<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 1.15

# The Compendium of Suśruta 1.15: pañcadaśo+adhyāyaḥ /

Suśrutasaṃhitā 1.15

- **Language:** Sanskrit

### pañcadaśo+adhyāyaḥ /

### [1.15.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.1)

athāto doṣadhātumalakṣayavṛddhivijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

### [1.15.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

### [1.15.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.3)

doṣadhātumalamūlaṃ hi śarīraṃ tasmādeteṣāṃ lakṣaṇamucyamānamupadhāraya //

### [1.15.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.4)

tatra praspandanodvahanapūranāvivekadhāraṇalakṣaṇo vāyuḥ pañcadhā pravibhaktaḥ śarīraṃ dhārayati //

### [1.15.4\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.4_2)

rāgapaktyojastejomedhoṣmakṛtpittaṃ pañcadhā pravibhaktamagnikarmaṇā+anugrahaṃ karoti //

### [1.15.4\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.4_3)

sandhisaṃśleṣaṇasnehanaropaṇapūraṇabalasthairyakṛcchleṣmā pañcadhā pravibhakta udakakarmaṇā+anugrahaṃ karoti //

### [1.15.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.5)

rasastuṣṭiṃ prīṇanaṃ raktapuṣṭiṃ ca karoti raktaṃ varṇaprasādaṃ māṃsapuṣṭiṃ jīvayati ca māṃsaṃ śarīrapuṣṭiṃ medasaśca medaḥ snehasvedau dṛḍhatvaṃ puṣṭimasthnāṃ ca asthīni dehadhāraṇaṃ majjñaḥ puṣṭiṃ ca majjā prītiṃ snehaṃ balaṃ śukrapuṣṭiṃ pūraṇamasthnāṃ ca karoti śukraṃ dhairyaṃ cyavanaṃ prītiṃ dehabalaṃ harṣaṃ bījārthaṃ ca //

### [1.15.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.6)

purīṣamupastambhaṃ vāyvagnidhāraṇaṃ ca bastipūraṇavikledakṛnmūtraṃ svedaḥ kledatvaksaukumāryakṛt //

### [1.15.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.7)

raktalakṣaṇamārtavaṃ garbhakṛcca garbho garbhalakṣaṇaṃ stanyaṃ stanayorāpīnatvajananaṃ jīvanaṃ ceti //

### [1.15.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.8)

tatra vidhivatparirakṣaṇaṃ kurvīt //

### [1.15.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.9)

ata ūrdhvameṣāṃ kṣīṇalakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ tatra vātakṣaye mandaceṣṭatā+alpāvāktvamapraharṣo mūḍhasaṃjñatā ca pittakṣaye mandoṣmāgnitā niṣprabhatvaṃ(ā.tā) ca śleṣmakṣaye rūkṣatā+antardāha āmāśayetaraśleṣmāśayaśūnyatā sandhiśaithilyaṃ tṛṣṇā daurbalyaṃ prajāgaraṇaṃ ca //

### [1.15.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.10)

tatra svayonivardhanānyeva pratīkāraḥ //

### [1.15.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.11)

rasakṣaye hṛtpīḍākampaśūnyātāstṛṣṇā ca śoṇitakṣaye tvakpāruṣyamamlaśītaprārthanā sirāśaithilyaṃ ca māṃsakṣaye sphiggaṇḍauṣṭhopasthoruvakṣaḥkakṣāpiṇḍikodaragrīvāśuṣkatā raukṣyatodau gātrāṇāṃ sadanaṃ dhamanīśaithilyaṃ ca medaḥkṣaye plīhābhivṛddhiḥ sandhiśūnyatā raukṣyaṃ meduramāṃsaprārthanā ca asthikṣaye+asthiśūlaṃ dantanakhabhaṅgo raukṣyaṃ ca majjakṣaye+alpaśukratā parvabhedo+asthinistodo+asthiśūnyatā ca śukrakṣaye meḍhravṛṣaṇavedanā+aśaktirmaithune cirādvā prasekaḥ pradeke cālparaktaśukradarśanam //

