<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 1.21

# The Compendium of Suśruta 1.21: ekaviṃśatitamo+adhyāyaḥ /

Suśrutasaṃhitā 1.21

- **Language:** Sanskrit

### ekaviṃśatitamo+adhyāyaḥ /

### [1.21.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.1)

athāto vraṇapraśnamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

### [1.21.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

### [1.21.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.3)

vātapittaśleṣmāṇa eva dehasaṃbhavahetavaḥ / tairevāvyāpannairadhomadhyordhvasanniviṣṭaiḥ śarīramidaṃ dhāryate+agāramiva sthūṇābhistisṛbhirataśca tristhūṇamāhureke / ta eva ca vyāpannāḥ pralayahetavaḥ / tadebhireva śoṇitacaturthaiḥ saṃbhavasthitipralayeṣvapyavirahitaṃ śarīraṃ bhavati //

### [1.21.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.4)

bhavati cātra /

### [1.21.4\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.4_2)

narte dehaḥ kaphādasti na pittānna ca mārutāt /

### [1.21.4\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.4_3)

śoṇitādapi vā nityaṃ deha etaistu dhāryate //

### [1.21.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.5)

tatra vā gatigandhanayoriti dhātuḥ tapa santāpe śliṣa āliṅgane eteṣāṃ kṛdvihitaiḥ pratyayairvātaḥ pittaṃ śleṣmeti ca rūpāṇi bhavanti //

### [1.21.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.6)

doṣasthānānyata ūrdhvaṃ vakṣyāmaḥ tatra samāsena vātaḥ śroṇigudasaṃśrayaḥ taduparyadho nābheḥ pakvāśayaḥ pakvāmāśayamadhyaṃ pittasya āmāśayaḥ śleṣmaṇaḥ //

### [1.21.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.7)

ataḥ paraṃ pañcadhā vibhajyante / tatra vātasya vātavyādhau vakṣyāmaḥ pittasya yakṛtplīhānau hṛdayaṃ dṛṣtistvak pūrvoktaṃ ca śleṣmaṇastūraḥśiraḥkaṇṭhasandhaya iti pūrvoktaṃ ca etāni khalu doṣāṇāṃ sthānānyavyāpannānām //

### [1.21.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.8)

visargādānavikṣepaiḥ somasūryānilā yathā /

### [1.21.8\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.8_2)

dhārayanti jagaddehaṃ kaphapittānilāstathā //

### [1.21.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.9)

tatra jijñāsyaṃ kiṃ pittavyatirekādanyo+agniḥ āhosvit pittamevāgniriti / atrocyate na khalu pittavyatirekādanyo+agnirupalabhyate āgneyatvāt pitte dahanapacanādiṣvabhipravartamāneṣvagnivadupacāraḥ kriyate+antaragniriti kṣiṇe hyagniguṇe tatsamānadravyopayogādativṛddhe śītakriyopayogādāgamācca paśyāmo na khalu pittavyatirekādanyo+agniriti //

### [1.21.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.10)

taccādṛṣṭahetukena viśeṣeṇa pakvāmāśayamadhyasthaṃ pittaṃ caturvidhamannapānaṃ pacati vivecayati ca doṣarasamūtrapurīṣāṇi tatrasthameva cātmaśaktyā śeṣāṇāṃ pittasthānānāṃ śarīrasya cāgnikarmaṇā+anugrahaṃ karoti tasmin pitte pācako+agniriti saṃjñā yattu yakṛtplīhnoḥ pittaṃ tasmin rañjako+agniriti saṃjñā sa rasasya rāgakṛduktaḥ yat pittaṃ hṛdayasaṃsthaṃ tasmin sādhako+agniriti saṃjñā so+abhiprārthitamanorathasādhanakṛduktaḥ yaddṛṣṭyāṃ pittaṃ tasminnālocako+agniriti saṃjñā sa rūpagrahaṇādhikṛtaḥ yattu tvaci pittaṃ tasmin bhrājako+agniriti saṃjñā so+abhyaṅgapariṣekāvagāhāvalepanādīnāṃ kriyādravyāṇāṃ paktā chāyānāṃ ca prakāśakaḥ //

