The Compendium of Suśruta 1.35: pañcatriṃśattamo+adhyāyaḥ /
Suśrutasaṃhitā 1.35
- Language
- Sanskrit
pañcatriṃśattamo+adhyāyaḥ /
1.35.1
athātaḥ āturopakramaṇīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //
1.35.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //
1.35.3
āturamupakramamāṇena bhiṣajā+āyurādāveva parīkṣitavyaṃ satyāyuṣi vyādhyṛtvagnivayodehabalasattvasātmyaprakṛtibheṣajadeśān parīkṣeta //
1.35.4
tatra mahāpāṇipādapārśvapṛṣṭhastanāgradaśanavadanaskandhalalāṭaṃ dīrghāṅguliparvocchvāsaprekṣaṇabāhuṃ vistīrṇabhrūstanāntaroraskaṃ hrasvajaṅghāmeḍhragrīvaṃ gambhīrasattvasvaranābhimanuccairbaddhastanamupacitamahāromaśakarṇaṃ paścānmastiṣkaṃ srātānuliptaṃ mūrdhānupūrvyā viśuṣyamāṇaśarīraṃ paścācca viśuṣyamāṇahṛdayaṃ puruṣaṃ jānīyāddīrghāyuḥ khalvayamiti / tamekāntenopakramet / ebhirlakṣaṇairviparītairalpāyuḥ miśrairmadhyamāyuriti //
1.35.5
bhavanti cātra /
1.35.5_2
gūḍhasandhisirāsnāyuḥ saṃhatāṅgaḥ sthirendriyaḥ /
1.35.5_3
uttarottarasukṣetro yaḥ sa dīrghāyurucyate //
1.35.6
garbhātprabhṛtyarogo yaḥ śanaiḥ samupacīyate /
1.35.6_2
śarīrajñānavijñānaiḥ sa dīrghāyuḥ samāsataḥ //
1.35.7
madhyamasyāyuṣo jñānamata ūrdhvaṃ nibodha me /
1.35.7_2
adhastādakṣayoryasya lekhāḥ syurvyaktamāyatāḥ //
1.35.8
dve vā tisro+adhikā vā+api pādau karṇau ca māṃsalau /
1.35.8_2
nāsāgramūrdhvaṃ ca bhavedūrdhvaṃ lekhāśca pṛṣṭhataḥ //
1.35.9
yasya syustasya paramamāyurbhavati saptatiḥ /
1.35.9_2
jaghanyasyāyuṣo jñānamata ūrdhvaṃ nibodha me //
1.35.10
hrasvāni yasya parvāṇi sumahaccāpi mehanam /
1.35.10_2
tathorasyavalīḍhāni na ca syātpṛṣṭhamāyatam //
1.35.11
ūrdhvaṃ ca śravaṇau sthānānnāsā coccā śarīriṇaḥ /
1.35.11_2
sahato jalpato vā+api dantamāṃsaṃ pradṛśyate / ^
1.35.11_3
prekṣate yaśca vibhrāntaṃ sa jīvetpañcaviṃśatim //
1.35.12
atha punarāyuṣo vijñānārthāmaṅgapratyaṅgapramāṇasārānupadekṣyāmaḥ / tatrāṅgānyantarādhisakthibāhuśirāṃsi tadavayavāḥ pratyaṅgānīti / tatra svairaṅgulaiḥ pādāṅguṣṭhapradeśinyau dvyaṅgulāyate pradeśinyāstu madhyāmānāmikākaniṣṭhikā yathottaraṃ pañcamabhāgahīnāḥ catur{O.pañca}aṅgulāyate pañcāṅgulavistṛte prapadapādatale pañcacaturaṅgulāyatavistṛtā pārṣṇiḥ caturdaśāṅgulāyataḥ pādaḥ caturdaśāṅgulapariṇāhāni pādagulphajaṅghājānumadhyāni aṣṭādaśāṅgulā jaṅghā jānūpariṣṭācca dvātriṃśadaṅgulamevaṃ pañcāśat jaṅghāyāmasamāvūrū dvyaṅgulāni vṛṣaṇacibukadaśananāsāpuṭabhāgadarṇamūlanayanāntarāṇi caturaṅgulāni mehanavadanāntaranāsākarṇalalāṭagrīvocchrāyadṛṣṭyantarāṇi dvādaśāṅgulāni bhagavistāramehananābhihṛdayagrīvāstanāntaramukhāyāmamaṇibandhaprakoṣṭhasthaulyāni indrabastipariṇāhāṃsapīṭhakūrparāntarāyāmaḥ ṣoḍaśāṅgulaḥ caturviṃśatyaṅgulo hastaḥ dvātriṃśadaṅgulaparimāṇau bhujau dvātriṃśatpariṇāhāvūrū maṇibandhakūrparāntaraṃ ṣoḍaśāṅgulaṃ talaṃ ṣaṭcaturaṅgulāyāmavistāraṃ aṅguṣṭhamūlapradeśinīśravaṇāpāṅgāntaramadhyamāṅgulyau pañcāṅgule ardhapañcāṅgule pradeśinyanāmike sārdhatryaṅgulau kaniṣṭhāṅguṣṭhau caturviṃśativistārapariṇāhaṃ mukhagrīvaṃ tribhāgāṅgulavistārā nāsāpuṭamaryādā nayanatribhāgapariṇāhā tārakā navamastārakāṃśo dṛṣṭiḥ keśāntamastakāntaramekādaśāṅgulaṃ mastakādavaṭukeśānto daśāṅgulaḥ karṇāvaṭvantaraṃ caturdaśāṅgulaṃ puruṣoraḥpramāṇavistīrṇā strīśroṇiḥ aṣṭādaśāṅgulavistāramuraḥ tatpramāṇā puruṣasya kaṭī saviṃśamaṅgulaśataṃ puruṣāyāma iti //
1.35.13
bhavanti cātra /
1.35.13_2
pañcaviṃśe tato varṣe pumān nārī tu ṣoḍaśe /
1.35.13_3
samatvāgatavīryau tau jānīyāt kuśalo bhiṣak //
1.35.14
dehaḥ svairaṅgulaireṣa yathāvadanukīrtitaḥ /
1.35.14_2
yuktaḥ pramāṇenānena pumān vā yadi vā+aṅganā //
1.35.15
dīrghamāyuravāpnoti vittaṃ ca mahadṛcchati /
1.35.15_2
madhyamaṃ madhaymairāyurvittaṃ hīnaistathā+avaram //
1.35.16
atha sārān vakṣyāmaḥ smṛtibhaktiprajñāśauryaśaucopetaṃ kalyāṇābhiniveṣaṃ sattvasāraṃ vidyāt snigdhasaṃhataśvetāsthidantanakhaṃ bahulakāmaprajaṃ śukreṇa akṛśamuttamabalaṃ snigdhagambhīrasvaraṃ saubhāgyopapannaṃ mahānetraṃ ca majjñā mahāśiraḥskandhaṃ dṛḍhadantahanvasthinakhamasthibhiḥ snigdhamūtrasvedasvaraṃ bṛhaccharīramāyāsāsahiṣṇuṃ medasā acchidragātraṃ gūḍhāsthisandhiṃ māṃsopacitaṃ ca māṃsena snigdhatāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalaṃ raktena suprasannamṛdutvagromāṇaṃ tvaksāraṃ vidyāditi / eṣāṃ pūrvaṃ pūrvaṃ pradhānamāyuḥsaubhāgyayoriti //
1.35.17
veśeṣato+aṅgapratyaṅgapramāṇādatha sārataḥ /
1.35.17_2
parīkṣyāyuḥ sunipuṇo bhiṣak sidhyati karmasu //
1.35.18
vyādhiviśeṣāstu prāgabhihitāḥ sarva evaite trividhāḥ sādhyā yāpyāḥ pratyākhyeyāśca / tatraitān bhūyastridhā parīkṣeta kimasāvaupasargikaḥ prākkevalo+anyalakṣaṇa iti / tatra aupasargiko yaḥ pūrvotpannaṃ vyādhiṃ jaghanyakālajāto vyādhirupasṛjati sa tanmūla evopadravasaṃjñaḥ prākkevalo yaḥ prāgevotpanno vyādhirapūrvarūpo+anupadravaśca anyalakṣaṇo yo bhaviṣyadvyādhikhyāpakaḥ sa pūrvarūpasaṃjñaḥ / tatra sopadravamanyonyāvirodhenopakrameta blavantamupadravaṃ vā prākkevalaṃ yathāsvaṃ pratikurvīta anyalakṣaṇe tvādivyādhau prayateta //
1.35.19
bhavati cātra /
1.35.19_2
nāsti rogo vinā doṣairyasmāttasmādvicakṣaṇaḥ /
1.35.19_3
anuktamapi doṣāṇāṃ liṅgairvyādhimupācaret //
1.35.20
prāgabhihitā ṛtavaḥ //
1.35.21
śīte śītapratīkāramuṣṇe coṣṇanivāraṇam /
1.35.21_2
kṛtvā kuryāt kriyāṃ prāptāṃ kriyākālaṃ na hāpayet //
1.35.22
aprāpte vā kriyākāle prāpte vā na kṛtā kriyā /
1.35.22_2
kriyā hīnā+atiriktā vā sādhyeṣvapi na sidhyati //
1.35.23
yā hyudīrṇaṃ śamayati nānyaṃ vyādhiṃ karoti ca /
1.35.23_2
sā kriyā na tu yā vyādhiṃ haratyanyamudīrayet //
1.35.24
prāgabhihito+agnirannasya pācakaḥ / sa caturvidho bhavati doṣānabhipanna ekaḥ vikriyāmāpannastrividho bhavati viṣamo vātena tīkṣṇaḥ pittena mandaḥ śleṣmaṇā caturtaḥ samaḥ sarvasāmyāditi / tatra yo yathākālamupayuktamannaṃ samyak pacati sa samaḥ samairdoṣaiḥ yaḥ kadācit samyak pacati kāḍcidādhmānaśūlodāvartātisārajaṭharagauravāntrakūjanapravāhaṇāni kṛtvā sa viṣamaḥ yaḥ prabhūtamapyupayuktamannamāśu pacati sa tīkṣṇaḥ sa evābhivardhamāno+atyagnirityabhāṣyate sa muhurmuhuḥ prabhūtamapyupayuktamannamāśutaraṃ pacati pākānte ca galatālvoṣṭhaśoṣadāhasantāpāñjanayati yastvalpamapyupayuktamudaraśirogauravakāsaśvāsaprasekacchardigātrasadanāni kṛtvā mahatā kālena pacati sa mandaḥ //
1.35.25
viṣamo vātajān rogāṃstīkṣṇaḥ pittanimittajān /
1.35.25_2
karotyagnistathā mando vikārān kaphasaṃbhavān //
1.35.26
tatra same parirakṣaṇaṃ kurvīta viṣame snigdhāmlalavaṇaiḥ kriyāviśeṣaiḥ pratikurvīta tīkṣṇe madhurasnigdhaśītairvirekaiśca evamevātyagnau viśeṣeṇa māhiṣaiśca kṣīradadhisarpirbhiḥ mande kaṭutiktakaṣāyairvamanaiśca //
1.35.27
jāṭharo bhagavānagnirīśvaro+annasya pācakaḥ /
1.35.27_2
saukṣmyādrasānādadāno vivektuṃ naiva śakyate //
1.35.28
prāṇāpānasamānaistu sarvataḥ pavanaistribhiḥ /
1.35.28_2
dhmāyate pācyate cāpi sve sve sthāne vyavasthitaiḥ //
1.35.29
vayastu trividhaṃ bālyaṃ madhyaṃ vṛddhamiti / tatronaṣoḍaśavarṣā bālāḥ / te+api trividhāḥ kṣīrapāḥ kṣīrānnādā annādā iti / teṣu saṃvatsaraparāḥ kṣīrapāḥ dvisaṃvatsaraparāḥ kṣīrānnādāh parato+annādā iti / ṣoḍaśasaptatyorantare madhyaṃ vayaḥ / tasya vikalpo vṛddhiryauvanaṃ saṃpūrṇatā hāniriti / tatra āviṃśatervṛddhiḥ ātriṃśate yauvanaṃ ācatvāriṃśataḥ sarvadhātvindriyabalavīryasaṃpūrṇatā ata ūrdhvamīṣatparihāṇiryāvat saptatiriti / saptaterūrdhvaṃ kṣīyamāṇadhātvindriyabalavīryotsāhamahanyahani valīpalitakhālityajuṣṭaṃ kāsaśvāsaprabhṛtibhirupadravairabhibhūyamānaṃ sarvakriyāsvasamarthaṃ jīrṇāgāramivābhivṛṣṭamavasīdantaṃ vṛddhamācakṣate //
1.35.30
tatrottarottarāsu vayovasthāsūttarottarā bheṣajamātrāviśeṣā bhavanti ṛte ca parihāṇeḥ tatrādyāpikṣayā pratikurvīta //
1.35.31
bhavanti cātra /
1.35.31_2
bāle vivardhate śleṣmā madhyame pittameva tu /
1.35.31_3
bhūyiṣṭhaṃ vardhate vāyurvṛddhe tadvīkṣya yojayet //
1.35.32
agnikṣāravirekaistu bālavṛddhau vivarjayet /
1.35.32_2
tatsādhyeṣu vikāreṣu mṛdvīṃ kuryāt kriyāṃ śanaiḥ //
1.35.33
dehaḥ sthūlaḥ kṛśo madhya iti prāgupadiṣṭaḥ //
1.35.34
karśayedbṛṃhayeccāpi sadā sthūlakṛśau narau /
1.35.34_2
rakṣaṇaṃ caiva madhyasya kurvīta satataṃ bhiṣak //
1.35.35
balamabhihitaguṇaṃ daurbalyaṃ ca svabhāvadeṣajarādibhiravekṣitavyam / yasmādbalavataḥ sarvakriyāpravṛttistasmādbalameva pradhānamadhikaraṇānām //
1.35.36
kecit kṛśāḥ prāṇavantaḥ sthūlāścālpabalā narāḥ /
1.35.36_2
yasmāt sthiratvavyāyāmairbalaṃ vaidyaḥ pratarkayet //
1.35.37
sattvaṃ tu vyasanābhyudayakriyādisthāneṣuvaviklavakaram //
1.35.38
sattvavān sahate sarvaṃ saṃstabhyātmānamātamanā /
1.35.38_2
rājasaḥ stabhyamāno+anyaiḥ sahate naiva tāmasaḥ //
1.35.39
sātmyāni tu deśakālajātyṛturogavyāyāmodakadivāsvapnarasaprabhṛtīni prakṛtiviruddhānyapi yānyabādhakarāṇi bhavanti //
1.35.40
yo rasaḥ kalpate yasya sukhāyaiva niṣevitaḥ /
1.35.40_2
vyāyāmajātamanyadvā tat sātmyamiti nirdiśet //
1.35.41
prakṛtiṃ bheṣajaṃ copariṣṭādvakṣyāmaḥ //
1.35.42
deśastvānūpo jāṅgalaḥ sādhāraṇa iti / tatra bahūdakanimnonnatanadīvarṣagahano mṛduśītānilo bahumahāparvatavṛkṣo mṛdusukumāropacitaśarīramanuṣyaprāyaḥ kaphavātarogabhūyiṣṭhaścānupaḥ ākāśasamaḥ praviralālpakaṇṭakivṛkṣaprāyo+alpavarṣaprasravaṇodapānodakāprāya uṣṇadāruṇavāyaḥ praviralālpaśailaḥ sthirakṛśaśarīramanuṣyaprāyo vātapittarogabhūyiṣṭhaśca jāṅgalaḥ ubhayadeśalakṣaṇaḥ sādhāraṇa iti //
1.35.43
bhavanti cātra /
1.35.43_2
samāḥ sādhāraṇe yasmācchītavarṣoṣmamārutāḥ /
1.35.43_3
doṣāṇāṃ samatā jantostasmātsādhāraṇo mataḥ //
1.35.44
na tathā balavantaḥ syurjalajā va sthalāhṛtāḥ /
1.35.44_2
svadeśe nicitā doṣā anyasmin kopamāgatāḥ //
1.35.45
ucite vartamānasya nāsti deśakṛtaṃ bhayam /
1.35.45_2
āhārasvapnaceṣṭādau taddeśasya guṇe sati //
1.35.46
deśaprakṛtisātmye tu viparīto+acirotthitaḥ /
1.35.46_2
saṃpattau bhiṣagādīnāṃ balasattvāyuṣāṃ tathā //
1.35.47
kevalaḥ samadehāgneḥ sukhasādhyatamo gadaḥ /
1.35.47_2
ato+anyathā tvasādhyaḥ syāt kṛcchro vyāmiśralakṣaṇaḥ //
1.35.48
kriyāyāstu guṇālābhe kriyāmanyāṃ prayojayet /
1.35.48_2
pūrvasyāṃ śantavegāyāṃ na kriyāsaṃkaro hitaḥ //
1.35.49
guṇālābhe+api sapadi yadi saiva kriyā hitā /
1.35.49_2
kartavyaiva tadā vyādhiḥ kṛcchrasādhyatamo yadi //
1.35.50
ya evamenaṃ vidhimekarūpaṃ bibharti kālādivaśena dhīmān /
1.35.50_2
sa mṛtyupāśān jagato gadaughān chinatti bhaiṣajyaparaśvadhena //
1.35.50_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne āturopakramaṇīyo nāma pañcatriṃśo+adhayāyaḥ //
Commentaries (2)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- Bhānumatī — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
Linked texts (1)
- Paribhāṣāpradīpa — Govindasena, Sanskrit