### [1.15.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.12)

tatrāpi svayonivardhanadravyopayogaḥ pratīkāraḥ //

### [1.15.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.13)

purīṣakṣaye hṛdayapārśvapīḍā saśabdasya ca vāyorūrdhvagamanaṃ kukṣau saṃcaraṇaṃ ca mūtrakṣaye bastitodo+alpamūtratā ca atrāpi svayonivardhanadravyāṇi pratīkāraḥ / svedakṣaye stabdharomakūpatā tvakśoṣaḥ sparśavaiguṇyaṃ svedanāśaśca tatrābhyaṅgaḥ svedopayogaśca //

### [1.15.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.14)

ārtavakṣaye yathocitakālādarśanamalpatā vā yonivedanā ca tatra saṃśodhanamāgneyānāṃ ca dravyāṇāṃ vidhivadupayogaḥ / stanyakṣaye stnayormlānatā stanyāsaṃbhavo+alpatā vā tatra śleṣmavardhanadravyopayogaḥ / garbhakṣaye garbhāspandanamanunnatakukṣitā ca tatra prāptabastikālāyāḥ kṣīrabastiprayogo medhyānnopayogaśceti //

### [1.15.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.15)

ata ūrdhvamativṛddhānāṃ doṣadhātumalānāṃ lakṣaṇaṃ vakṣyāmaḥ / vṛddhiḥ punareṣāṃ svayonivardhanātyupasevanādbhavati / tatra vātavṛddhau vākpāruṣyaṃ kārśyaṃ kārṣṇyaṃ gātrasphuraṇamuṣṇakāmitā nidrānāśo+alpabalatvaṃ gāḍhavarcastvaṃ ca pittavṛddhau pītāvabhāsatā saṃtāpaḥ śītakāmitvamalpanidratā mūrcchā balahānirindriyadaurbalyaṃ pītaviṇmūtranetratvaṃ ca śleṣmavṛddhau śauklyaṃ śaityaṃ sthairyaṃ gauravamavasādastandrā nidrā sandhyasthiviśleṣaśca //

### [1.15.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.16)

raso+ativṛddho hṛdayotkledaṃ prasekaṃ cāpādayati raktaṃ raktāṅgākṣitāṃ sirāpūrṇatvaṃ ca māṃsaṃ sphiggaṇḍauṣṭhopasthorubāhujaṅghāsu vṛddhiṃ gurugātratāṃ ca medaḥ snigdhāṅgatāmudarapārśvavṛddhiṃ kāsaśvāsādīn daurgandhyaṃ ca asthyadhyasthīnyadhidantāṃśca majjā sarvāṅganetragauravaṃ ca śukraṃ śukrāśmarīmatiprādurbhāvaṃ ca //

### [1.15.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.17)

purīṣamāṭopaṃ kukṣau śūlaṃ ca mūtraṃ mūtravṛddhiṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ bastitodamādhmānaṃ ca svedastvaco daugandhyaṃ kaṇḍūṃ ca //

### [1.15.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.18)

ārtavamaṅgamardamatipravṛttiṃ daurgandhyaṃ ca stanyaṃ stanayorāpīnatvaṃ muhurmuhuḥ pravṛttiṃ todaṃ ca garbho jaṭharābhivṛddhiṃ svedaṃ ca //

### [1.15.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.19)

teṣāṃyathāsvaṃ saṃśodhanaṃ kṣapaṇaṃ ca kṣayādaviruddhaiḥ kriyāviśeṣaiḥ prakurvīt //

### [1.15.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.20)

pūrvaḥ pūrvo+ativṛddhatvādvardhayeddhi paraṃ param /

### [1.15.20\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.20_2)

tasamādatipravṛddhānāṃ dhātūnāṃ hrāsanaṃ hitam //

### [1.15.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.21)

balalakṣaṇaṃ balakṣayalakṣaṇaṃ cāta ūrdhvamupadekṣyāmaḥ / tatra rasādīnāṃ śukrāntānāṃ dhātūnāṃ yatparaṃ tejastat khalvojastadeva balamityucyate svaśāstrasiddhāntāt //

### [1.15.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.22)

tatra balena sthiropacitamāṃsatā sarvaceṣṭāsvapratighātaḥ svaravarṇaprasādo bāhyānāmābhyantarāṇāṃ ca karaṇānāmātmakāryapratipattirbhavati //