### [1.21.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.11)

pittaṃ tīkṣṇaṃ dravam pūti nīlaṃ pītaṃ tathaiva ca /

### [1.21.11\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.11_2)

uṣṇaṃ kaṭurasaṃ caiva vidagdhaṃ cāmlameva ca //

### [1.21.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.12)

ata ūrdhvaṃ śleṣmasthānānyanuvyākhyāsyāmaḥ / tatra āmāśayaḥ pittāśayasyopariṣṭhāttatpratyanīkatvādūrdhvagatitvāttejasaścandra iva ādityasya sa caturvidhasyāhārasyādhāraḥ sa ca tatraudakairguṇairāhāraḥ praklinno bhinnasaṃghātaḥ sukhajaraśca bhavati //

### [1.21.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.13)

mādhuryāt picchilatvācca prakleditvāttathaiva ca /

### [1.21.13\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.13_2)

āmāśaye saṃbhavati śleṣmā madhuraśītalaḥ //

### [1.21.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.14)

sa tatrastha eva svaśaktyā śeṣāṇāṃ śleṣmasthānānāṃ śarīrasya codakakarmaṇā+anugrahaṃ karoti uraḥsthastrikasandhāraṇamātmavīryeṇānnarasasahitena hṛdayāvalambanaṃ karoti jihvāmūlakaṇṭhastho jihvendriyasya saumyatvāt samyagrasajñāne vartate śiḥrasthaḥ snehasaṃtarpaṇādhikṛtatvādindriyāṇāmātmavīryeṇānugrahaṃ karoti sandhisthastu śleṣmā sarvasandhisaṃśleṣāt sarvasandhyagranuhaṃ karoti //

### [1.21.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.15)

śleṣmā śveto guruḥ snigdhaḥ picchilaḥ śīta eva ca /

### [1.21.15\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.15_2)

madhurastvavigdhaḥ syādvidagdho lavaṇaḥ srṃtaḥ //

### [1.21.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.16)

śoṇitasya sthānaṃ yakṛtplīhānau tacca prāgabhihitaṃ tatrasthameva śeṣāṇāṃ śoṇitasthānānāmanugrahaṃ karoti //

### [1.21.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.17)

anuṣṇaśītaṃ madhuraṃ snigdhaṃ raktaṃ ca varṇataḥ /

### [1.21.17\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.17_2)

śoṇitaṃ guru visraṃ syādvidāhaścāsya pittavat //

### [1.21.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.18)

etāni khalu doṣasthānāni eṣu saṃcīyante doṣāḥ / prāk saṃcayaheturuktaḥ / tatra saṃcitānāṃ khalu doṣāṇāṃ stabdhapūrṇakoṣṭhatā pītāvabhāsatā mandoṣmatā cāṅgānāṃ gauravamālasyaṃ cayakāraṇavidveṣaśceti liṅgāni bhavanti / tatra prathamaḥ kriyākālaḥ //

### [1.21.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.19)

ata ūrdhvaṃ prakopaṇāni vakṣyāmaḥ / tatra balavadvigrahātivyāyāmavyavāyādhyayanaprapatanapradhāvanaprapīḍanābhighātalaṅghanaplavanataraṇarātrijāgaraṇabhāraharaṇagajaturagarathapadāticaryākaṭukaṣāyatiktarūkṣalaghuśītavīryaśuṣkaśākavallūravarakoddālakakoradūṣaśyāmākanīvāramudgamasūrāḍhakīhareṇukalāyaniṣpāvānaśanaviṣamāśanādhyaśanavātamūtrapurīṣaśukracchardikṣavathūdgārabāṣpavegavighātādibhirviśeṣairvāyuḥ prakopamāpadyate //

