The Compendium of Suśruta 1.21: ekaviṃśatitamo+adhyāyaḥ /
Suśrutasaṃhitā 1.21
- Language
- Sanskrit
ekaviṃśatitamo+adhyāyaḥ /
1.21.1
athāto vraṇapraśnamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //
1.21.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //
1.21.3
vātapittaśleṣmāṇa eva dehasaṃbhavahetavaḥ / tairevāvyāpannairadhomadhyordhvasanniviṣṭaiḥ śarīramidaṃ dhāryate+agāramiva sthūṇābhistisṛbhirataśca tristhūṇamāhureke / ta eva ca vyāpannāḥ pralayahetavaḥ / tadebhireva śoṇitacaturthaiḥ saṃbhavasthitipralayeṣvapyavirahitaṃ śarīraṃ bhavati //
1.21.4
bhavati cātra /
1.21.4_2
narte dehaḥ kaphādasti na pittānna ca mārutāt /
1.21.4_3
śoṇitādapi vā nityaṃ deha etaistu dhāryate //
1.21.5
tatra vā gatigandhanayoriti dhātuḥ tapa santāpe śliṣa āliṅgane eteṣāṃ kṛdvihitaiḥ pratyayairvātaḥ pittaṃ śleṣmeti ca rūpāṇi bhavanti //
1.21.6
doṣasthānānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ tatra samāsena vātaḥ śroṇigudasaṃśrayaḥ taduparyadho nābheḥ pakvāśayaḥ pakvāmāśayamadhyaṃ pittasya āmāśayaḥ śleṣmaṇaḥ //
1.21.7
ataḥ paraṃ pañcadhā vibhajyante / tatra vātasya vātavyādhau vakṣyāmaḥ pittasya yakṛtplīhānau hṛdayaṃ dṛṣtistvak pūrvoktaṃ ca śleṣmaṇastūraḥśiraḥkaṇṭhasandhaya iti pūrvoktaṃ ca etāni khalu doṣāṇāṃ sthānānyavyāpannānām //
1.21.8
visargādānavikṣepaiḥ somasūryānilā yathā /
1.21.8_2
dhārayanti jagaddehaṃ kaphapittānilāstathā //
1.21.9
tatra jijñāsyaṃ kiṃ pittavyatirekādanyo+agniḥ āhosvit pittamevāgniriti / atrocyate na khalu pittavyatirekādanyo+agnirupalabhyate āgneyatvāt pitte dahanapacanādiṣvabhipravartamāneṣvagnivadupacāraḥ kriyate+antaragniriti kṣiṇe hyagniguṇe tatsamānadravyopayogādativṛddhe śītakriyopayogādāgamācca paśyāmo na khalu pittavyatirekādanyo+agniriti //
1.21.10
taccādṛṣṭahetukena viśeṣeṇa pakvāmāśayamadhyasthaṃ pittaṃ caturvidhamannapānaṃ pacati vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi tatrasthameva cātmaśaktyā śeṣāṇāṃ pittasthānānāṃ śarīrasya cāgnikarmaṇā+anugrahaṃ karoti tasmin pitte pācako+agniriti saṃjñā yattu yakṛtplīhnoḥ pittaṃ tasmin rañjako+agniriti saṃjñā sa rasasya rāgakṛduktaḥ yat pittaṃ hṛdayasaṃsthaṃ tasmin sādhako+agniriti saṃjñā so+abhiprārthitamanorathasādhanakṛduktaḥ yaddṛṣṭyāṃ pittaṃ tasminnālocako+agniriti saṃjñā sa rūpagrahaṇādhikṛtaḥ yattu tvaci pittaṃ tasmin bhrājako+agniriti saṃjñā so+abhyaṅgapariṣekāvagāhāvalepanādīnāṃ kriyādravyāṇāṃ paktā chāyānāṃ ca prakāśakaḥ //
1.21.11
pittaṃ tīkṣṇaṃ dravam pūti nīlaṃ pītaṃ tathaiva ca /
1.21.11_2
uṣṇaṃ kaṭurasaṃ caiva vidagdhaṃ cāmlameva ca //
1.21.12
ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ / tatra āmāśayaḥ pittāśayasyopariṣṭhāttatpratyanīkatvādūrdhvagatitvāttejasaścandra iva ādityasya sa caturvidhasyāhārasyādhāraḥ sa ca tatraudakairguṇairāhāraḥ praklinno bhinnasaṃghātaḥ sukhajaraśca bhavati //
1.21.13
mādhuryāt picchilatvācca prakleditvāttathaiva ca /
1.21.13_2
āmāśaye saṃbhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ //
1.21.14
sa tatrastha eva svaśaktyā śeṣāṇāṃ śleṣmasthānānāṃ śarīrasya codakakarmaṇā+anugrahaṃ karoti uraḥsthastrikasandhāraṇamātmavīryeṇānnarasasahitena hṛdayāvalambanaṃ karoti jihvāmūlakaṇṭhastho jihvendriyasya saumyatvāt samyagrasajñāne vartate śiḥrasthaḥ snehasaṃtarpaṇādhikṛtatvādindriyāṇāmātmavīryeṇānugrahaṃ karoti sandhisthastu śleṣmā sarvasandhisaṃśleṣāt sarvasandhyagranuhaṃ karoti //
