<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 1.16

# The Compendium of Suśruta 1.16: ṣoḍaśo+adhyāyaḥ /

Suśrutasaṃhitā 1.16

- **Language:** Sanskrit

### ṣoḍaśo+adhyāyaḥ /

### [1.16.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.1)

athātaḥ karṇavyadhabandhavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

### [1.16.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.2)

yathovāca bhagavān dhanavatariaḥ //

### [1.16.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.3)

rakṣābhūṣaṇanimittaṃ bālasya karṇau vidhyete / tau ṣaṣṭhe māsi saptame vā śuklapakṣe prśasteṣu tithikaraṇamuhūrtanakṣatreṣe kṛtamaṅgalasvastivācanaṃ dhātryaṅke kumāradhārāṅke vā kumāramupaveśya bālakrīḍanakaiḥ pralobhyābhisāntvayan bhiṣagvāmahastenākṛṣya karṇaṃ daivakṛte chidra ādityakarāvabhāsite śanaiḥ śanairdakṣiṇahastenarju vidhyet pratanukaṃ sūcyā bahalamārayā pūrvaṃ dakṣiṇaṃ kumārasya vāmaṃ kumāryāḥ tataḥ picuvartiṃ praveśayet //

### [1.16.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.4)

śoṇitabahutvena vedanayā cānyadeśaviddhamiti jānīyāt nirupadravatayā taddeśaviddhamiti //

### [1.16.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.5)

tatrājñena yadṛcchayā viddhāsu sirāsu kālikāmarmarikālohitikāsūpadravā bhavanti / tatra kālikāyāṃ jvaro dāhaḥ śvayathurvedanā ca bhavati marmarikāyāṃ vedanā jvaro granthayaśca lohitikāyāṃ manyāstambhāpatānakaśirograhakarṇaśūlāni bhavanti / teṣu yathāsvaṃ pratikurvīt //

### [1.16.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.6)

kliṣṭajihmāpraśastasūcīvyadhādgāḍhataravartitvāddoṣasamudāyādapraśastavyadhādvā yatra saṃrambho vedanā vā bhavati tatra vartimupahṛtyāśu madhukairaṇḍamūlamañjiṣṭhāyavatilakalkairmadhughṛtapragāḍhairālepayettāvadyāvat surūḍha iti surūḍhaṃ cainaṃ punarvidhyet vidhānaṃ tu pūrvoktameva //

### [1.16.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.7)

tatra samyagviddhamāmatailena pariṣecayettryahāttryahācca vartiṃ sthūlatarāṃ dadyāt pariṣekaṃ ca tameva //

### [1.16.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.8)

atha vyapagatadoṣopadrave karṇe vardhanārthaṃ laghuvardhanakaṃ kuryāt //

### [1.16.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.9)

evaṃ vivardhitaḥ karṇaśchidyate tu dvidhā nṛṇām /

### [1.16.9\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.9_2)

doṣato vā+abhighātādvā sandhānaṃ tasya me śṛṇu //

### [1.16.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.10)

tatra samāsena pañcadaśakarṇabandhākṛtayaḥ / tadyathā nemisandhānaka utpalabhedyako vallūraka āsaṅgimo gaṇḍakarṇa āhāryo nirvedhimo vyāyojimaḥ kapāṭasandhiko+ardhakapāṭasandhikaḥ saṃkṣipto hīnakarṇo vallīkarṇo yaṣṭikarṇaḥ kākauṣṭhaka iti / teṣu pṛthulāyatasamobhayapālirnemisandhānakaḥ vṛttāyatasamobhayapālirutpalabhedyakaḥ hrsvavṛttasamobhayapālirvallūrakaḥ abhyantaradīrghaikapālirāsaṅgimaḥ bāhyadīrghaikapālirgaṇḍakarṇaḥ apālirubhayato+apyāhāryaḥ pīṭhopamapālirubhayataḥ kṣīṇaputrikāśrito nirvedhimaḥ sthūlāṇusamaviṣamapālirvyāyojimaḥ abhyantaradīrghaikapāliritarālpapāliḥ kapāṭasandhikaḥ bhāhyadīrghaikapāliritārālpapālirardhakapāṭasandhikaḥ / tatra daśaite karṇabandhavikalpāḥ sādhyāḥ teṣāṃ svanāmabhirevākṛtayaḥ prāyeṇa vyākhyātāḥ / saṃkṣiptādayaḥ pañcāsādhyāḥ / tatra śuṣkaśaṣkulirutsannapāliritarālpapāliḥ saṃkṣiptaḥ anadhiṣṭhānapāliḥ paryantayoḥ kṣīṇamāṃso hīnakarṇaḥ tanuviṣamālpapālirvallīkarṇaḥ grathitamāṃsastabdhasirāsaṃtatasūkṣmapāliryaṣṭikarṇaḥ nirmāṃsasaṃkṣiptāgrālpaśoṇitapāliḥ kākauṣṭhaka iti / baddheṣvapi tu śophadāharāgapākapiḍakāsrāvayuktā na siddhimupayānti //

### [1.16.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.11)

bhavanti cātra /

### [1.16.11\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.11_2)

yasya pālidvayamapi karṇasya na bhavediha /

### [1.16.11\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.11_3)

karṇapīṭhaṃ same madhye tasya viddhvā vivardhayet //

### [1.16.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.12)

bāhyāyāmiha dīrghāyāṃ sandhirābhyantaro bhavet /

### [1.16.12\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.12_2)

ābhyantarāyāṃ dīrghāyāṃ bhāhyasandhirudāhṛtaḥ //

### [1.16.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.13)

ekaiva tu bhavet pāliḥ sthūlā pṛthvī sthirā ca yā /

### [1.16.13\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.13_2)

tāṃ dvidhā pāṭayitvā tu chittvā copari sandhayet //

### [1.16.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.14)

gaṇḍādutpāṭya māṃsena sānubandhena jīvatā /

### [1.16.14\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.14_2)

karṇapālīmāpālestu kuryānnirlikhya śāstravit //

### [1.16.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.15)

atonyatamaṃ bandhaṃ cikīrṣuragropaharaṇīyoktopasaṃbhṛtasaṃbhāraṃ viśeṣataścātropaharet surāmaṇḍaṃ kṣīramudakaṃ dhānyāmlaṃ kapālacūrṇaṃ ceti / tato+aṅganāṃ puruṣaṃ vā grathitakeśāntaṃ laghu bhuktavantamāptaiḥ muparigṛhītaṃ ca kṛtvā bandhamupadhārya chedyabhedyalekhyavyadhanairupapannairupapādya karṇaśoṇitamavekṣya duṣṭamaduṣṭaṃ veti tatra vātaduṣṭe dhānyāmloṣṇodakābhyāṃ pittaduṣṭe śītodakapayobhyāṃ śleṣmaduṣṭe surāmaṇḍoṣṇodakābhyāṃ prakṣālya karṇau punaravalikhyānunnatamahīnamaviṣamaṃ ca karṇasandhiṃ sanniveśya shtitaraktaṃ sandadhyāt / tato madhughṛtenābhyajya picuplotayoranyatareṇāvaguṇṭhya sūtreṇānavagāḍhamanatiśithilaṃ ca baddhvā kapālacūrṇenāvakīryācārikamupadiśeddvivraṇīyoktena ca vidhānenopacaret //

### [1.16.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.16)

bhvati cātra /

### [1.16.16\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.16_2)

vighaṭṭanaṃ divāsvapnaṃ vyāyāmamatibhojanam /

### [1.16.16\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.16_3)

vyavāyamagnisaṃtāpaṃ vākśramaṃ ca vivarjayet //

### [1.16.16\_4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.16_4)

(?āmatailaparīṣekaṃ trirātramavacārayet /

### [1.16.16\_5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.16_5)

tatastailena saṃsṛṣṭaṃ tryahādapanayet picum //)

### [1.16.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.17)

na cāśuddharaktamatipravṛttaraktaṃ kṣīṇaraktaṃ vā saṃdadhyāt / sa hi vātaduṣṭe rakte rūḍho+api paripuṭanavān pittaduṣṭe dāhapākarāgavedanāvān śleṣmaduṣṭe stabdhaḥ kaṇḍūmān atipravṛttarakte śyāvaśophavān kṣīṇo+alpamāṃso na vṛddhimupaiti //

### [1.16.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.18)

āmatailena trirātraṃ pariṣecayet trirātrācca picuṃ parivartayet / sa yadā surūḍho nirupadravaḥ savarṇo bhavati tadainaṃ śanaiśśanairabhivardhayet / ato+anyathā saṃrambhadāhapākarāgavedanāvān punaśchidyate vā //

