<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 1.20

# The Compendium of Suśruta 1.20: viṃśatitamo+adhyāyaḥ /

Suśrutasaṃhitā 1.20

- **Language:** Sanskrit

### viṃśatitamo+adhyāyaḥ /

### [1.20.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.1)

athāto hitāhitīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

### [1.20.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

### [1.20.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.3)

yadvāyoḥ pathyaṃ tat pittasyāpathyamityanena hetunā na kiṃciddravyamekāntena hitamahitaṃ vā+astīti kecidācāryā bruvate / tattu na samyak / iha khalu yasmāddravyāṇi svabhāvataḥ saṃyogataścaikāntahitānyekāntāhitāni hitāhitāni ca bhavanti //

### [1.20.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.4)

tatra ekāntahitāni jātisātmyāt salilaghṛtadugdhaudanaprabhṛtīni ekāntāhitāni tu dahanapacanamāraṇādiṣu pravṛttānyagnikṣāraviṣādīni saṃyogādaparāṇi viṣatulyāni bhavanti hitāhitāni tu yadvāyoḥ pathyaṃ tatpittasyāpathyamiti //

### [1.20.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.5)

ataḥ sarvaprāṇināmayamāhārārthaṃ varga upadiśyate tadyathā raktaśaliṣaṣṭikakaṅgukamukundakapāṇḍukapītakapramodakakālakāsanapuṣpakakardamakaśakunāhṛtasugandhakakalamanīvārakodravoddālakaśyāmākagodhūmaveṇuyavādaya eṇahariṇakuraṅgamṛgamātṛkāśvadaṃṣṭrākarālakrakarakapotalāvatittirikapiñjalavartīravartikādīnāṃ māṃsāni mudgavanamudgamakuṣṭhakalāyamasūramaṅgalyacaṇakahareṇvāḍhakīsatīnāḥ cillivāstukasuniṣaṇṇakajīvantītaṇḍulīyakamaṇḍūkaparṇyaḥ gavyaṃ ghṛtaṃ saindhavadāḍimāmalakamityeṣa vargaḥ sarvaprāṇināṃ sāmānyataḥ pathyatamaḥ //

### [1.20.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.6)

tathā brahmacaryanivātaśayanoṣṇodakasnānaniśāsvapnavyāyāmāścaikāntataḥ pathyatamāḥ //

### [1.20.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.7)

ekāntahitānyekāntāhitāni ca prāgupadiṣṭāni hitāhitāni tu yadvāyoḥ pathyaṃ tatpittasyāpathyamiti //

### [1.20.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.8)

saṃyogatastvaparāṇi viṣatulyāni bhavanti / tadyathā vallīphalakavakakarīrāmlaphalalavaṇakulatthapiṇyākadadhitailavirohipiṣṭaśuṣkaśākājāvikamāṃsamadyajāmbavacilicimamatsyagodhāvarāhāṃśca naikadhyamaśnīyāt payasā //

### [1.20.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.9)

rogaṃ sātmyaṃ ca deśaṃ ca kālaṃ dehaṃ ca buddhimān /

### [1.20.9\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.9_2)

avekṣyāgnyādikān bhāvān rogavṛtteḥ prayojayet //

### [1.20.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.10)

avasthāntarabāhulyādrogādīnāṃ vyavasthitam /

### [1.20.10\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.10_2)

dravyaṃ necchanti bhiṣaja icchanti svastharakṣaṇe //

### [1.20.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.11)

dvayoranyatarādāne vadanti viṣadugdhayoḥ /

### [1.20.11\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.11_2)

dugdhasyaikāntahitatāṃ viṣamekāntato+ahitam //

### [1.20.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.12)

evaṃ yuktaraseṣveṣu dravyeṣu salilādiṣu /

### [1.20.12\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.12_2)

ekāntahitatāṃ viddhi vatsa suśrta nānyathā //

### [1.20.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.13)

ato+anyānyapi saṃyogādahitāni vakṣyāmaḥ na vavirūḍhadhānyairvasāmadhupayoguḍamāṣairvā grāmyānūpaudakapiśitādīni nābhyavaharet na payomadhubhyāṃ rohiṇīśākaṃ jātukaśākaṃ vā+aśnīyāt balākāṃ vāruṇīkulmāṣābhyāṃ kākamācīṃ pippalīmaricābhyāṃ nāḍībhaṅgaśākakukkuṭadadhīni ca naikadhyaṃ madhu coṣṇodakānupānaṃ pittena cāmamāṃsāni surākṛśarāpāyasāṃśca naikadhyaṃ sauvīrakeṇa saha tilaśaṣkulīṃ matsyaiḥ sahekṣuvikārān guḍena kākamācīṃ madhunā mūlakaṃ guḍena vārāhaṃ madhunā ca saha viruddhaṃ kṣīreṇa mūlakamāmrajāmbavaśvāvicchūkaragodhāśca sarvāṃśca matsyān payasā viśeṣeṇa cilicimaṃ kadalīphalaṃ tālaphalena payasā dadhnā takreṇa vā lakucaphalaṃ payasā dadhnā māṣasūpena vā prāk payasaḥ payaso+ante vā //