### [1.15.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.23)

bhavanti cātra /

### [1.15.23\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.23_2)

ojaḥ somātmakaṃ snigdhaṃ śuklaṃ śītaṃ sthiraṃ saram /

### [1.15.23\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.23_3)

viviktaṃ mṛdu mṛtsnaṃ ca prāṇāyatanamutttamam //

### [1.15.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.24)

dehaḥ sāvayavastena vyāpto bhavati dehinām /

### [1.15.24\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.24_2)

tadabhāvācca śīryante śarīrāṇi śarīriṇām //

### [1.15.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.25)

abhighātātkṣayātkopācchokāddhyānācchramātkṣudhaḥ /

### [1.15.25\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.25_2)

ojaḥ saṃkṣīyate hyebhyo dhātugrahaṇaniḥsṛtam /

### [1.15.25\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.25_3)

tejaḥ samīritaṃ tasmādvisraṃsayate dehinaḥ //

### [1.15.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.26)

tasya visraṃso vyāpat kṣaya iti liṅgāni vyāpannasya bhavanti sandhiviśleṣo gātrāṇāṃ sadanaṃ doṣacyavanaṃ kriyā+a(O.kriyā)sannirodhaśca visraṃse stabdhagurugātratā vātaśopho varṇabhedo glānistandrā nidrā ca vyāpanne mūrcchā māṃsakṣayo mohaḥ pralāpo maraṇamiti ca kṣaye //

### [1.15.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.28)

bhavanti cātra /

### [1.15.28\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.28_2)

trayo doṣā balasyoktā vyāpadvisraṃsanakṣayāḥ /

### [1.15.28\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.28_3)

viśleṣasādau gātrāṇāṃ doṣavisraṃsanaṃ śramaḥ /

### [1.15.28\_4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.28_4)

aprācuryaṃ kriyānāṃ ca balavisraṃsalakṣaṇam //

### [1.15.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.29)

gurutvaṃ stabdhatā+aṇgeṣu glānirvarṇasya bhedanam /

### [1.15.29\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.29_2)

tandrā nidrā vātaśopho balavyāpadi lakṣaṇam //

### [1.15.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.30)

mūrcchā māṃsakṣāyo mohaḥ pralāpo+ajñānameva ca /

### [1.15.30\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.30_2)

pūrvoktāni ca liṅgāni maraṇaṃ ca balakṣaye //

### [1.15.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.31)

tatra visraṃse vyāpanne ca kriyāviśeṣairaviruddhairbalamāpyāyayet itaraṃ tu mūḍhasaṃjñaṃ varjayet //

### [1.15.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.32)

doṣadhātumalakṣīṇo balakṣīṇi+api vā naraḥ /

### [1.15.32\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.32_2)

svayonivardhanaṃ yattadannapānaṃ prakāṅkṣati //

### [1.15.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.33)

yadyadāhārajātaṃ tu kṣīṇaḥ prārthayate naraḥ /

### [1.15.33\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.33_2)

tasya tasya sa lābhe tu taṃ taṃ kṣayamapohati //

### [1.15.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.34)

yasya dhātukṣayādvāyuḥ saṃjñāṃ karma ca nāśayet /

### [1.15.34\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.34_2)

prakṣiṇaṃ ca balaṃ yasya nāsu śakyaścikitsitum //

### [1.15.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.35)

rasanimittameva sthaulyaṃ kārśyaṃ ca / tatra śleṣmalāhārasevino+adhyaśanaśīlasyāvyāyāmino divāsvapnaratasya cāma evānnaraso madhurataraśca śarīramanukrāmannatisnehānmedo janayati tadatisthaulyamāpādayati tamatisthūlaṃ kṣudraśvāsapipāsākṣutsvapnasvedagātradaurgandhyakrathanagātrasādagadgadatvāni kṣipramevāviśanti saukumāryānmedasaḥ sarvakriyāsvasamarthaḥ kaphamedoniruddhamārgartvāccālpavyavāyo bhavati āvṛtamārgatvādeva śeṣā dhātavo nāpyāyante+atyarthamato+alpaprāṇo bhavati pramehapīḍakājvarabhagandaravidradhivātavikārāṇāmanyataṃ prāpya pañcatvamupayāti sarva eva cāsya rogā balavanto bhavantyāvṛtamārgatvāt srotasāṃ atastasyotpattihetuṃ pariharet / utpanne tu śilājatuguggulugomūtratriphalāloharajorasāñjanamadhuyavamudgakoradūṣakaśyāmākoddālakādīnāṃ virūkṣaṇacchedanīyānāṃ dravyāṇaṃ vidhivadupayogo vyāyāmo lekhanabastyupayogaśceti //

