The Compendium of Suśruta 1.43: tricatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ /
Suśrutasaṃhitā 1.43
- Language
- Sanskrit
tricatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ /
1.43.1
athāto vamanadravyavikalpavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //
1.43.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //
1.43.3
vamanadravyāṇāṃ phalādīnāṃ madanaphalāni śreṣṭhatamāni bhavanti / atha madanapuṣpāṇāmātapapariśuṣkāṇāṃ cūrṇaprakuñcaṃ pratyakpuṣpāsadāpuṣpīnimbakaṣāyāṇāmanyatamenāloḍya madhusaindhavayuktāṃ puṣpacūrṇamātrāṃ pāyayitvā vāmayet / madanaśalāṭucūrṇānyevaṃ vā bakularamyakopayuktāni madhulavaṇayuktānyabhiprataptāni madanaśalāṭucūrṇasiddhāṃ vā tilataṇḍulayavāgūm / nirvṛttānāṃ vā nātiharitapāṇḍūnāṃ kuśamūḍhāvabaddhamṛdgomayapraliptānāṃ yavatuṣamudgamāṣaśālyādidhānyarāśāvaṣṭarātroṣitaklinnabhinnānāṃ phalānāṃ phalapippalīruddhṛtyātape śoṣayet tāsāṃ dadhimadhupalalavimṛditapariśuṣkāṇāṃ subhājanasthānāmantarnakhamuṣṭimuṣṇe yaṣṭīmadhukakaṣāye kovidārādīnāmanyatame vā kaṣāye pramṛdya rātriparyuṣitaṃ madhusaindhavayuktamāśīrbhirabhimantritamudaṅnukhaḥ prāṅnukhamāturaṃ pāyayedanena mantreṇābhimantrya ---
1.43.3_2
brahmadakṣāśvirudrendrabhūcandrārkānalānilāḥ /
1.43.3_3
ṛṣayaḥ sauṣadhigrāmā bhūtasaṃghāśca pāntu te //
1.43.3_4
rasāyanamivarṣīṇāṃ devānāmamṛtaṃ yathā /
1.43.3_5
sudhevottamanāgānāṃ bhaiṣajyamidamastu te // viśeṣeṇa śleṣmajvarapratiśyāyāntarvidradhiṣu apravartamāne vā doṣe pippalīvacāgaurasarṣapakalkonmiśraiḥ salavaṇaistuṣāmbubhiḥ punaḥ punaḥ pravartayedāsamyagvāntalakṣaṇāditi / madanaphalamajjacūrṇaṃ vā tatkvāthaparibhāvitaṃ madanaphalakaṣāyeṇa madanaphalamajjasiddhasya vā payasaḥ santānikāṃ kṣaudrayuktāṃ madanaphalamajjasiddhaṃ vā payaḥ madanaphalamajjasiddhena vā payasā yavāgūm adhobhāgāsṛkpittahṛddāhayoḥ madanaphalamajjasiddhasya vā payaso dadhibhāvamupagatasya dadhyuttaraṃ dadhi vā kaphaprasekacchardimūrcchātamakeṣu madanaphalamajjarasaṃ bhallātakasnehavadādāya phāṇitībhūtaṃ lehayet ātapapariśuṣkaṃ vā tameva jīvantīkaṣāyeṇa pitte kaphasthānagate madanaphalamajjakvāthaṃ vā pippalyādipratīvāpaṃ taccūrṇaṃ vā nimbarūpikākaṣāyayoranyatareṇa saṃtarpaṇakaphajavyādhiharaṃ madanaphalamajjacūrṇaṃ vā madhukakāśmaryadrākṣākaṣāyeṇa / madanaphalavidhānamuktam //
1.43.4
jīmūtakakusumacūrṇaṃ pūrvavadeva kṣīreṇa nirvṛtteṣu kṣīrayavāgūṃ romaśeṣu santānikāṃ aromaśeṣu dadhyuttaraṃ haritapāṇḍuṣu dadhi tatkaṣāyasaṃsṛṣṭāṃ vā surāṃ kaphārocakakāsaśvāsapāṇḍurogayakṣmasu paryāgateṣu madanaphalamajjavadupayogaḥ //
1.43.5
tadvadeva kuṭajaphalavidhānam //
1.43.6
kṛtavedhanānāmapyeṣa eva kalpaḥ //
1.43.7
ikṣvākukusumacūrṇaṃ vā pūrvavat evaṃ kṣīreṇa kāsaśvāsacchardikapharogeṣūpayogaḥ //
1.43.8
dhāmārgavasyāpi madanaphalamajjavadupayogo viśeṣatastu garagulmodarakāsaśvāsaśleṣmāmayeṣu vāyau ca kaphasthānagate //
1.43.9
kṛtavedhanaphalapippalīnāṃ vamanadravyakaṣāyaparipītānāṃ bahuśaścūrṇamutpalādiṣu dattamāghrātaṃ vāmayati tattvanavabaddhadoṣeṣu yavāgūmākaṇṭhātpītavatsu ca vidadhyāt / vamanavirecanaśirovirecanadravyāṇyevaṃ vā pradhānatamāni bhavanti //
1.43.10
bhavataścātra /
1.43.10_2
vamanadravyayogāṇāṃ digiyaṃ saṃprakīrtitā /
1.43.10_3
tāṃ vibhajya yathāvyādhi kālaśaktiviniścayāt //
1.43.11
kaṣāyaiḥ svarasaiḥ kalkaiścūrṇairapi ca buddhimān /
1.43.11_2
peyalehyādyabhojyeṣu vamanānyupakalpayet //
1.43.11_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne vamanadravyavikalpavijñānīyo nāma tricatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ //
Commentaries (2)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- Bhānumatī — Cakrapāṇidatta, Sanskrit