<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 1.3

# The Compendium of Suśruta 1.3: tṛtīyo+adhyāyaḥ /

Suśrutasaṃhitā 1.3

- **Language:** Sanskrit

### tṛtīyo+adhyāyaḥ /

### [1.3.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.1)

athāto+adhyayanasaṃpradānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

### [1.3.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

### [1.3.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.3)

prāgabhihitaṃ saviṃśamadhyāyaśataṃ pañcasu sthāneṣu / tatra sūtrasthānamadhyāyāḥ ṣaṭcatvāriṃśat ṣoḍśa nidānāni daśa śārīrāṇi catvāriṃśaccikitsitāni aṣṭau kalpāḥ taduttaraṃ ṣaṭsāṣṭiḥ //

### [1.3.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.4)

vedotpattiḥ śiṣyanayastathā+adhyayanadānikaḥ /

### [1.3.4\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.4_2)

prabhāṣaṇāgraharaṇāvṛtucaryātha yāntrikaḥ //

### [1.3.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.5)

śastrāvacāaraṇaṃ yogyā viśikhā kṣārakalpanam /

### [1.3.5\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.5_2)

agnikarmajalaukākhyāvadhyāyau raktavarṇanam //

### [1.3.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.6)

doṣadhātumalādyānāṃ vijñānādhyāya eva ca /

### [1.3.6\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.6_2)

karṇavyadhāmapakvaiṣāvālepo vraṇyupāsanam //

### [1.3.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.7)

hitāhito vraṇapraśno vraṇāsrāvaśca yaḥ pṛthak /

### [1.3.7\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.7_2)

kṛtyākṛtyavidhirvyādhisamuddeśīya eva ca //

### [1.3.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.8)

viniścayaḥ śastravidhau pranaṣṭajñānikastathā /

### [1.3.8\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.8_2)

śalyoddhṛtirvraṇajñānaṃ dūtasvapnanidarśanam //

### [1.3.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.9)

pañcendriyaṃ tathā chāyā svabhāvādvaikṛtaṃ tathā /

### [1.3.9\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.9_2)

vāraṇo yuktasenīya āturakramabhūnikau //

### [1.3.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.10)

miśrakākhyo dravyagaṇaḥ saṃśuddhau śamane ca yaḥ /

### [1.3.10\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.10_2)

dravyādīnāṃ ca vijñānaṃ viśeṣo dravyago+aparaḥ //

### [1.3.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.11)

rasajñānaṃ vamanārthamadhyāyo recanāya ca /

### [1.3.11\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.11_2)

dravaddravyavidhistadvadannapānavidhistathā //

### [1.3.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.12)

sūcanāt sūtraṇāccaiva savanāccārthasantateḥ /

### [1.3.12\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.12_2)

ṣaṭcatvāriṃśadadhyāyaṃ sūtrasthānaṃ pracakṣate //

### [1.3.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.13)

vātavyādhikamarśāṃsi sāśmariśca bhagandaraḥ /

### [1.3.13\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.13_2)

kuṣṭhamehodarā mūḍho vidradhiḥ parisarpaṇam //

### [1.3.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.14)

granthivṛddhikṣudraśūkabhaknāśca mukharogikam /

### [1.3.14\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.14_2)

hetulakṣaṇanirdeśānnidānānīti ṣoḍaśa //

### [1.3.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.15)

bhūtacintā rajaḥśuddhirgarbhāvakrāntireva ca /

### [1.3.15\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.15_2)

vyākaraṇaṃ ca garbhasya śarīrasya ca yatsmṛtam //

### [1.3.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.16)

pratyekaṃ marmanirdeśaḥ sirāvarṇanameva ca /

### [1.3.16\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.16_2)

sirāvyadho dhamanīnāṃ garbhiṇyā vyākṛtistathā //

### [1.3.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.17)

nirdiṣṭāni daśaitāni śārīrāṇi maharṣiṇā /

### [1.3.17\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.17_2)

vijñānārthaṃ śarīrasya bhiṣajāṃ yogināmapi //

### [1.3.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.18)

dvivraṇīyo vraṇaḥ sadyo bhagnānāṃ vātarogikam /

### [1.3.18\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.18_2)

mahāvātikamarśāṃsi sāśmariśca bhagandaraḥ //

### [1.3.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.19)

kuṣṭhānāṃ mahatāṃ cāpi maihikaṃ paiḍakaṃ tathā /

### [1.3.19\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.19_2)

makhumehacikitsā ca tathā codariṇāmapi //

### [1.3.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.20)

mūḍhagarbhacikitsā ca vidradhīnāṃ visarpiṇām /

### [1.3.20\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.20_2)

granthivṛddhyupadaṃśānāṃ tathā ca kṣudrarogikam //

### [1.3.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.21)

śūkadoṣacikitsā ca tathā ca mukharogiṇām /