### [1.16.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.19)

athāsyāpraduṣṭasyābhivardhanārthamabhyaṅgaḥ / tadyathā godhāpratudaviṣkirānūpaudakavasāmajjānau payaḥ sarpistailaṃ gaurasarṣapajaṃ ca yathālābhaṃ saṃbhṛtyārkālarkabalātibalānantāpāmārgāśvagandhāvidārigandhākṣīraśuklājalaśūkamadhuravargapayasyāprativāpaṃ tailaṃ vā pācayitvā svanuguptaṃ nidadhyāt //

### [1.16.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.20)

sveditonmarditaṃ karṇaṃ snehenaitena yojayet /

### [1.16.20\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.20_2)

ataḥnupadravaḥ samyagbalavāṃśca vivardhate //

### [1.16.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.21)

yavāśvagandhāyaṣṭyāhvaistilaiścodvartanaṃ hitam /

### [1.16.21\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.21_2)

śatāvaryaśvagandhābhyāṃ payasyairaṇḍajīvanaiḥ //

### [1.16.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.22)

tailaṃ vipakvaṃ sakṣīramabhyaṅgāt pālivardhanam /

### [1.16.22\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.22_2)

ye tu karṇā na vardhante svedasnehopapāditāḥ //

### [1.16.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.23)

teṣāmapāṅgadeśe tu kuryāt pracchānameva tu /

### [1.16.23\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.23_2)

bāhyacchedaṃ na kurvīta vyāpadaḥ syustato dhruvāḥ //

### [1.16.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.24)

baddhamātraṃ tu yaḥ karṇaṃ sahasaivābhivardhayet /

### [1.16.24\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.24_2)

āmakośī samādhmātaḥ kṣiprameva vimucyate //

### [1.16.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.25)

jātaromā suvartmā ca śliṣṭasandhiḥ samaḥ sthiraḥ /

### [1.16.25\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.25_2)

surūḍho+avedano yaśca taṃ karṇaṃ vardhayecchanaiḥ //

### [1.16.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26)

amitāḥ karṇabandhāstu vijñeyāḥ kuśalairiha /

### [1.16.26\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_2)

yo yathā suviśiṣṭaḥ syāttaṃ ttathā viniyojayet //

### [1.16.26\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_3)

(?karṇapālyāmayānnṇnāṃ punarvakṣyāmi suśruta /

### [1.16.26\_4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_4)

karṇapalyāṃ prakupaitā vātapittakaphāstrayaḥ //

### [1.16.26\_5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_5)

dvidhā vā+apyathā saṃsṛṣṭāḥ kurvanti vividhā rujaḥ /

### [1.16.26\_6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_6)

visphoṭaḥ stabdhatā śophaḥ pālyāṃ doṣe tu vātike //

### [1.16.26\_7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_7)

dāhavisphiṭajananaṃ śophaḥ pākaśca paittike /

### [1.16.26\_8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_8)

kaṇḍūḥ saśvayathuḥ stambho gurutvaṃ ca kaphātmake //

### [1.16.26\_9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_9)

yathādoṣaṃ ca saṃśodhya kuryātteṣāṃ cikitsitam /

### [1.16.26\_10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_10)

svedābhyaṅgaparīṣekaiḥ pralepāsṛgvimokṣaṇaiḥ //

### [1.16.26\_11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_11)

mṛdvīṃ kriyāṃ bṛṃhaṇīyairyathāsvaṃ bhojanaistathā /

### [1.16.26\_12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_12)

ya evaṃ vetti doṣāṇāṃ cikitsāṃ kartumarhati //

### [1.16.26\_13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_13)

ata ūrdhvaṃ nāmaliṅgairvakṣye pālyāmupadravān /

### [1.16.26\_14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_14)

atpāṭakaścotpuṭakaḥ śyāvaḥ kaṇḍūyuto bhṛśam //

### [1.16.26\_15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_15)

avamanthaḥ sakaṇḍūko granthiko jambulastathā /

### [1.16.26\_16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_16)

srāvī ca dāhavāṃścaiva śṛṇveṣāṃ kramaśaḥ kriyām //

### [1.16.26\_17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_17)

apāmārgaḥ sarjarasaḥ pāṭalālakucatvacau /

### [1.16.26\_18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_18)

utpāṭake pralepaḥ syāttailamebhiśca pācayet //

### [1.16.26\_19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_19)

śampākaśigrupūtīkān godāmedo+atha tadvasām /

### [1.16.26\_20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_20)

vārāhaṃ gavyamaiṇeyaṃ pittaṃ sarpiśca saṃsṛjet //

### [1.16.26\_21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_21)

lepamutpuṭake dadyāttailamebhiśca sādhitam /

### [1.16.26\_22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_22)

gaurīṃ sugandhāṃ saśyāmāmanantāṃ taṇḍulīyakam /

