The Compendium of Suśruta 1.3: tṛtīyo+adhyāyaḥ /
Suśrutasaṃhitā 1.3
- Language
- Sanskrit
tṛtīyo+adhyāyaḥ /
1.3.1
athāto+adhyayanasaṃpradānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //
1.3.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //
1.3.3
prāgabhihitaṃ saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu / tatra sūtrasthānamadhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṃśat ṣoḍśa nidānāni daśa śārīrāṇi catvāriṃśaccikitsitāni aṣṭau kalpāḥ taduttaraṃ ṣaṭsāṣṭiḥ //
1.3.4
vedotpattiḥ śiṣyanayastathā+adhyayanadānikaḥ /
1.3.4_2
prabhāṣaṇāgraharaṇāvṛtucaryātha yāntrikaḥ //
1.3.5
śastrāvacāaraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanam /
1.3.5_2
agnikarmajalaukākhyāvadhyāyau raktavarṇanam //
1.3.6
doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca /
1.3.6_2
karṇavyadhāmapakvaiṣāvālepo vraṇyupāsanam //
1.3.7
hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaśca yaḥ pṛthak /
1.3.7_2
kṛtyākṛtyavidhirvyādhisamuddeśīya eva ca //
1.3.8
viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikastathā /
1.3.8_2
śalyoddhṛtirvraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanam //
1.3.9
pañcendriyaṃ tathā chāyā svabhāvādvaikṛtaṃ tathā /
1.3.9_2
vāraṇo yuktasenīya āturakramabhūnikau //
1.3.10
miśrakākhyo dravyagaṇaḥ saṃśuddhau śamane ca yaḥ /
1.3.10_2
dravyādīnāṃ ca vijñānaṃ viśeṣo dravyago+aparaḥ //
1.3.11
rasajñānaṃ vamanārthamadhyāyo recanāya ca /
1.3.11_2
dravaddravyavidhistadvadannapānavidhistathā //
1.3.12
sūcanāt sūtraṇāccaiva savanāccārthasantateḥ /
1.3.12_2
ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānaṃ pracakṣate //
1.3.13
vātavyādhikamarśāṃsi sāśmariśca bhagandaraḥ /
1.3.13_2
kuṣṭhamehodarā mūḍho vidradhiḥ parisarpaṇam //
1.3.14
granthivṛddhikṣudraśūkabhaknāśca mukharogikam /
1.3.14_2
hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa //
1.3.15
bhūtacintā rajaḥśuddhirgarbhāvakrāntireva ca /
1.3.15_2
vyākaraṇaṃ ca garbhasya śarīrasya ca yatsmṛtam //
1.3.16
pratyekaṃ marmanirdeśaḥ sirāvarṇanameva ca /
1.3.16_2
sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtistathā //
1.3.17
nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇā /
1.3.17_2
vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yogināmapi //
1.3.18
dvivraṇīyo vraṇaḥ sadyo bhagnānāṃ vātarogikam /
1.3.18_2
mahāvātikamarśāṃsi sāśmariśca bhagandaraḥ //
1.3.19
kuṣṭhānāṃ mahatāṃ cāpi maihikaṃ paiḍakaṃ tathā /
1.3.19_2
makhumehacikitsā ca tathā codariṇāmapi //
1.3.20
mūḍhagarbhacikitsā ca vidradhīnāṃ visarpiṇām /
1.3.20_2
granthivṛddhyupadaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikam //
1.3.21
śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharogiṇām /
1.3.21_2
śophasyānāgatānāṃ ca niṣedho miśrakaṃ tathā //
1.3.22
vājīkaraṃ ca yat kṣīṇe sarvābādhaśamo+api ca /
1.3.22_2
medhāyuṣkaraṇaṃ cāpi svabhāvavyādhivāraṇam //
1.3.23
nivṛttasaṃtāpakaraṃ kīrtitaṃ ca rasāyanam /
1.3.23_2
snehopayaugikaḥ svedo vamane ca virecane //
1.3.24
tayorvyāpaccikitsā ca netrabastivibhāgikaḥ /
1.3.24_2
netrabastivipatsiddhistathā cottarabastikaḥ //
1.3.25
nirūhakramasaṃjñaśca tathaivāturasaṃjñakaḥ /
1.3.25_2
dhūmanasyavidhiścāntyaścatvāriṃśaditi smṛtāḥ //
1.3.26
prāyaścittaṃ praśamanaṃ cikitsā śāntikarma ca /
1.3.26_2
paryāyāstasya nirdeśāccikitsāsthānamucyate //
1.3.27
annasya rakṣā vijñānaṃ sthāvarasyetarasya ca /
1.3.27_2
sarpadaṣṭaviṣajñānaṃ tasyaiva ca cikitsitam //
1.3.28
dundubhermūṣikāṇāṃ ca kīṭānāṃ kalpa eva ca /
1.3.28_2
aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt //
1.3.29
adhyāyānāṃ śataṃ viṃśamevametadudīritam /
1.3.29_2
ataḥ paraṃ svanāmnaiva tantramuttaramucyate //
1.3.30
adhikṛtya kṛtaṃ yasmāttantrametadupadravān /
1.3.30_2
opadravika ityeṣa tasyāgryatvānnirucyate //
1.3.31
sandhau vartmani śukle ca kṛṣṇe sarvatra dṛṣṭiṣu /