### [1.21.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.20)

sa śītābhrapravāteṣu gharmānte ca viśeṣataḥ /

### [1.21.20\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.20_2)

pratyūṣasyaparāhṇe tu jīrṇe+anne ca prakupyati //

### [1.21.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.21)

krodhaśokabhayāyāsopavāsavidagdhamaithunopagamanakaṭvamlalavaṇatīkṣṇoṣṇalaghuvidāhitilatailapiṇyākakulatthasarṣapātasīharitakaśākagodhāmatsyājāvikamāṃsadadhitakrakūrcikāmastusauvīrakasurāvikārāmlaphalakaṭvaraprabhṛtibhiḥ pittaṃ prakopamāpadyate //

### [1.21.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.22)

taduṣṇairuṣṇakāle ca meghānte ca viṣeśataḥ /

### [1.21.22\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.22_2)

madhyāhne cārdharātre ca jīryatyanne ca kupyati //

### [1.21.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.23)

divāsvapnāvyāyāmālasyamadhurāmlalavaṇaśītasnigdhagurupicchilābhiṣyandihāyanakayavakanaiṣadhetkaṭamāṣamahāmāṣagodhūma-tila-piṣṭa-vikṛtidadhidugdhakṛśarāpāyasekṣu-vikārānūpaudakamāṃsavasābisamṛṇālakaserukaśṛṅgāṭakamadhura-vallī-phalasamaśanādhyaśanaprabhṛtibhiḥ śleṣmā prakopamāpadyate //

### [1.21.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.24)

sa śītaiḥ śītakāle ca vasante ca viśeṣataḥ /

### [1.21.24\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.24_2)

pūrvāhṇe ca pradoṣe ca bhuktamātre prakupyati //

### [1.21.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.25)

pittaprakopaṇaireva cābhīkṣṇaṃ dravasnigdhagurubhirāhārairdivāsvapnakrodhānalātapaśramābhighātājīrṇaviruddhādhyaśanādibhirviśeṣairasṛk prakopamāpadyate //

### [1.21.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.26)

yasmādraktmaṃ vinā doṣairnā kadācit prakupyati /

### [1.21.26\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.26_2)

tasmāttasya yathādoṣaṃ kālaṃ vidyātprakopaṇe //

### [1.21.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.27)

teṣāṃ prakopāt koṣṭhatodasaṃcaraṇāmlikāpipāsāparidāhānnadveṣahṛdayotkledāśca jāyante / tatra dvitīyaḥ kriyākālaḥ //

### [1.21.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.28)

ata ūrdhvaṃ prasaraṃ vakṣyāmaḥ teṣāmebhirātaṅkaviśeṣaiḥ prakupitānāṃ(paryuṣita) kiṇvodakapiṣṭasamavāya ivodriktānāṃ prasaro bhavati / teṣāṃ vāyurgatimattvāt prasaraṇahetuḥ satyapyacaitanye / sa hi rajobhūyiṣṭhaḥ rajaśca pravartakaṃ sarvabhāvānām / yathā mahānudakasaṃcayo+ativṛddhaḥ setumavadāryāpareṇodakena vyāmiśraḥ sarvataḥ pradhāvati evaṃ doṣāḥ kadācidekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā+anekadhā prasaranti / tadyathā vātaḥ pittaṃ śleṣmā śoṇitaṃ vātapitte vātaśleṣmāṇau pittaśleṣmāṇau vātaśoṇite pittaśoṇite śleṣmaśoṇite vātapittaśoṇitāni vātaśleṣmaśoṇitāni pittaśleṣmaśoṇitāni vātapittakaphāḥ vātapittakaphaśoṇitāni ityevaṃ pañcadaśadhā prasanti //

### [1.21.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.29)

kṛtsne+ardhe+avayave vā+api yatrāṅge kupito bhṛśam /

### [1.21.29\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.29_2)

doṣo vikāraṃ nabhasi meghavattatra varṣati //

### [1.21.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.30)

nātyarthaṃ kupitaścāpi līno mārgeṣu tiṣṭhati /

### [1.21.30\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.30_2)

niṣpratyanīkaḥ kālena hetumāsādya kupyati //

### [1.21.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.31)

tatra vāyoḥ pittasthānagatasya pittavat pratīkāraḥ pittasya ca kaphasthānagatasya kaphavat kaphasya ca vātasthānagatasya vātavat eṣa kriyāvibhāgaḥ //