1.21.15
śleṣmā śveto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca /
1.21.15_2
madhurastvavigdhaḥ syādvidagdho lavaṇaḥ srṃtaḥ //
1.21.16
śoṇitasya sthānaṃ yakṛtplīhānau tacca prāgabhihitaṃ tatrasthameva śeṣāṇāṃ śoṇitasthānānāmanugrahaṃ karoti //
1.21.17
anuṣṇaśītaṃ madhuraṃ snigdhaṃ raktaṃ ca varṇataḥ /
1.21.17_2
śoṇitaṃ guru visraṃ syādvidāhaścāsya pittavat //
1.21.18
etāni khalu doṣasthānāni eṣu saṃcīyante doṣāḥ / prāk saṃcayaheturuktaḥ / tatra saṃcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ stabdhapūrṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā mandoṣmatā cāṅgānāṃ gauravamālasyaṃ cayakāraṇavidveṣaśceti liṅgāni bhavanti / tatra prathamaḥ kriyākālaḥ //
1.21.19
ata ūrdhvaṃ prakopaṇāni vakṣyāmaḥ / tatra balavadvigrahātivyāyāmavyavāyādhyayanaprapatanapradhāvanaprapīḍanābhighātalaṅghanaplavanataraṇarātrijāgaraṇabhāraharaṇagajaturagarathapadāticaryākaṭukaṣāyatiktarūkṣalaghuśītavīryaśuṣkaśākavallūravarakoddālakakoradūṣaśyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇukalāyaniṣpāvānaśanaviṣamāśanādhyaśanavātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathūdgārabāṣpavegavighātādibhirviśeṣairvāyuḥ prakopamāpadyate //
1.21.20
sa śītābhrapravāteṣu gharmānte ca viśeṣataḥ /
1.21.20_2
pratyūṣasyaparāhṇe tu jīrṇe+anne ca prakupyati //
1.21.21
krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇatīkṣṇoṣṇalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitakaśākagodhāmatsyājāvikamāṃsadadhitakrakūrcikāmastusauvīrakasurāvikārāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhiḥ pittaṃ prakopamāpadyate //
1.21.22
taduṣṇairuṣṇakāle ca meghānte ca viṣeśataḥ /
1.21.22_2
madhyāhne cārdharātre ca jīryatyanne ca kupyati //
1.21.23
divāsvapnāvyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇaśītasnigdhagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavakanaiṣadhetkaṭamāṣamahāmāṣagodhūma-tila-piṣṭa-vikṛtidadhidugdhakṛśarāpāyasekṣu-vikārānūpaudakamāṃsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgāṭakamadhura-vallī-phalasamaśanādhyaśanaprabhṛtibhiḥ śleṣmā prakopamāpadyate //
1.21.24
sa śītaiḥ śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ /
1.21.24_2
pūrvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati //
1.21.25
pittaprakopaṇaireva cābhīkṣṇaṃ dravasnigdhagurubhirāhārairdivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇaviruddhādhyaśanādibhirviśeṣairasṛk prakopamāpadyate //
1.21.26
yasmādraktmaṃ vinā doṣairnā kadācit prakupyati /
1.21.26_2
tasmāttasya yathādoṣaṃ kālaṃ vidyātprakopaṇe //
1.21.27
teṣāṃ prakopāt koṣṭhatodasaṃcaraṇāmlikāpipāsāparidāhānnadveṣahṛdayotkledāśca jāyante / tatra dvitīyaḥ kriyākālaḥ //
1.21.28
ata ūrdhvaṃ prasaraṃ vakṣyāmaḥ teṣāmebhirātaṅkaviśeṣaiḥ prakupitānāṃ(paryuṣita) kiṇvodakapiṣṭasamavāya ivodriktānāṃ prasaro bhavati / teṣāṃ vāyurgatimattvāt prasaraṇahetuḥ satyapyacaitanye / sa hi rajobhūyiṣṭhaḥ rajaśca pravartakaṃ sarvabhāvānām / yathā mahānudakasaṃcayo+ativṛddhaḥ setumavadāryāpareṇodakena vyāmiśraḥ sarvataḥ pradhāvati evaṃ doṣāḥ kadācidekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā+anekadhā prasaranti / tadyathā vātaḥ pittaṃ śleṣmā śoṇitaṃ vātapitte vātaśleṣmāṇau pittaśleṣmāṇau vātaśoṇite pittaśoṇite śleṣmaśoṇite vātapittaśoṇitāni vātaśleṣmaśoṇitāni pittaśleṣmaśoṇitāni vātapittakaphāḥ vātapittakaphaśoṇitāni ityevaṃ pañcadaśadhā prasanti //
