<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 1.23

# The Compendium of Suśruta 1.23: trayoviṃśatitamo+adhyāyaḥ /

Suśrutasaṃhitā 1.23

- **Language:** Sanskrit

### trayoviṃśatitamo+adhyāyaḥ /

### [1.23.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.1)

athātaḥ kṛtyākṛtyavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

### [1.23.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.2)

yathovāca bhagavān dhanantariḥ //

### [1.23.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.3)

tatra vayaḥsthānāṃ dṛḍhānāṃ prāṇavatāṃ sattvavatāṃ ca sucikitsyā vraṇāḥekasmin vā puruṣe yatraitadguṇacatuṣṭayaṃ tasya sukhasādhanīyatamāḥ / tatra vayaḥsthānāṃ pratyagradhātutvādāśu vraṇā rohanti dṛḍhānāṃ sthirabahumāṃsatvācchastramavacāryamāṇaṃ sirāsnāyvādiviśeṣānna prāpnoti prāṇavatāṃ vedanābhighātāhārayantraṇādibhirna glānirutpadyate sattvavatāṃ dāruṇairapi kriyāviśeṣairna vyathā bhavati tasmādeteṣāṃ sukhasādhanīyatamāḥ //

### [1.23.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.4)

ta eva viparītaguṇā vṛddhakṛśālpaprāṇabhīruṣu draṣṭavyāḥ //

### [1.23.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.5)

sphikpāyuprajananalalāṭagaṇḍauṣṭhapṛṣṭhakarṇaphalakoṣodarajatrumukhābhyantarasaṃsthāḥ sukharopaṇīyā vraṇāḥ //

### [1.23.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.6)

akṣidantanāsāpāṅgaśrotranābhijaṭharasevanīnitambapārśvakukṣivakṣaḥkakṣāstanasandhibhāgagatāḥ saphenapūyaraktānilavāhino+antaḥśalyāśca duścikitsyāḥ adhobhāgāścordhvabhāganirvāhiṇo romāntopanakhamarmajaṅghāsthisaṃśritāśca bhagandaramapi cāntarmukhaṃ sevanīkuṭakāsthisaṃśritam //

### [1.23.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.7)

kuṣṭhināṃ viṣajuṣṭānāṃ śoṣiṇaṃ madhumehinām /

### [1.23.7\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.7_2)

vraṇāḥ kṛcchreṇa sidhyanti yeṣāṃ cāpi vraṇe vraṇāḥ //

### [1.23.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.8)

avapāṭikāniruddhaprakaśasanniruddhagudajaṭharagranthikṣatakrimayaḥ pratiśyāyajāḥ koṣṭhajāśca tvagdoṣiṇāṃ pramehiṇāṃ vā ye parikṣateṣu dṛśyante śarkarā sikatāmeho vātakuṇḍalikā+aṣṭhīlā dantaśarkaropakuśaḥ kaṇṭhaśālūkaṃ niṣkoṣaṇadūṣitāśca dantaveṣṭā visarpāsthikṣatoraḥkṣatavraṇagranthiprabhṛtayaśca yāpyāḥ //