### [1.20.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.14)

ataḥ karmaviruddhān vakṣyāmaḥ kapotān sarṣapatailabhṛṣṭānnādyāt kapiñjalamayūralāvatittirigodhāścairaṇḍadārvyagnisiddhā eraṇḍatailasiddhā vā nādyāt kāṃsyabhājane daśarātraparyuṣitaṃ sarpiḥ madhu coṣṇairuṣṇe vā matsyaparipacane śrṇgaveraparipacane vā siddhāṃ kākamācīṃ tilakalkasiddhamupodikāśākaṃ nārikelena varāhavasā paribhṛṣṭāṃ balākāṃ bhāsamaṅgāraśūlyaṃ nāśnīyāditi //

### [1.20.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.15)

ato mānaviruddhān vakṣyāmaḥ madhvambunī madhusarpiṣī mānatastulye nāśnīyāt snehau madhusnehau jalasnehau vā viśeṣādāntarīkṣodakānupānau //

### [1.20.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.16)

ata ūrdhvaṃ rasadvandvāni rasato vīryato vipākataśca viruddhāni vakṣyāmaḥ tatra madhurāmlau rasavīryaviruddhau madhuralavaṇau ca madhurakaṭukau ca sarvataḥ madhuratiktau rasavipākābhyāṃ madhurakaṣāyau ca amlalavaṇau rasataḥ amlakaṭukau rasavipākābhyāṃ amlatiktāvamlakaṣāyau ca sarvataḥ lavaṇakaṭukau rasavipākābhyāṃ lavaṇatiktau lavaṇakaṣāyau ca sarvataḥ kaṭutiktau rasavīryābhyāṃ kaṭukaṣāyau ca tiktakaṣāyau rasataḥ //

### [1.20.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.17)

taratamayogayuktāṃśca bhāvānatirūkṣānatisnigdhānatyuṣṇānatiśītānityevamādīn vivarjayet //

### [1.20.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.18)

bhavanti cātra /

### [1.20.18\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.18_2)

viruddhānyevamādīni vīryato yāni kāni ca /

### [1.20.18\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.18_3)

tānyekāntāhitānyeva śeṣaṃ vidyāddhitāhitam //

### [1.20.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.19)

vyādhimindriyadaurbalyaṃ maraṇaṃ cādhigacchati /

### [1.20.19\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.19_2)

viruddharasavīryāṇi bhuñjāno+anātmavānnaraḥ //

### [1.20.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.20)

yatkiṃciddoṣamutkleśya bhuktaṃ kāyānna nirharet /

### [1.20.20\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.20_2)

rasādiṣvayathārthaṃ vā tadvikārāya kalpate //

### [1.20.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.21)

viruddhāśanajān rogān pratihanti virecanam /

### [1.20.21\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.21_2)

vamanaṃ śamanaṃ vā+api pūrvaṃ vā hitasevanam //

### [1.20.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.22)

sātymyato+alpatayā vā+api dīptāgnestaruṇasya ca /

### [1.20.22\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.22_2)

snigdhavyāyāmabalināṃ viruddhaṃ vitathaṃ bhavet //

### [1.20.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.23)

atha vātaguṇān vakṣyāmaḥ

### [1.20.23\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.23_2)

pūrvaḥ samadhuraḥ snigdho lavaṇaścaiva mārutaḥ /

### [1.20.23\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.23_3)

gururvidāhajanano raktapittābhivardhanaḥ //

### [1.20.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.24)

kṣatānāṃ viṣajuṣṭānāṃ vraṇinaḥ śleṣmalāśca /

### [1.20.24\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.24_2)

teṣāmeva viśeṣeṇa sadā rogavivardhanaḥ //

### [1.20.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.25)

vātalānāṃ praśastaśca śrāntānāṃ kaphaśoṣiṇām /

### [1.20.25\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.25_2)

teṣāmeva viśeṣeṇa vraṇakledavivardhanaḥ //

### [1.20.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.26)

madhuraścāvidāhī ca kaṣāyānuraso laghuḥ /

### [1.20.26\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.26_2)

dakṣiṇo mārutaḥ śreṣṭhaścakṣuṣyo balavardhanaḥ //

### [1.20.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.27)

raktapittapraśamano na ca vātaprakopaṇaḥ /

### [1.20.27\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.27_2)

viśado rūkṣaparuṣaḥ kharaḥ snehabalāpahaḥ //

### [1.20.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.28)

paścimo mārutastīkṣṇaḥ kaphamedoviśoṣaṇaḥ /

### [1.20.28\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.28_2)

sadyaḥ prāṇakṣayakaraḥ śoṣaṇastu śarīriṇām //

### [1.20.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.29)

uttaro mārutaḥ snigdho mṛdurmadhura eva ca /

### [1.20.29\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.29_2)

kaṣāyānurasaḥ śīto doṣāṇāṃ cāprakopaṇaḥ //

### [1.20.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.30)

tasmācca prakṛtisthānāṃ kledano balavardhanaḥ /

### [1.20.30\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.30_2)

kṣīṇakṣayaviṣārtānāṃ viśeṣeṇa tu pūjitaḥ //

### [1.20.30\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20.30_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne hitāhitīyo nāma viṃśo+adhyāyaḥ //

## Commentaries (2)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.23.3) — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- [Bhānumatī](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.21.2) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit

## Linked texts (1)

- [Carakasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka.1.26.106) — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.20) · Pramāṇa
