Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 1.3: tṛtīyo+adhyāyaḥ /

Suśrutasaṃhitā 1.3

Language
Sanskrit

tṛtīyo+adhyāyaḥ /

1.3.1

athāto+adhyayanasaṃpradānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

1.3.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

1.3.3

prāgabhihitaṃ saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu / tatra sūtrasthānamadhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṃśat ṣoḍśa nidānāni daśa śārīrāṇi catvāriṃśaccikitsitāni aṣṭau kalpāḥ taduttaraṃ ṣaṭsāṣṭiḥ //

1.3.4

vedotpattiḥ śiṣyanayastathā+adhyayanadānikaḥ /

1.3.4_2

prabhāṣaṇāgraharaṇāvṛtucaryātha yāntrikaḥ //

1.3.5

śastrāvacāaraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanam /

1.3.5_2

agnikarmajalaukākhyāvadhyāyau raktavarṇanam //

1.3.6

doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca /

1.3.6_2

karṇavyadhāmapakvaiṣāvālepo vraṇyupāsanam //

1.3.7

hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaśca yaḥ pṛthak /

1.3.7_2

kṛtyākṛtyavidhirvyādhisamuddeśīya eva ca //

1.3.8

viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikastathā /

1.3.8_2

śalyoddhṛtirvraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanam //

1.3.9

pañcendriyaṃ tathā chāyā svabhāvādvaikṛtaṃ tathā /

1.3.9_2

vāraṇo yuktasenīya āturakramabhūnikau //

1.3.10

miśrakākhyo dravyagaṇaḥ saṃśuddhau śamane ca yaḥ /

1.3.10_2

dravyādīnāṃ ca vijñānaṃ viśeṣo dravyago+aparaḥ //

1.3.11

rasajñānaṃ vamanārthamadhyāyo recanāya ca /

1.3.11_2

dravaddravyavidhistadvadannapānavidhistathā //

1.3.12

sūcanāt sūtraṇāccaiva savanāccārthasantateḥ /

1.3.12_2

ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānaṃ pracakṣate //

1.3.13

vātavyādhikamarśāṃsi sāśmariśca bhagandaraḥ /

1.3.13_2

kuṣṭhamehodarā mūḍho vidradhiḥ parisarpaṇam //

1.3.14

granthivṛddhikṣudraśūkabhaknāśca mukharogikam /

1.3.14_2

hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa //

1.3.15

bhūtacintā rajaḥśuddhirgarbhāvakrāntireva ca /

1.3.15_2

vyākaraṇaṃ ca garbhasya śarīrasya ca yatsmṛtam //

1.3.16

pratyekaṃ marmanirdeśaḥ sirāvarṇanameva ca /

1.3.16_2

sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtistathā //

1.3.17

nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇā /

1.3.17_2

vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yogināmapi //

1.3.18

dvivraṇīyo vraṇaḥ sadyo bhagnānāṃ vātarogikam /

1.3.18_2

mahāvātikamarśāṃsi sāśmariśca bhagandaraḥ //

1.3.19

kuṣṭhānāṃ mahatāṃ cāpi maihikaṃ paiḍakaṃ tathā /

1.3.19_2

makhumehacikitsā ca tathā codariṇāmapi //

1.3.20

mūḍhagarbhacikitsā ca vidradhīnāṃ visarpiṇām /

1.3.20_2

granthivṛddhyupadaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikam //

1.3.21

śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharogiṇām /

1.3.21_2

śophasyānāgatānāṃ ca niṣedho miśrakaṃ tathā //

1.3.22

vājīkaraṃ ca yat kṣīṇe sarvābādhaśamo+api ca /

1.3.22_2

medhāyuṣkaraṇaṃ cāpi svabhāvavyādhivāraṇam //

1.3.23

nivṛttasaṃtāpakaraṃ kīrtitaṃ ca rasāyanam /

1.3.23_2

snehopayaugikaḥ svedo vamane ca virecane //

1.3.24

tayorvyāpaccikitsā ca netrabastivibhāgikaḥ /

1.3.24_2

netrabastivipatsiddhistathā cottarabastikaḥ //

1.3.25

nirūhakramasaṃjñaśca tathaivāturasaṃjñakaḥ /

1.3.25_2

dhūmanasyavidhiścāntyaścatvāriṃśaditi smṛtāḥ //

1.3.26

prāyaścittaṃ praśamanaṃ cikitsā śāntikarma ca /

1.3.26_2

paryāyāstasya nirdeśāccikitsāsthānamucyate //

1.3.27

annasya rakṣā vijñānaṃ sthāvarasyetarasya ca /

1.3.27_2

sarpadaṣṭaviṣajñānaṃ tasyaiva ca cikitsitam //

1.3.28

dundubhermūṣikāṇāṃ ca kīṭānāṃ kalpa eva ca /

1.3.28_2

aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt //

1.3.29

adhyāyānāṃ śataṃ viṃśamevametadudīritam /

1.3.29_2

ataḥ paraṃ svanāmnaiva tantramuttaramucyate //

1.3.30

adhikṛtya kṛtaṃ yasmāttantrametadupadravān /

