Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 1.21: ekaviṃśatitamo+adhyāyaḥ /

Suśrutasaṃhitā 1.21

Language
Sanskrit

ekaviṃśatitamo+adhyāyaḥ /

1.21.1

athāto vraṇapraśnamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

1.21.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

1.21.3

vātapittaśleṣmāṇa eva dehasaṃbhavahetavaḥ / tairevāvyāpannairadhomadhyordhvasanniviṣṭaiḥ śarīramidaṃ dhāryate+agāramiva sthūṇābhistisṛbhirataśca tristhūṇamāhureke / ta eva ca vyāpannāḥ pralayahetavaḥ / tadebhireva śoṇitacaturthaiḥ saṃbhavasthitipralayeṣvapyavirahitaṃ śarīraṃ bhavati //

1.21.4

bhavati cātra /

1.21.4_2

narte dehaḥ kaphādasti na pittānna ca mārutāt /

1.21.4_3

śoṇitādapi vā nityaṃ deha etaistu dhāryate //

1.21.5

tatra vā gatigandhanayoriti dhātuḥ tapa santāpe śliṣa āliṅgane eteṣāṃ kṛdvihitaiḥ pratyayairvātaḥ pittaṃ śleṣmeti ca rūpāṇi bhavanti //

1.21.6

doṣasthānānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ tatra samāsena vātaḥ śroṇigudasaṃśrayaḥ taduparyadho nābheḥ pakvāśayaḥ pakvāmāśayamadhyaṃ pittasya āmāśayaḥ śleṣmaṇaḥ //

1.21.7

ataḥ paraṃ pañcadhā vibhajyante / tatra vātasya vātavyādhau vakṣyāmaḥ pittasya yakṛtplīhānau hṛdayaṃ dṛṣtistvak pūrvoktaṃ ca śleṣmaṇastūraḥśiraḥkaṇṭhasandhaya iti pūrvoktaṃ ca etāni khalu doṣāṇāṃ sthānānyavyāpannānām //

1.21.8

visargādānavikṣepaiḥ somasūryānilā yathā /

1.21.8_2

dhārayanti jagaddehaṃ kaphapittānilāstathā //

1.21.9

tatra jijñāsyaṃ kiṃ pittavyatirekādanyo+agniḥ āhosvit pittamevāgniriti / atrocyate na khalu pittavyatirekādanyo+agnirupalabhyate āgneyatvāt pitte dahanapacanādiṣvabhipravartamāneṣvagnivadupacāraḥ kriyate+antaragniriti kṣiṇe hyagniguṇe tatsamānadravyopayogādativṛddhe śītakriyopayogādāgamācca paśyāmo na khalu pittavyatirekādanyo+agniriti //

1.21.10

taccādṛṣṭahetukena viśeṣeṇa pakvāmāśayamadhyasthaṃ pittaṃ caturvidhamannapānaṃ pacati vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi tatrasthameva cātmaśaktyā śeṣāṇāṃ pittasthānānāṃ śarīrasya cāgnikarmaṇā+anugrahaṃ karoti tasmin pitte pācako+agniriti saṃjñā yattu yakṛtplīhnoḥ pittaṃ tasmin rañjako+agniriti saṃjñā sa rasasya rāgakṛduktaḥ yat pittaṃ hṛdayasaṃsthaṃ tasmin sādhako+agniriti saṃjñā so+abhiprārthitamanorathasādhanakṛduktaḥ yaddṛṣṭyāṃ pittaṃ tasminnālocako+agniriti saṃjñā sa rūpagrahaṇādhikṛtaḥ yattu tvaci pittaṃ tasmin bhrājako+agniriti saṃjñā so+abhyaṅgapariṣekāvagāhāvalepanādīnāṃ kriyādravyāṇāṃ paktā chāyānāṃ ca prakāśakaḥ //

1.21.11

pittaṃ tīkṣṇaṃ dravam pūti nīlaṃ pītaṃ tathaiva ca /

1.21.11_2

uṣṇaṃ kaṭurasaṃ caiva vidagdhaṃ cāmlameva ca //

1.21.12

ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ / tatra āmāśayaḥ pittāśayasyopariṣṭhāttatpratyanīkatvādūrdhvagatitvāttejasaścandra iva ādityasya sa caturvidhasyāhārasyādhāraḥ sa ca tatraudakairguṇairāhāraḥ praklinno bhinnasaṃghātaḥ sukhajaraśca bhavati //