1.3.31_2
saṃvijñānārthamadhyāyā gadānāṃ tu prati prati //
1.3.32
cikitsāpravibhāgīyo vātābhiṣyandavāraṇaḥ /
1.3.32_2
paittasya ślaiṣmikasyāpi raudhirasya tathaiva ca /
1.3.33
lekhyabhedyaniṣedhau ca chedyānāṃ vartmadṛṣṭiṣu /
1.3.33_2
kriyākalpo+abhighātaśca karṇotthāstaccikitsitam //
1.3.34
ghrāṇotthānāṃ ca vijñānaṃ tadgadapratiṣedhanam /
1.3.34_2
pratiśyāyaniṣedhaśca śirogadavivecanam //
1.3.35
cikitsā tadgadānāṃ ca śālākyaṃ tantramucyate /
1.3.35_2
navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanam //
1.3.36
apasmāraśakunyośca revatyāśca punaḥ pṛthak /
1.3.36_2
pūtanāyāstathā+andhāyā maṇḍikā śītapūtanā //
1.3.37
naigameśacikitsā ca grahotpattiḥ sayonijā /
1.3.37_2
kaumāratantramityetacchārīreṣu ca kīrtitam //
1.3.38
jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdrogiṇāmapi /
1.3.38_2
pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāśca ye //
1.3.39
tṛṣṇāyāśchardihikkānāṃ niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ /
1.3.39_2
svarabhedacikitsā ca kṛmyudāvartinoḥ prthak //
1.3.40
visūcikārocakayormūtrāghātavikṛcchrayoḥ /
1.3.40_2
iti kāyacikitsāyāḥ śeṣamatra prakīrtitam //
1.3.41
amānuṣaniṣedhaśca tathā+āpasmāriko+aparaḥ /
1.3.41_2
unmādapratiṣedhaśca bhūtavidyā nirucyate //
1.3.42
rasabhedāḥ svasthavṛttiryuktayastāntrikāśca yāḥ /
1.3.42_2
doṣabhedā iti jñeyā adhyāyāstantrabhūṣaṇāḥ //
1.3.43
śreṣṭhatvāduttaraṃ hyetattantramāhurmaharṣayaḥ /
1.3.43_2
bahvarthasaṃgrahācchreṣṭhamuttaraṃ cāpi paścimam //
1.3.44
śālākyatantraṃ kaumāraṃ cikitsā kāyikī ca yā /
1.3.44_2
bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasaṃjñite //
1.3.45
vājīkaraṃ cakitsāsu rasāyanavidhistathā /
1.3.45_2
viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ //
1.3.46
ityaṣṭāṅgamidaṃ tantramādidevaprakāśitam /
1.3.46_2
vidhinā+adhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi //
1.3.47
etaddhyavaśyamadhyeyaṃ adhītya ca karmāpyavaśyamupāsitavyaṃ ubhayajño hi bhiṣak rājārho bhavati //
1.3.48
bhavanti cātra /
1.3.48_2
yastu kevalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ /
1.3.48_3
sa muhyatyāturaṃ prāpya prāpya bhīrurivāhavam //
1.3.49
yastu karmasu niṣṇāto dhārṣṭyācchāstrabahiṣkṛtaḥ /
1.3.49_2
sa satsu pūjāṃ nāpnoti vadhaṃ cārhati rājataḥ //
1.3.50
ubhāvetāvanipuṇāvasamarthau svakarmaṇi /
1.3.50_2
ardhavedadharāvetāvekapakṣāviva dvijau //
1.3.51
oṣadhyo+amṛtakalpāstu śastrāśaniviṣopamāḥ /
1.3.51_2
bhavantyajñairupahṛtāstasmādetān vivarjayet //
1.3.52
snehādiṣvanabhijñā ye chedyādiṣu ca karmasu /
1.3.52_2
te nihanti janaṃ lobhāt kuvaidyā nṛpadoṣataḥ //
1.3.53
yastūbhayajño matimān sa samartho+arthasādhane /
1.3.53_2
āhave karma nirvoḍhuṃ dvicakraḥ syandano yathā //
1.3.54
atha vatsa tadetadadhyeyaṃ tathā tathopadhāraya mayā procyamānaṃ atha śucaye kṛtottarāsaṅgāyāvyākulayopasthitāyādhyayanakāle śiṣyāya yathāśakti gururupadiśet padaṃ pādaṃ ślokaṃ vā te ca padapādaślokābhūyaḥ krameṇānusaṃdheyāḥ evamekaikaśo ghaṭayedātmanā cānupaṭhet adrutamavilambitamaviśaṇkitamananunāsikaṃ vyaktākṣramapīḍitavarṇamakṣibhruvauṣṭhahastairanabhinītaṃ susaṃskṛtaṃ nātyuccairnātinīcaiśca svaraiḥ paṭhet / na cāntareṇa kaścidvrajet tayoradhīyānayoḥ //
1.3.55
bhavataścātra /
1.3.55_2
śucirguruparo dakṣastandrānidrāvivarjitaḥ /
1.3.55_3
paṭhannetena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntamāpnuyāt //
1.3.56
vāksauṣṭhave+arthavijñāne prāgalbhye karmanaipuṇe /
1.3.56_2
tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntagaḥ //
1.3.56_1
iti suśrutasaṃhitāhaṃ sūtrasthāne+adhyayanasaṃpradānīyo nāma tṛtīyo+adhyāyaḥ //
Commentaries (2)
- Bhānumatī — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (2)
- Kāśyapasaṃhitā (Vṛddhajīvakīyatantra) — Mārīca Kaśyapa & Vātsya, Sanskrit
- Āyurvedīya Hitopadeśa — Raṇajitrāya Desāī, Sanskrit