1.3.30_2

opadravika ityeṣa tasyāgryatvānnirucyate //

1.3.31

sandhau vartmani śukle ca kṛṣṇe sarvatra dṛṣṭiṣu /

1.3.31_2

saṃvijñānārthamadhyāyā gadānāṃ tu prati prati //

1.3.32

cikitsāpravibhāgīyo vātābhiṣyandavāraṇaḥ /

1.3.32_2

paittasya ślaiṣmikasyāpi raudhirasya tathaiva ca /

1.3.33

lekhyabhedyaniṣedhau ca chedyānāṃ vartmadṛṣṭiṣu /

1.3.33_2

kriyākalpo+abhighātaśca karṇotthāstaccikitsitam //

1.3.34

ghrāṇotthānāṃ ca vijñānaṃ tadgadapratiṣedhanam /

1.3.34_2

pratiśyāyaniṣedhaśca śirogadavivecanam //

1.3.35

cikitsā tadgadānāṃ ca śālākyaṃ tantramucyate /

1.3.35_2

navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanam //

1.3.36

apasmāraśakunyośca revatyāśca punaḥ pṛthak /

1.3.36_2

pūtanāyāstathā+andhāyā maṇḍikā śītapūtanā //

1.3.37

naigameśacikitsā ca grahotpattiḥ sayonijā /

1.3.37_2

kaumāratantramityetacchārīreṣu ca kīrtitam //

1.3.38

jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdrogiṇāmapi /

1.3.38_2

pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāśca ye //

1.3.39

tṛṣṇāyāśchardihikkānāṃ niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ /

1.3.39_2

svarabhedacikitsā ca kṛmyudāvartinoḥ prthak //

1.3.40

visūcikārocakayormūtrāghātavikṛcchrayoḥ /

1.3.40_2

iti kāyacikitsāyāḥ śeṣamatra prakīrtitam //

1.3.41

amānuṣaniṣedhaśca tathā+āpasmāriko+aparaḥ /

1.3.41_2

unmādapratiṣedhaśca bhūtavidyā nirucyate //

1.3.42

rasabhedāḥ svasthavṛttiryuktayastāntrikāśca yāḥ /

1.3.42_2

doṣabhedā iti jñeyā adhyāyāstantrabhūṣaṇāḥ //

1.3.43

śreṣṭhatvāduttaraṃ hyetattantramāhurmaharṣayaḥ /

1.3.43_2

bahvarthasaṃgrahācchreṣṭhamuttaraṃ cāpi paścimam //

1.3.44

śālākyatantraṃ kaumāraṃ cikitsā kāyikī ca yā /

1.3.44_2

bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasaṃjñite //

1.3.45

vājīkaraṃ cakitsāsu rasāyanavidhistathā /

1.3.45_2

viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ //

1.3.46

ityaṣṭāṅgamidaṃ tantramādidevaprakāśitam /

1.3.46_2

vidhinā+adhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi //

1.3.47

etaddhyavaśyamadhyeyaṃ adhītya ca karmāpyavaśyamupāsitavyaṃ ubhayajño hi bhiṣak rājārho bhavati //

1.3.48

bhavanti cātra /

1.3.48_2

yastu kevalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ /

1.3.48_3

sa muhyatyāturaṃ prāpya prāpya bhīrurivāhavam //

1.3.49

yastu karmasu niṣṇāto dhārṣṭyācchāstrabahiṣkṛtaḥ /

1.3.49_2

sa satsu pūjāṃ nāpnoti vadhaṃ cārhati rājataḥ //

1.3.50

ubhāvetāvanipuṇāvasamarthau svakarmaṇi /

1.3.50_2

ardhavedadharāvetāvekapakṣāviva dvijau //

1.3.51

oṣadhyo+amṛtakalpāstu śastrāśaniviṣopamāḥ /

1.3.51_2

bhavantyajñairupahṛtāstasmādetān vivarjayet //

1.3.52

snehādiṣvanabhijñā ye chedyādiṣu ca karmasu /

1.3.52_2

te nihanti janaṃ lobhāt kuvaidyā nṛpadoṣataḥ //

1.3.53

yastūbhayajño matimān sa samartho+arthasādhane /

1.3.53_2

āhave karma nirvoḍhuṃ dvicakraḥ syandano yathā //

1.3.54

atha vatsa tadetadadhyeyaṃ tathā tathopadhāraya mayā procyamānaṃ atha śucaye kṛtottarāsaṅgāyāvyākulayopasthitāyādhyayanakāle śiṣyāya yathāśakti gururupadiśet padaṃ pādaṃ ślokaṃ vā te ca padapādaślokābhūyaḥ krameṇānusaṃdheyāḥ evamekaikaśo ghaṭayedātmanā cānupaṭhet adrutamavilambitamaviśaṇkitamananunāsikaṃ vyaktākṣramapīḍitavarṇamakṣibhruvauṣṭhahastairanabhinītaṃ susaṃskṛtaṃ nātyuccairnātinīcaiśca svaraiḥ paṭhet / na cāntareṇa kaścidvrajet tayoradhīyānayoḥ //

1.3.55

bhavataścātra /

1.3.55_2

śucirguruparo dakṣastandrānidrāvivarjitaḥ /

1.3.55_3

paṭhannetena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntamāpnuyāt //

1.3.56

vāksauṣṭhave+arthavijñāne prāgalbhye karmanaipuṇe /

1.3.56_2

tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntagaḥ //

1.3.56_1

iti suśrutasaṃhitāhaṃ sūtrasthāne+adhyayanasaṃpradānīyo nāma tṛtīyo+adhyāyaḥ //

Commentaries (2)

Linked texts (2)