1.21.13

mādhuryāt picchilatvācca prakleditvāttathaiva ca /

1.21.13_2

āmāśaye saṃbhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ //

1.21.14

sa tatrastha eva svaśaktyā śeṣāṇāṃ śleṣmasthānānāṃ śarīrasya codakakarmaṇā+anugrahaṃ karoti uraḥsthastrikasandhāraṇamātmavīryeṇānnarasasahitena hṛdayāvalambanaṃ karoti jihvāmūlakaṇṭhastho jihvendriyasya saumyatvāt samyagrasajñāne vartate śiḥrasthaḥ snehasaṃtarpaṇādhikṛtatvādindriyāṇāmātmavīryeṇānugrahaṃ karoti sandhisthastu śleṣmā sarvasandhisaṃśleṣāt sarvasandhyagranuhaṃ karoti //

1.21.15

śleṣmā śveto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca /

1.21.15_2

madhurastvavigdhaḥ syādvidagdho lavaṇaḥ srṃtaḥ //

1.21.16

śoṇitasya sthānaṃ yakṛtplīhānau tacca prāgabhihitaṃ tatrasthameva śeṣāṇāṃ śoṇitasthānānāmanugrahaṃ karoti //

1.21.17

anuṣṇaśītaṃ madhuraṃ snigdhaṃ raktaṃ ca varṇataḥ /

1.21.17_2

śoṇitaṃ guru visraṃ syādvidāhaścāsya pittavat //

1.21.18

etāni khalu doṣasthānāni eṣu saṃcīyante doṣāḥ / prāk saṃcayaheturuktaḥ / tatra saṃcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ stabdhapūrṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā mandoṣmatā cāṅgānāṃ gauravamālasyaṃ cayakāraṇavidveṣaśceti liṅgāni bhavanti / tatra prathamaḥ kriyākālaḥ //

1.21.19

ata ūrdhvaṃ prakopaṇāni vakṣyāmaḥ / tatra balavadvigrahātivyāyāmavyavāyādhyayanaprapatanapradhāvanaprapīḍanābhighātalaṅghanaplavanataraṇarātrijāgaraṇabhāraharaṇagajaturagarathapadāticaryākaṭukaṣāyatiktarūkṣalaghuśītavīryaśuṣkaśākavallūravarakoddālakakoradūṣaśyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇukalāyaniṣpāvānaśanaviṣamāśanādhyaśanavātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathūdgārabāṣpavegavighātādibhirviśeṣairvāyuḥ prakopamāpadyate //

1.21.20

sa śītābhrapravāteṣu gharmānte ca viśeṣataḥ /

1.21.20_2

pratyūṣasyaparāhṇe tu jīrṇe+anne ca prakupyati //

1.21.21

krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇatīkṣṇoṣṇalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitakaśākagodhāmatsyājāvikamāṃsadadhitakrakūrcikāmastusauvīrakasurāvikārāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhiḥ pittaṃ prakopamāpadyate //

1.21.22

taduṣṇairuṣṇakāle ca meghānte ca viṣeśataḥ /

1.21.22_2

madhyāhne cārdharātre ca jīryatyanne ca kupyati //

1.21.23

divāsvapnāvyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇaśītasnigdhagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavakanaiṣadhetkaṭamāṣamahāmāṣagodhūma-tila-piṣṭa-vikṛtidadhidugdhakṛśarāpāyasekṣu-vikārānūpaudakamāṃsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgāṭakamadhura-vallī-phalasamaśanādhyaśanaprabhṛtibhiḥ śleṣmā prakopamāpadyate //

1.21.24

sa śītaiḥ śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ /

1.21.24_2

pūrvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati //

1.21.25

pittaprakopaṇaireva cābhīkṣṇaṃ dravasnigdhagurubhirāhārairdivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇaviruddhādhyaśanādibhirviśeṣairasṛk prakopamāpadyate //

1.21.26

yasmādraktmaṃ vinā doṣairnā kadācit prakupyati /

1.21.26_2

tasmāttasya yathādoṣaṃ kālaṃ vidyātprakopaṇe //

1.21.27

teṣāṃ prakopāt koṣṭhatodasaṃcaraṇāmlikāpipāsāparidāhānnadveṣahṛdayotkledāśca jāyante / tatra dvitīyaḥ kriyākālaḥ //