### [1.23.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.9)

sādhyā yāpyatvamāyānti yāpyāścāsādhyatāṃ tathā /

### [1.23.9\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.9_2)

ghnanti prāṇānasādhyāstu narāṇāmakriyāvatām //

### [1.23.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.10)

yāpanīyaṃ vijānīyāt kriyā dhārayate tu yam /

### [1.23.10\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.10_2)

kriyāyāṃ tu nivṛttāyāṃ sadya eva vinaśyati //

### [1.23.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.11)

prāptā kriyā dhārayati yāpyavayādhitamāturam /

### [1.23.11\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.11_2)

prapatiṣyadivāgāraṃ viṣkambhaḥ sādhuyoajitaḥ //

### [1.23.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.12)

ata ūrdhvamasādhyān vakṣyāmaḥ māṃsapiṇḍavadudgatāḥ prasekino+antaḥpūyavedanāvanto+aśvāpānavadudvṛttauṣṭhāḥ kecit kaṭhinā gośṛṅgavadunnatamṛdumāṃsaprarohāḥ apare duṣṭarudhirāsrāviṇastanuśītapicchilasrāviṇo vā madhyonnatāḥ kecidavasannaśuṣiraparyantāḥ śaṇatūlavat snāyujālavanto durdarśanāḥ vasāmedomajjamastuluṅgasrāviṇaśca doṣasamutthāḥ pītāsitamūtrapurīṣavātavāhinaśca koṣṭhasthāḥ ta evobhayatobhāgavraṇamukheṣu pūyaraktanirvāhiṇaḥ (ā.kṣīṇamāṃsānāṃ ca) sarvatogatayaścāṇumukhā māṃsabudbudavantaḥ saśabdavātavāhinaśca śiraḥkaṇṭhasthāḥ kṣīṇamāṃsānāṃ ca pūyaraktanirvāhiṇo+arocakāvipākakāsaśvāsopadravayuktāḥ bhinne vā śiraḥkapāle yatra mastuluṅgadarśanaṃ tridoṣaliṅgaprādurbhāvaḥ kāsaśvāsau vā yasyeti //

### [1.23.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.13)

bhavanti cātra /

### [1.23.13\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.13_2)

vasāṃ medo+atha majjānaṃ mastuluṅgaṃ ca yaḥ sravet /

### [1.23.13\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.13_3)

āgantustu vraṇaḥ sidhyenna sidhyeddoṣasaṃbhavaḥ //

### [1.23.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.14)

amarmopahite deśe sirāsandhyasthivarjite /

### [1.23.14\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.14_2)

vikāro yo+anuparyeti tadasādhyasya lakṣaṇam //

### [1.23.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.15)

krameṇopacayaṃ prāpya dhatūnanugataḥ śanaiḥ /

### [1.23.15\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.15_2)

na śakya unmūlayituṃ vṛddho vṛkṣa ivāmayaḥ //

### [1.23.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.16)

sa sthiratvānmahattvācca dhātvanukramaṇena ca /

### [1.23.16\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.16_2)

nihantyauṣadhavīryāṇi mantrān duṣṭagraho yathā //

### [1.23.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.17)

ato yo viparītaḥ syāt sukhasādhyaḥ sa ucyate /

### [1.23.17\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.17_2)

abaddhamūlaḥ kṣupako yadvadutpāṭane sukhaḥ //

### [1.23.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.18)

tribhirdoṣairanākrāntaḥ śyāvauṣṭhaḥ piḍakī samaḥ /

### [1.23.18\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.18_2)

avedano nirāsrāvo vraṇaḥ śuddha ihocyate //

### [1.23.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.19)

kapotavarṇapratimā yasyāntāḥ kledavarjitāḥ /

### [1.23.19\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.19_2)

sthirāścipiṭikāvanto rohatīti tamādiśet //

### [1.23.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.20)

rūḍhavartmānamagranthimaśūnamarujaṃ vraṇam /

### [1.23.20\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.20_2)

tvaksavarṇaṃ samatalaṃ samyagrūḍhaṃ vinirdiśet //

### [1.23.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.21)

doṣaprakopādvyāyāmādabhighātādajīrṇataḥ /

### [1.23.21\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.21_2)

harṣāt krodhādbhayādvā+api vraṇo rūḍho+api dīryate //

### [1.23.21\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23.21_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne kṛtyākṛtyavidhirnāma trayoviṃśo+adhyāyaḥ //

## Commentaries (2)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.26.3) — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- [Bhānumatī](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.24.2) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit

## Linked texts (2)

- [Bhāvaprakāśa (another edition)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.bhavaprakasa*alt.1.6.8) — Sanskrit
- [Hastyāyurveda](https://indike.org/pramana/in.med.pasu.gaja.hastyayurveda.76.p1.3) — Pālakāpya, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.23) · Pramāṇa