1.21.29
kṛtsne+ardhe+avayave vā+api yatrāṅge kupito bhṛśam /
1.21.29_2
doṣo vikāraṃ nabhasi meghavattatra varṣati //
1.21.30
nātyarthaṃ kupitaścāpi līno mārgeṣu tiṣṭhati /
1.21.30_2
niṣpratyanīkaḥ kālena hetumāsādya kupyati //
1.21.31
tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat pratīkāraḥ pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat kaphasya ca vātasthānagatasya vātavat eṣa kriyāvibhāgaḥ //
1.21.32
evaṃ prakupitānāṃ prasaratāṃ ca vāyorvimārgagamanāṭopau oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni pittasya arocakāvipākāṅgasādāśchardiśceti śleṣmaṇo liṅgāni bavanti tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ //
1.21.33
ata ūrdhvaṃ sthānasaṃśrayaṃ / evaṃ prakupitāḥ tāṃstān śarīrapradeśānāgamya tāṃstān vyādhīn janayanti / te yadodarasanniveśaṃ kurvanti tadā gulmavidradhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātisāraprabhṛtīn janayanti bastigatāḥ pramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn vṛṣaṇagatā vṛddhīḥ meḍhragatā niruddhaprakaśopadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn gudagatā bhagandarārśaḥprabhṛtīn ūrdhvajatrugatāstūrdhvajān tavaṅnāṃsaśoṇitasthāḥ kṣudrarogān kuṣṭhāni visarpāṃśca medogatā granthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn asthigatā vidradhyanuśayīprabhṛtīn pādagatāḥ ślīpadavātaśoṇitavātakaṇṭakaprabhṛtīn sarvāṅgāgatā jvarasaravāṅgarogaprabhṛtīn teṣāmevamabhiniviṣṭānāṃ pūrvarūpaprādurbhāvaḥ taṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ / tatra pūrvarūpagateṣu caturthaḥ kriyākālaḥ //
1.21.34
ata ūrdhvaṃ vyādherdarśanaṃ vakṣyāmaḥ śophārbudagranthividradhivisarpaprabhṛtīnāṃ pravyaktalakṣaṇatā jvarātīsāraprabhṛtīnāṃ ca / tatra pañcamaḥ kriyākālaḥ //
1.21.35
ata ūrdhvameteṣāmavadīrṇānāṃ braṇabhāvamāpannānāṃ ṣaṣṭhaḥ kriyākālaḥ jvarātisāraprabhṛtīnāṃ ca dīrghakālānubandhaḥ / tatrāpratikriyamāṇe+asādhyatāmupayānti //
1.21.36
bhavanti cātra /
1.21.36_2
saṃcayaṃ ca prakopaṃ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayam /
1.21.36_3
vyaktiṃ bhedaṃ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhavedbhiṣak //
1.21.37
saṃcaye+apahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ /
1.21.37_2
te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ //
1.21.38
sarvairbhāvaistribhirvā+api dvābhyāmekena vā punaḥ /
1.21.38_2
saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo+anudhāvati //
1.21.39
saṃsarge yo garīyān syādupakramyaḥ sa vai bhavet /
1.21.39_2
śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca //
1.21.40
vṛṇoti yasmāt rūḍhe+api vraṇavastu na naśyati /
1.21.40_2
ādehadhāraṇāttasmāddraṇa ityucyate budhaiḥ //
1.21.40_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrashtāne vraṇapraśnādhyāyo nāmaikaviṃśodhyāyaḥ
Commentaries (2)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- Bhānumatī — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
Linked texts (1)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit