Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 1.44: catuścatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ /

Suśrutasaṃhitā 1.44

Language
Sanskrit

catuścatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ /

1.44.1

athāto virecanadravyavikalpavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

1.44.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

1.44.3

aruṇābhaṃ trivṛnmūlaṃ śreṣṭhaṃ mūlavirecane /

1.44.3_2

pradhānaṃ tilvakastvakṣu phaleṣvapi harītakī //

1.44.4

taileṣveraṇḍajaṃ tailaṃ svarase kāravellikā /

1.44.4_2

sudhāpayaḥ payaḥsūktamiti prādhānyasaṃgrahaḥ /

1.44.4_3

teṣāṃ vidhānaṃ vakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ //

1.44.5

vairecanadravyarasānupītaṃ mūlaṃ mahattraivṛtamastadoṣam /

1.44.5_2

cūrṇīkṛtam saindhavanāgarāḍhyamamlaiḥ pibenmārutarogajuṣṭaḥ //

1.44.6

ikṣorvikārairmadhurai rasaistat paitte gade kṣīrayutaṃ pibecca /

1.44.6_2

guḍūcyariṣṭatriphalārasena savyoṣamūtraṃ kaphaje pibettat //

1.44.7

trivarṇakatryūṣaṇayuktametadguḍena lihyādanavena cūrṇam /

1.44.7_2

prasthe ca tanmūlarasasya dattvā tanmūlakalkaṃ kuḍavapramāṇam //

1.44.8

karṣonmite saindhanāgare ca vipācya kalkīkṛtametadadyāt /

1.44.8_2

tatkalkabhāgaḥ samahauṣadhārdhaḥ sasaindhavo mūtrayutaśca peyaḥ //

1.44.9

samāstrivṛnnāgarakābhayāḥ syurbhāgārdhakaṃ pūgaphalaṃ supakvam /

1.44.9_2

viḍaṅgasāro maricaṃ sadāru yogaḥ sasindhūdbhavamūtrayuktaḥ //

1.44.10

virecanadravyabhavaṃ tu cūrṇaṃ rasena teṣāṃ bhiṣajā vimṛdya /

1.44.10_2

tanmūlasiddhena ca sarpiṣā+āktaṃ sevyaṃ tadājye guṭikīkṛtaṃ ca //

1.44.11

guḍe ca pākābhimukhe nidhāya cūrṇīkṛtaṃ samyagidaṃ vipācya /

1.44.11_2

śītaṃ trijātāktamatho vimṛdya yogānurūpā guṭikāḥ prayogyāḥ //

1.44.12

vairekīyadravyacūrṇasya bhāgaṃ siddhaṃ sārdhaṃ kvāthabhāgaiścaturbhiḥ /

1.44.12_2

āmṛdnīyāt sarpiṣā tacchṛtena tatkvāthoṣmasveditaṃ sāmitaṃ ca //

1.44.13

pākaprāpte phāṇite cūrṇitaṃ tat kṣiptaṃ pakvaṃ cāvatārya prayatnāt /

1.44.13_2

śītībhūtā modakā hṛdyagandhāḥ kāryāstvete bhakṣyakalpāḥ samāsāt //

1.44.14

rasena teṣāṃ paribhāvya mudgān yūṣaḥ sasindhūdbhavasarpiriṣṭaḥ /

1.44.14_2

vairecane+anyairapi vaidalaiḥ syādevaṃ vidadhyādvamanauṣadhaiśca //

1.44.15

bhittvā dvidhekṣuṃ parilipya kalkaistribhaṇḍijātaiḥ pratibadhya rajjvā /

1.44.15_2

pakvaṃ ca samyak puṭapākayuktyā khādettu taṃ pittagadī suśītam //

1.44.16

sitājagandhātvakkṣīrīvidārītrivṛtāḥ samāḥ /

1.44.16_2

lihyānmadhughṛtābhyāṃ tu tṛḍdāhajvaraśāntaye //

1.44.17

śarkarākṣaudrasaṃyuktaṃ trivṛccūrṇāvacūrṇitam /

1.44.17_2

recanaṃ sukumārāṇāṃ tvakpatramaricāṃśakam //

1.44.18

pacellehaṃ sitākṣaudrapalārdhakuḍavānvitam /

1.44.18_2

trivṛccūrṇayutaṃ śītaṃ pittaghnaṃ tadvirecanam //

1.44.19

trivṛcchyāmākṣāraśuṇṭhīpippalīrmadhunā+āpnuyāt /

1.44.19_2

sarvaśleṣmavikārāṇāṃ śreṣṭhametadvirecanam //

1.44.20

bījāḍhyapathyākāśmaryadhātrīdāḍimakolajān /

1.44.20_2

tailabhṛṣṭān rasānamlaphalairāvāpya sādhayet //

1.44.21

ghanībhūtaṃ trisaugandhyaṃ trivṛtkṣaudrasamanvitam /

1.44.21_2

lehyametatkaphaprāyaiḥ sukumārairvirecanam //

1.44.22

nīlītulyaṃ tvagelaṃ ca taistrivṛtsasitopalā /

1.44.22_2

cūrṇaṃ saṃtarpaṇaṃ kṣaudraphalāmlaṃ sannipātanut //

1.44.23

trivṛcchyāmāsitākṛṣṇātriphalāmākṣikaiḥ samaiḥ /

1.44.23_2

modakāḥ sannipātordhvaraktapittajvarāpahāḥ //

1.44.24

trivṛdbhāgāstrayaḥ proktāstriphalā tatsamā tathā /

1.44.24_2

kṣārakṛṣṇāviḍaṅgāni saṃcūrṇya madhusarpiṣā //

1.44.25

lihyādguḍena guṭikāḥ kṛtvā vā+apyatha bhakṣayet /

1.44.25_2

kaphavātakṛtān gulmān plīhodarahalīmakān //

1.44.26

hantyanyānapi cāpyetannirapāyaṃ virecanam /

1.44.26_2

cūrṇaṃ śyāmātrivṛnnīlī kaṭvī mustā durālabhā //

1.44.27

cavyendrabījaṃ triphalā sarpirmāṃsarasāmbubhiḥ /

1.44.27_2

pītaṃ virecanaṃ taddhi rūkṣāṇāmapi śasyate //

1.44.28

vairecanikaniḥkvāthabhāgāḥ śītāstrayo matāḥ /

1.44.28_2

dvau phāṇitasya taccāpi punaragnāvadhiśrayet //

1.44.29

tat sādhusiddhaṃ vijñāya śītaṃ kṛtvā nidhāpayet /

1.44.29_2

kalase kṛtasaṃskāre vibhajyartū himāhimau //

1.44.30

māsādūrdhvaṃ jātarasaṃ madhugandhaṃ varāsavam /

1.44.30_2

pibedasāveva vidhiḥ kṣāramūtrāsaveṣvapi //

1.44.31

vairecanikamūlāṇāṃ kvāthe māṣān subhāvitān /

1.44.31_2

sudhautāṃstatkaṣāyeṇa śālīnāṃ cāpi taṇḍulān //

1.44.32

avakṣudyaikataḥ piṇḍān kṛtvā śuṣkān sucūrṇitān /

1.44.32_2

śālitaṇḍulacūrṇaṃ ca tatkaṣāyoṣmasādhitam //

1.44.33

tasya piṣṭasya bhāgāṃstrīn kiṇvabhāgavimiśritān /

1.44.33_2

maṇḍodakārthe kvāthaṃ ca dadyāttatsarvamekataḥ //

1.44.34

nidadhyātkalase tāṃ tu surāṃ jātarasāṃ pibet /

1.44.34_2

eṣa eva surākalpo vamaneṣvapi kīrtitaḥ //

1.44.35

mūlāni trivṛdādīnāṃ prathamasya gaṇasya ca /

1.44.35_2

mahataḥ pañcamūlasya mūrvāśārṅgaṣṭayorapi //

1.44.36

sudhāṃ haimavatīṃ caiva triphalātiviṣe vacām /

1.44.36_2

saṃhṛtyaitāni bhāgau dvau kārayedekametayoḥ //

1.44.37

kuryānniḥkvāthamekasminnekasmiṃścūrṇameva tu /

1.44.37_2

kṣuṇṇāṃstasmiṃstu niḥkvāthe bhāvayedbahuśo yavān //

1.44.38

śuṣkāṇāṃ mṛdubhṛṣṭānāṃ teṣāṃ bhāgāstrayo matāḥ /

1.44.38_2

caturthaṃ bhāgamāvāpya cūrṇānāmanu(ā.tra)kīrtitam //

1.44.39

prakṣipya kalase samyak samastaṃ tadanantaram /

1.44.39_2

teṣāmeva kaṣāyeṇa śītalena suyojitam //

1.44.40

pūrvavatsannidadhyāttu jñeyaṃ sauvīrakaṃ hi tat /

1.44.40_2

pūrvoktaṃ vargamāhṛtya dvidhā kṛtvaikametayoḥ //

1.44.41

bhāgaṃ saṃkṣudya saṃsṛjya yavaiḥ sthālyāmadhiśrayet /

1.44.41_2

ajaśṛṅgyāḥ kaṣāyeṇa tamabhyāsicya sādhayet //

1.44.42

susiddhāṃścāvatāryaitānauṣadhibhyo vivecayet /

1.44.42_2

vimṛdya satuṣān samyak tatastān pūrvavanmitān //

1.44.43

pūrvoktauṣadhabhāgasya cūrṇaṃ dattvā tu pūrvavat /

1.44.43_2

tenaiva saha yūṣeṇa kalase pūrvavatkṣipet //

1.44.44

jñātvā jātarasaṃ cāpi tattuṣodakamādiśet /

1.44.44_2

tuṣāmbusauvīrakayorvidhireṣa prakīrtitaḥ //

1.44.45

ṣaḍrātrāt saptarātrādvā te ca peye prakīrtite /

1.44.45_2

vairecaneṣu sarveṣu trivṛnmūlavidhiḥ smṛtaḥ //

1.44.46

dantīdravantyormūlāni viśeṣānmṛtkuśāntare /

1.44.46_2

pippalīkṣaudrayutkāni svinnānyuddhṛtya śoṣayet //

1.44.47

tatastrivṛdvidhānena yojayecchleṣmapittayoḥ /

1.44.47_2

tayoḥ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet //

1.44.48

sarpiśca pakvaṃ vīsarpakakṣādāhālajīrjayet /

1.44.48_2

mehagulmānilaśleṣmavibandhāṃstailameva ca //

1.44.49

catuḥsnehaṃ śakṛcchukravātasaṃrodhajā rujaḥ /

1.44.49_2

dantīdravantīmaricakanakāhvayavāsakaiḥ //

1.44.50

viśvabheṣajamṛdvīkācitrakairmūtrabhāvitam /

1.44.50_2

saptāhaṃ sarpiṣā cūrṇaṃ yojyametadvirecanam //

1.44.51

jīrṇe santarpaṇaṃ kṣaudraṃ pittaśleṣmarujāpaham /

1.44.51_2

ajīrṇapārśvarukpāṇḍuplīhodaranibarhaṇam //

1.44.52

guḍasyāṣṭapale pathyā viṃśatiḥ syuḥ palaṃ palam /

1.44.52_2

dantīcitrakayoḥ karṣau pippalītrivṛtordaśa //

1.44.53

kṛtvaitānmodakānekaṃ daśame daśame+ahani /

1.44.53_2

tataḥ khādeduṣṇatoyasevī niryantraṇāstvime //

1.44.54

doṣaghnā grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkuṣṭhanāśanāḥ /

1.44.54_2

vyoṣaṃ trijātakaṃ mustā viḍaṅgāmalake tathā //

1.44.55

navaitāni samāṃśāni trivṛdaṣṭaguṇāni vai /

1.44.55_2

ślakṣṇacūrṇīkṛtānīha dantībhāgadvayaṃ tathā //

1.44.56

sarvāṇi cūrṇitānīha gālitāni vimiśrayet /

1.44.56_2

ṣaḍbhiśca śarkarābhāgairīṣatsaindhavamākṣikaiḥ //

1.44.57

piṇḍitam bhakṣayitvā tu tataḥ śītāmbu pāyayet /

1.44.57_2

bastiruktṛḍjvaracchardiśoṣapāṇḍubhramāpaham //

1.44.58

niryantraṇamidaṃ sarvaṃ viṣaghnaṃ tu virecanam /

1.44.58_2

rivṛdaṣṭakasaṃjño+ayaṃ praśastaḥ pittarogiṇām //

1.44.59

bhakṣyaḥ kṣīrānupāno vā pittaśleṣmāturairnaraiḥ /

1.44.59_2

bhakṣyarūpasadharmatvādāḍhyeṣveva vidhīyate //

1.44.60

tilvaksya tvacaṃ bāhyāmantarvalkavivarjitām /

1.44.60_2

cūrṇayitvā tu dvau bhāgau tatkaṣāyeṇa gālayet //

1.44.61

tṛtīyaṃ bhāvitaṃ tena bhāgaṃ śuṣkaṃ tu bhāvitam /

1.44.61_2

daśamūlīkaṣāyeṇa trivṛdvatsaṃprayojayet //

1.44.62

vidhānaṃ tvakṣu nirdiṣṭaṃ phalānāmatha vakṣyate /

1.44.62_2

harītakyāḥ phalaṃ tvasthivimuktaṃ doṣavarjitam //

1.44.63

yojyaṃ trivṛdvidhānena sarvavyādhinibarhaṇam /

1.44.63_2

rasāyanaṃ paraṃ medhyaṃ duṣṭāntarvraṇaśodhanam //

1.44.64

harītakī viḍaṅgāni saindhavaṃ nāgaraṃ trivṛt /

1.44.64_2

maricāni ca tatsarvaṃ gomūtreṇa virecanam //

1.44.65

harītakī bhadradāru kuṣṭhaṃ pūgaphalaṃ tathā /

1.44.65_2

saindhavaṃ śṛṅgaveraṃ ca gomūtreṇa virecanam //

1.44.66

nīlinīphalacūrṇaṃ ca nāgarābhayayostathā /

1.44.66_2

lihyādguḍena salilaṃ paścāduṣṇaṃ pibennaraḥ //

1.44.67

pippalyādikaṣāyeṇa pibetpiṣṭāṃ harītakīm /

1.44.67_2

saindhavopahitāṃ sadya eṣa yogo virecayet //

1.44.68

harītakī bhakṣyamāṇā nāgareṇa guḍena vā /

1.44.68_2

saidhavopahitā vā+api sātatyenāgnidīpanī //

1.44.69

vātānulomanī vṛṣyā cendriyāṇāṃ prasādanī /

1.44.69_2

santarpaṇakṛtān rogān prāyo hanti harītakī //

1.44.70

śītamāmalakaṃ rūkṣaṃ pittamedaḥkaphāpaham /

1.44.70_2

bibhītakamanuṣṇaṃ tu kaphapittanibarhaṇam //

1.44.71

trīṇyapyamlakaṣāyāṇi satiktamadhurāṇi ca /

1.44.71_2

triphalā sarvarogaghnī tribhāgaghṛtamūrcchitā //

1.44.72

vayasaḥ sthāpanaṃ cāpi kuryāt saṃtatasevitā /

1.44.72_2

harītakīvidhānena phalānyevaṃ prayojayet //

1.44.73

virecanāni sarvāṇi viśeṣāccaturaṅgulāt /

1.44.73_2

phalaṃ kāle samuddhṛtya sikatāyāṃ nidhāpayet //

1.44.74

saptāhamātape śuṣkaṃ tato majjānamuddharet /

1.44.74_2

tailaṃ grāhyaṃ jale paktvā tilavadvā prapīḍya ca //

1.44.75

tasyopayogo bālānāṃ yāvadvarṣāṇi dvādaśa /

1.44.75_2

lihyāderaṇḍatailena kuṣṭhatrikaṭukānvitam //

1.44.76

sukhodakaṃ cānupibedeṣa yogo virecayet /

1.44.76_2

eraṇḍatailaṃ triphalākvāthena triguṇena tu //

1.44.77

yuktaṃ pītaṃ tathā kṣīrarasābhyāṃ tu virecayet /

1.44.77_2

bālavṛddhakṣatakṣīṇasukumāreṣu yojitam //

1.44.78

phalānāṃ vidhiruddiṣṭaḥ kṣīrāṇāṃ śṛṇu suśruta /

1.44.78_2

virecanānāṃ tīkṣṇānāṃ payaḥ saudhaṃ paraṃ matam //

1.44.79

ajñaprayuktaṃ taddhanti viṣavat karmavibhramāt /

1.44.79_2

vijānatā prayuktaṃ tu mahāntamapi saṃcayam //

1.44.80

bhinattyāśveva doṣāṇāṃ rogān hanti ca dustarān /

1.44.80_2

mahatyāḥ pañcamūlyāstu bṛhatyoścaikaśaḥ pṛthak //

1.44.81

kaṣāyaiḥ samabhāgaṃ tu tadaṅgārairviśoṣitam /

1.44.81_2

amlādimiḥ pūrvavattu prayojyaṃ kolasaṃmitam //

1.44.82

mahāvṛkṣapayaḥ pītairyavāgūstaṇḍulaiḥ kṛtā /

1.44.82_2

pītā virecayatyāśu guḍenotkārikā kṛtā //

1.44.83

leho vā sādhitaḥ samyak snuhīkṣīrapayoghṛtaiḥ /

1.44.83_2

bhāvitāstu snuhīkṣīre pippalyo lavaṇānvitāḥ //

1.44.84

cūrṇaṃ kāmpillakaṃ vā+api tatpītaṃ guṭikīkṛtam /

1.44.84_2

saptalā śaṅkhinī dantī trivṛdāragvadhaṃ gavām //

1.44.85

mūtreṇāplāvya saptāhaṃ snuhīkṣīre tataḥ param /

1.44.85_2

kīrṇaṃ tenaiva cūrṇena mālyaṃ vasanameva ca //

1.44.86

āghrāyāvṛtya vā samyaṅnṛdukoṣṭho viricyate /

1.44.86_2

kṣīratvakadphalamūlānāṃ vidhānaiḥ parikīrtitaiḥ /

1.44.86_3

avekṣya samyagrogādīn yathāvadupayojayet //

1.44.87

trivṛcchāṇamitāstisrastisraśca triphalātvacaḥ /

1.44.87_2

viḍaṅgapippalīkṣaraśāṇāstisraśca cūrṇitāḥ //

1.44.88

lihyāt sarpirmadhubhyāṃ ca modakaṃ vā guḍena vā /

1.44.88_2

bhakṣayenniṣparīhārametacchreṣṭhaṃ virecanam //

1.44.89

gulmān plīhodaram kāsaṃ halīmakamarocakam /

1.44.89_2

kaphavātakṛtāṃścānyān vyādhīnetadvyapohati //

1.44.90

ghṛteṣu taileṣu payaḥsu cāpi madyeṣu mūtreṣu tathā raseṣu /

1.44.90_2

bhakṣyānnalehyeṣu ca teṣu teṣu virecanānyagramatirvidadhyāt //

1.44.91

kṣīraṃ rasaḥ kalkamatho kaṣāyaḥ śṛtaśca śītaśca tathaiva phāṇṭam /

1.44.91_2

kalpāh ṣaḍete khalu bheṣajānāṃ yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ //

1.44.91_1

iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne virecanadravyaviklpavijñānīyo nāma catuścatvāriṃśo+adhyāyaḥ //

Commentaries (2)