### [1.15.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.36)

tatra punarvātalāhārasevino+ativyāyāmavyavāyādhyayanabhayaśokadhyānarātrijāgaraṇapipāsākṣutkaṣāyālpāśanaprabhṛtibhirupaśoṣito rasadhātuḥ śarīramananukrāmannalpatvānna prīṇāti tasmādatikārśyaṃ bhavati so+atikṛśaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavātavarṣabhārādāneṣvasahiṣṇurvātarogaprāyo+alpaprāṇaśca kriyāsu bhavati śvāsakāsaśoṣaplīhodarāgnisādagulmaraktapittānāmanyatamamāsādya maraṇamupayāti sarva eva cāsya rogā balavanto bhavantyalpaprāṇatvāt atastasyotpattihetuṃ pariharet / utpanne tu payasyāśvagandhāvidārigandhāśatāvarībalātibalānāgabalānāṃ madhurāṇāmanyāsaṃ cauṣadhīnāmupayogaḥ kṣīradadhighṛtamāṃsaśāliṣaṣṭikayavagodhūmānāṃ ca divāsvapnabrahmacaryāvyāyāmabṛhaṇabastyupayogaśceti //

### [1.15.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.37)

yaḥ punarubhayasādhāraṇānyāseveta tasyānnarasaḥ śarīramanukrāman samān dhātūnupacinoti samadhātutvānmadhyaśarīro bhavati sarvakriyāsu samarthaḥ kṣutpipāsāśītoṣṇavarṣātapasaho balavāṃśca sa satatamanupālayitavya iti //

### [1.15.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.38)

bhavanti cātra /

### [1.15.38\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.38_2)

atyantagarhitāvetau sadā sthūlakṛśau narau /

### [1.15.38\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.38_3)

śreṣṭho madhyaśarīrastu kṛśaḥ sthūlāttu pūjitaḥ //

### [1.15.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.39)

doṣaḥ prakupito dhātūn kṣapayatyātmatejasā /

### [1.15.39\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.39_2)

iddhaḥ svatejasā vahnirukhāgatamivodakam //

### [1.15.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.40)

vailakṣaṇyāccharīrāṇāmasthāyitvāttathaiva ca /

### [1.15.40\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.40_2)

doṣadhātumalānāṃ tu parimāṇaṃ na vidyate //

### [1.15.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.41)

eṣāṃ samatvaṃ yaccāpi bhiṣagbhiravadhāryate /

### [1.15.41\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.41_2)

na tat svāsthyādṛte śakyaṃ vaktumanyena hetunā //

### [1.15.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.42)

doṣādīnāṃ tvasamatāmanumānena lakṣayet /

### [1.15.42\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.42_2)

aprasannendriyaṃ vīkṣya puruṣaṃ kuśalo bhiṣak //

### [1.15.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.43)

svasthasya rakṣaṇaṃ kuryādasvasthasya tu buddhimān /

### [1.15.43\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.43_2)

kṣapayedbṛṃhayeccāpi doṣadhātumalān bhiṣak /

### [1.15.43\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.43_3)

tāvadyāvadarogaḥ syādetatsāmyasya lakṣaṇam //

### [1.15.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.44)

samadoṣaḥ samāgniśca samadhātumalakriyaḥ /

### [1.15.44\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.44_2)

prasannātmendriyamanāḥ svasthā ityabhidhīyate //

### [1.15.44\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15.44_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne doṣaghatumalakṣayavṛddhivijñānīyao nāma pañcadaśo+adhyāyaḥ //

## Commentaries (2)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.17.1) — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- [Bhānumatī](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.15.1) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit

## Linked texts (2)

- [Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing)](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka!cakrapani*jadavji.1.17.15.1) — Sanskrit
- [Napuṃsakāmṛtārṇava](https://indike.org/pramana/in.med.kaumara.napumsakamrtarnava.1.99) — Rāmaprasāda Vaidyopādhyāya, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.15) · Pramāṇa