### [1.3.21\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.21_2)

śophasyānāgatānāṃ ca niṣedho miśrakaṃ tathā //

### [1.3.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.22)

vājīkaraṃ ca yat kṣīṇe sarvābādhaśamo+api ca /

### [1.3.22\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.22_2)

medhāyuṣkaraṇaṃ cāpi svabhāvavyādhivāraṇam //

### [1.3.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.23)

nivṛttasaṃtāpakaraṃ kīrtitaṃ ca rasāyanam /

### [1.3.23\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.23_2)

snehopayaugikaḥ svedo vamane ca virecane //

### [1.3.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.24)

tayorvyāpaccikitsā ca netrabastivibhāgikaḥ /

### [1.3.24\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.24_2)

netrabastivipatsiddhistathā cottarabastikaḥ //

### [1.3.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.25)

nirūhakramasaṃjñaśca tathaivāturasaṃjñakaḥ /

### [1.3.25\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.25_2)

dhūmanasyavidhiścāntyaścatvāriṃśaditi smṛtāḥ //

### [1.3.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.26)

prāyaścittaṃ praśamanaṃ cikitsā śāntikarma ca /

### [1.3.26\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.26_2)

paryāyāstasya nirdeśāccikitsāsthānamucyate //

### [1.3.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.27)

annasya rakṣā vijñānaṃ sthāvarasyetarasya ca /

### [1.3.27\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.27_2)

sarpadaṣṭaviṣajñānaṃ tasyaiva ca cikitsitam //

### [1.3.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.28)

dundubhermūṣikāṇāṃ ca kīṭānāṃ kalpa eva ca /

### [1.3.28\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.28_2)

aṣṭau kalpāḥ samākhyātā viṣabheṣajakalpanāt //

### [1.3.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.29)

adhyāyānāṃ śataṃ viṃśamevametadudīritam /

### [1.3.29\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.29_2)

ataḥ paraṃ svanāmnaiva tantramuttaramucyate //

### [1.3.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.30)

adhikṛtya kṛtaṃ yasmāttantrametadupadravān /

### [1.3.30\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.30_2)

opadravika ityeṣa tasyāgryatvānnirucyate //

### [1.3.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.31)

sandhau vartmani śukle ca kṛṣṇe sarvatra dṛṣṭiṣu /

### [1.3.31\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.31_2)

saṃvijñānārthamadhyāyā gadānāṃ tu prati prati //

### [1.3.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.32)

cikitsāpravibhāgīyo vātābhiṣyandavāraṇaḥ /

### [1.3.32\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.32_2)

paittasya ślaiṣmikasyāpi raudhirasya tathaiva ca /

### [1.3.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.33)

lekhyabhedyaniṣedhau ca chedyānāṃ vartmadṛṣṭiṣu /

### [1.3.33\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.33_2)

kriyākalpo+abhighātaśca karṇotthāstaccikitsitam //

### [1.3.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.34)

ghrāṇotthānāṃ ca vijñānaṃ tadgadapratiṣedhanam /

### [1.3.34\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.34_2)

pratiśyāyaniṣedhaśca śirogadavivecanam //

### [1.3.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.35)

cikitsā tadgadānāṃ ca śālākyaṃ tantramucyate /

### [1.3.35\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.35_2)

navagrahākṛtijñānaṃ skandasya ca niṣedhanam //

### [1.3.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.36)

apasmāraśakunyośca revatyāśca punaḥ pṛthak /

### [1.3.36\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.36_2)

pūtanāyāstathā+andhāyā maṇḍikā śītapūtanā //

### [1.3.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.37)

naigameśacikitsā ca grahotpattiḥ sayonijā /

### [1.3.37\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.37_2)

kaumāratantramityetacchārīreṣu ca kīrtitam //

### [1.3.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.38)

jvarātisāraśoṣāṇāṃ gulmahṛdrogiṇāmapi /

### [1.3.38\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.38_2)

pāṇḍūnāṃ raktapittasya mūrcchāyāḥ pānajāśca ye //

### [1.3.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.39)

tṛṣṇāyāśchardihikkānāṃ niṣedhaḥ śvāsakāsayoḥ /

### [1.3.39\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.39_2)

svarabhedacikitsā ca kṛmyudāvartinoḥ prthak //

### [1.3.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.40)

visūcikārocakayormūtrāghātavikṛcchrayoḥ /

### [1.3.40\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.40_2)

iti kāyacikitsāyāḥ śeṣamatra prakīrtitam //

### [1.3.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.41)

amānuṣaniṣedhaśca tathā+āpasmāriko+aparaḥ /