### [1.21.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.32)

evaṃ prakupitānāṃ prasaratāṃ ca vāyorvimārgagamanāṭopau oṣacoṣaparidāhadhūmāyanāni pittasya arocakāvipākāṅgasādāśchardiśceti śleṣmaṇo liṅgāni bavanti tatra tṛtīyaḥ kriyākālaḥ //

### [1.21.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.33)

ata ūrdhvaṃ sthānasaṃśrayaṃ / evaṃ prakupitāḥ tāṃstān śarīrapradeśānāgamya tāṃstān vyādhīn janayanti / te yadodarasanniveśaṃ kurvanti tadā gulmavidradhyudarāgnisaṅgānāhavisūcikātisāraprabhṛtīn janayanti bastigatāḥ pramehāśmarīmūtrāghātamūtradoṣaprabhṛtīn vṛṣaṇagatā vṛddhīḥ meḍhragatā niruddhaprakaśopadaṃśaśūkadoṣaprabhṛtīn gudagatā bhagandarārśaḥprabhṛtīn ūrdhvajatrugatāstūrdhvajān tavaṅnāṃsaśoṇitasthāḥ kṣudrarogān kuṣṭhāni visarpāṃśca medogatā granthyapacyarbudagalagaṇḍālajīprabhṛtīn asthigatā vidradhyanuśayīprabhṛtīn pādagatāḥ ślīpadavātaśoṇitavātakaṇṭakaprabhṛtīn sarvāṅgāgatā jvarasaravāṅgarogaprabhṛtīn teṣāmevamabhiniviṣṭānāṃ pūrvarūpaprādurbhāvaḥ taṃ pratirogaṃ vakṣyāmaḥ / tatra pūrvarūpagateṣu caturthaḥ kriyākālaḥ //

### [1.21.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.34)

ata ūrdhvaṃ vyādherdarśanaṃ vakṣyāmaḥ śophārbudagranthividradhivisarpaprabhṛtīnāṃ pravyaktalakṣaṇatā jvarātīsāraprabhṛtīnāṃ ca / tatra pañcamaḥ kriyākālaḥ //

### [1.21.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.35)

ata ūrdhvameteṣāmavadīrṇānāṃ braṇabhāvamāpannānāṃ ṣaṣṭhaḥ kriyākālaḥ jvarātisāraprabhṛtīnāṃ ca dīrghakālānubandhaḥ / tatrāpratikriyamāṇe+asādhyatāmupayānti //

### [1.21.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.36)

bhavanti cātra /

### [1.21.36\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.36_2)

saṃcayaṃ ca prakopaṃ ca prasaraṃ sthānasaṃśrayam /

### [1.21.36\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.36_3)

vyaktiṃ bhedaṃ ca yo vetti doṣāṇāṃ sa bhavedbhiṣak //

### [1.21.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.37)

saṃcaye+apahṛtā doṣā labhante nottarā gatīḥ /

### [1.21.37\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.37_2)

te tūttarāsu gatiṣu bhavanti balavattarāḥ //

### [1.21.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.38)

sarvairbhāvaistribhirvā+api dvābhyāmekena vā punaḥ /

### [1.21.38\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.38_2)

saṃsarge kupitaḥ kruddhaṃ doṣaṃ doṣo+anudhāvati //

### [1.21.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.39)

saṃsarge yo garīyān syādupakramyaḥ sa vai bhavet /

### [1.21.39\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.39_2)

śeṣadoṣāvirodhena sannipāte tathaiva ca //

### [1.21.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.40)

vṛṇoti yasmāt rūḍhe+api vraṇavastu na naśyati /

### [1.21.40\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.40_2)

ādehadhāraṇāttasmāddraṇa ityucyate budhaiḥ //

### [1.21.40\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21.40_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrashtāne vraṇapraśnādhyāyo nāmaikaviṃśodhyāyaḥ

## Commentaries (2)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.24.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- [Bhānumatī](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.22.2) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit

## Linked texts (1)

- [Bhāvaprakāśa (another edition)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.bhavaprakasa*alt.1.5.343) — Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.21) · Pramāṇa
