsthisevanīdhamanīgalanābhinakhāntaḥśephaḥsrotaḥsvalpamāṃseṣu ca pradeśeṣvakṣṇośca na dadyādanyatra vartmarogāt //

1.11.30

tatra kṣārasādhyeṣvapi vyādhiṣu śūnagātramasthiśūlinamannadveṣiṇaṃ hṛdayasandhipīḍopadrutaṃ ca kṣāro na sādhayati //

1.11.31

bhavati cātra /

1.11.31_2

viṣāgniśastrāśanimṛtyukalpaḥ kṣāro bhavatyalpamatiprayuktaḥ /

1.11.31_3

sa dhīmatā samyaganuprayukto rogānnihanyādacireṇa ghorān //

1.11.31_1

iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne kṣārapākavidhirnāmaikādaśo+adhyāyaḥ //

Commentaries (2)

Linked texts (4)