### [1.3.41\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.41_2)

unmādapratiṣedhaśca bhūtavidyā nirucyate //

### [1.3.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.42)

rasabhedāḥ svasthavṛttiryuktayastāntrikāśca yāḥ /

### [1.3.42\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.42_2)

doṣabhedā iti jñeyā adhyāyāstantrabhūṣaṇāḥ //

### [1.3.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.43)

śreṣṭhatvāduttaraṃ hyetattantramāhurmaharṣayaḥ /

### [1.3.43\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.43_2)

bahvarthasaṃgrahācchreṣṭhamuttaraṃ cāpi paścimam //

### [1.3.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.44)

śālākyatantraṃ kaumāraṃ cikitsā kāyikī ca yā /

### [1.3.44\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.44_2)

bhūtavidyeti catvāri tantre tūttarasaṃjñite //

### [1.3.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.45)

vājīkaraṃ cakitsāsu rasāyanavidhistathā /

### [1.3.45\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.45_2)

viṣatantraṃ punaḥ kalpāḥ śalyajñānaṃ samantataḥ //

### [1.3.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.46)

ityaṣṭāṅgamidaṃ tantramādidevaprakāśitam /

### [1.3.46\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.46_2)

vidhinā+adhītya yuñjānā bhavanti prāṇadā bhuvi //

### [1.3.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.47)

etaddhyavaśyamadhyeyaṃ adhītya ca karmāpyavaśyamupāsitavyaṃ ubhayajño hi bhiṣak rājārho bhavati //

### [1.3.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.48)

bhavanti cātra /

### [1.3.48\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.48_2)

yastu kevalaśāstrajñaḥ karmasvapariniṣṭhitaḥ /

### [1.3.48\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.48_3)

sa muhyatyāturaṃ prāpya prāpya bhīrurivāhavam //

### [1.3.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.49)

yastu karmasu niṣṇāto dhārṣṭyācchāstrabahiṣkṛtaḥ /

### [1.3.49\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.49_2)

sa satsu pūjāṃ nāpnoti vadhaṃ cārhati rājataḥ //

### [1.3.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.50)

ubhāvetāvanipuṇāvasamarthau svakarmaṇi /

### [1.3.50\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.50_2)

ardhavedadharāvetāvekapakṣāviva dvijau //

### [1.3.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.51)

oṣadhyo+amṛtakalpāstu śastrāśaniviṣopamāḥ /

### [1.3.51\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.51_2)

bhavantyajñairupahṛtāstasmādetān vivarjayet //

### [1.3.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.52)

snehādiṣvanabhijñā ye chedyādiṣu ca karmasu /

### [1.3.52\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.52_2)

te nihanti janaṃ lobhāt kuvaidyā nṛpadoṣataḥ //

### [1.3.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.53)

yastūbhayajño matimān sa samartho+arthasādhane /

### [1.3.53\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.53_2)

āhave karma nirvoḍhuṃ dvicakraḥ syandano yathā //

### [1.3.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.54)

atha vatsa tadetadadhyeyaṃ tathā tathopadhāraya mayā procyamānaṃ atha śucaye kṛtottarāsaṅgāyāvyākulayopasthitāyādhyayanakāle śiṣyāya yathāśakti gururupadiśet padaṃ pādaṃ ślokaṃ vā te ca padapādaślokābhūyaḥ krameṇānusaṃdheyāḥ evamekaikaśo ghaṭayedātmanā cānupaṭhet adrutamavilambitamaviśaṇkitamananunāsikaṃ vyaktākṣramapīḍitavarṇamakṣibhruvauṣṭhahastairanabhinītaṃ susaṃskṛtaṃ nātyuccairnātinīcaiśca svaraiḥ paṭhet / na cāntareṇa kaścidvrajet tayoradhīyānayoḥ //

### [1.3.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.55)

bhavataścātra /

### [1.3.55\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.55_2)

śucirguruparo dakṣastandrānidrāvivarjitaḥ /

### [1.3.55\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.55_3)

paṭhannetena vidhinā śiṣyaḥ śāstrāntamāpnuyāt //

### [1.3.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.56)

vāksauṣṭhave+arthavijñāne prāgalbhye karmanaipuṇe /

### [1.3.56\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.56_2)

tadabhyāse ca siddhau ca yatetādhyayanāntagaḥ //

### [1.3.56\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3.56_1)

iti suśrutasaṃhitāhaṃ sūtrasthāne+adhyayanasaṃpradānīyo nāma tṛtīyo+adhyāyaḥ //

## Commentaries (2)

- [Bhānumatī](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.3.2) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.4.12) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (2)

- [Kāśyapasaṃhitā (Vṛddhajīvakīyatantra)](https://indike.org/pramana/in.med.kaumara.kasyapa.7.9.6) — Mārīca Kaśyapa & Vātsya, Sanskrit
- [Āyurvedīya Hitopadeśa](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.samhitasara.ayurvediyahitopadesa.3.3-3) — Raṇajitrāya Desāī, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.3) · Pramāṇa