### [1.16.26\_23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_23)

śyāve pralepanaṃ dadyāttailamebhiśca sādhitam /

### [1.16.26\_24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_24)

pāṭhāṃ rasāñjanaṃ kṣaudraṃ tathā syāduṣṇakāñjikam //

### [1.16.26\_25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_25)

dadyāllepaṃ sakaṇḍūke tailamebhiśca sādhitam /

### [1.16.26\_26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_26)

vraṇībhūtasya deyaṃ syādidaṃ tailaṃ vijānatā //

### [1.16.26\_27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_27)

madhukakṣīrakākolījīvakādyairvipācitam /

### [1.16.26\_28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_28)

godhāvarāhasarpāṇāṃ vasāḥ syuḥ kṛtabṛṃhaṇe //

### [1.16.26\_29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_29)

pralepanamidaṃ dadyādavasicyāvamanthake /

### [1.16.26\_30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_30)

prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ samaṅgāṃ dhavameva ca //

### [1.16.26\_31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_31)

tailamebhiśca saṃpakvaṃ śṛṇu kaṇḍūmataḥ kriyām /

### [1.16.26\_32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_32)

sahadevā viśvadevā ajākṣīraṃ sasaindhavam /

### [1.16.26\_33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_33)

etairālepanaṃ dadyāttailamebhiśca sādhitam //

### [1.16.26\_34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_34)

granthike guṭikāṃ pūrvaṃ srāvayedavapāṭya tu /

### [1.16.26\_35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_35)

tataḥ saindhavacūrṇaṃ tu ghṛṣṭvā lepaṃ pradāpayet //

### [1.16.26\_36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_36)

likhitvā tatsrutaṃ ghṛṣṭvā cūrṇairlodhrasya jambule /

### [1.16.26\_37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_37)

kṣīreṇa pratisāryainaṃ śuddhaṃ saṃropayettataḥ //

### [1.16.26\_38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_38)

madhuparṇī madhūkaṃ ca ma madhukaṃ madhunā saha /

### [1.16.26\_39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_39)

lepaḥ srāviṇi dātavyastailamebhiśca sādhitam //

### [1.16.26\_40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_40)

pañcavalkaiḥ samadhukaiḥ piṣṭaistaiśca ghṛtānvitaiḥ /

### [1.16.26\_41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.26_41)

jīvakādyaiḥ sasarpiṣkairdahyamānaṃ pralepayet //)

### [1.16.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.27)

viśleṣitāyāstvatha nāsikāyā vakṣyāmi sandhānavidhiṃ yathāvat /

### [1.16.27\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.27_2)

nāsāpramāṇaṃ pṛthivīruhāṇāṃ patraṃ gṛhītvā tvavalambi tasya //

### [1.16.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.28)

tena pramāṇena hi gaṇḍapārśvādutkṛtya baddhaṃ tvatha nāsikāgram /

### [1.16.28\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.28_2)

vilikhya cāśu pratisaṃdadhīta tat sādhubandhairbhiṣagapramattaḥ //

### [1.16.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.29)

susaṃhitaṃ samyagato yathāvannāḍīdvayenābhisamīkṣya baddhvā /

### [1.16.29\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.29_2)

prānnamya caināmavacūrṇayettu pataṅgayaṣṭīmadhukāñjanaiśca //

### [1.16.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.30)

saṃchādya samyak picunā sitena tailana siñcedasakṛttilānām /

### [1.16.30\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.30_2)

ghṛtaṃ ca pāyyaḥ sa naraḥ sujīrṇe snigdho virecyaḥ sa yathopadeśam //

### [1.16.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.31)

rūḍhaṃ ca sandhānamupāgataṃ syāttadardhaśeṣaṃ tu punarnikṛntet /

### [1.16.31\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.31_2)

hīnāṃ punarvardhayituṃ yateta samāṃ ca kuryādativṛddhamāṃsām //

### [1.16.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.32)

nāḍīyogaṃ vinauṣṭhasya nāsāsandhānavadvidhim /

### [1.16.32\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.32_2)

ya evameva jānīyāt sa rājñaḥ kartumarhati //

### [1.16.32\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16.32_1)

iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne karṇavyadhabandhavidhirnāma ṣoḍaśo+adhyāyaḥ //

## Commentaries (2)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.18.3) — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- [Bhānumatī](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.16.2) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.16) · Pramāṇa