1.21.28

ata ūrdhvaṃ prasaraṃ vakṣyāmaḥ teṣāmebhirātaṅkaviśeṣaiḥ prakupitānāṃ(paryuṣita) kiṇvodakapiṣṭasamavāya ivodriktānāṃ prasaro bhavati / teṣāṃ vāyurgatimattvāt prasaraṇahetuḥ satyapyacaitanye / sa hi rajobhūyiṣṭhaḥ rajaśca pravartakaṃ sarvabhāvānām / yathā mahānudakasaṃcayo+ativṛddhaḥ setumavadāryāpareṇodakena vyāmiśraḥ sarvataḥ pradhāvati evaṃ doṣāḥ kadācidekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā+anekadhā prasaranti / tadyathā vātaḥ pittaṃ śleṣmā śoṇitaṃ vātapitte vātaśleṣmāṇau pittaśleṣmāṇau vātaśoṇite pittaśoṇite śleṣmaśoṇite vātapittaśoṇitāni vātaśleṣmaśoṇitāni pittaśleṣmaśoṇitāni vātapittakaphāḥ vātapittakaphaśoṇitāni ityevaṃ pañcadaśadhā prasanti //

1.21.29

kṛtsne+ardhe+avayave vā+api yatrāṅge kupito bhṛśam /

1.21.29_2

doṣo vikāraṃ nabhasi meghavattatra varṣati //

1.21.30

nātyarthaṃ kupitaścāpi līno mārgeṣu tiṣṭhati /

1.21.30_2

niṣpratyanīkaḥ kālena hetumāsādya kupyati //

1.21.31

tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat pratīkāraḥ pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat kaphasya ca vātasthānagatasya vātavat eṣa kriyāvibhāgaḥ //

1.21.32

evaṃ prakupitānāṃ prasaratāṃ ca vāyorvimārgagamanāṭopau oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni pittasya arocakāvipākāṅgasādāśchardiśceti śleṣmaṇo liṅgāni bavanti tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ //

1.21.33

ata ūrdhvaṃ sthānasaṃśrayaṃ / evaṃ prakupitāḥ tāṃstān śarīrapradeśānāgamya tāṃstān vyādhīn janayanti / te yadodarasanniveśaṃ kurvanti tadā gulmavidradhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātisāraprabhṛtīn janayanti bastigatāḥ pramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn vṛṣaṇagatā vṛddhīḥ meḍhragatā niruddhaprakaśopadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn gudagatā bhagandarārśaḥprabhṛtīn ūrdhvajatrugatāstūrdhvajān tavaṅnāṃsaśoṇitasthāḥ kṣudrarogān kuṣṭhāni visarpāṃśca medogatā granthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn asthigatā vidradhyanuśayīprabhṛtīn pādagatāḥ ślīpadavātaśoṇitavātakaṇṭakaprabhṛtīn sarvāṅgāgatā jvarasaravāṅgarogaprabhṛtīn teṣāmevamabhiniviṣṭānāṃ pūrvarūpaprādurbhāvaḥ taṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ / tatra pūrvarūpagateṣu caturthaḥ kriyākālaḥ //

1.21.34

ata ūrdhvaṃ vyādherdarśanaṃ vakṣyāmaḥ śophārbudagranthividradhivisarpaprabhṛtīnāṃ pravyaktalakṣaṇatā jvarātīsāraprabhṛtīnāṃ ca / tatra pañcamaḥ kriyākālaḥ //

1.21.35

ata ūrdhvameteṣāmavadīrṇānāṃ braṇabhāvamāpannānāṃ ṣaṣṭhaḥ kriyākālaḥ jvarātisāraprabhṛtīnāṃ ca dīrghakālānubandhaḥ / tatrāpratikriyamāṇe+asādhyatāmupayānti //

1.21.36

bhavanti cātra /

1.21.36_2

saṃcayaṃ ca prakopaṃ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayam /

1.21.36_3

vyaktiṃ bhedaṃ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhavedbhiṣak //

1.21.37

saṃcaye+apahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ /

1.21.37_2

te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ //

1.21.38

sarvairbhāvaistribhirvā+api dvābhyāmekena vā punaḥ /

1.21.38_2

saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo+anudhāvati //

1.21.39

saṃsarge yo garīyān syādupakramyaḥ sa vai bhavet /

1.21.39_2

śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca //

1.21.40

vṛṇoti yasmāt rūḍhe+api vraṇavastu na naśyati /

1.21.40_2

ādehadhāraṇāttasmāddraṇa ityucyate budhaiḥ //

1.21.40_1

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrashtāne vraṇapraśnādhyāyo nāmaikaviṃśodhyāyaḥ

Commentaries (2)

Linked texts (1)