The Compendium of Suśruta 1.44: catuścatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ /
Suśrutasaṃhitā 1.44
- Language
- Sanskrit
catuścatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ /
1.44.1
athāto virecanadravyavikalpavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //
1.44.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //
1.44.3
aruṇābhaṃ trivṛnmūlaṃ śreṣṭhaṃ mūlavirecane /
1.44.3_2
pradhānaṃ tilvakastvakṣu phaleṣvapi harītakī //
1.44.4
taileṣveraṇḍajaṃ tailaṃ svarase kāravellikā /
1.44.4_2
sudhāpayaḥ payaḥsūktamiti prādhānyasaṃgrahaḥ /
1.44.4_3
teṣāṃ vidhānaṃ vakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ //
1.44.5
vairecanadravyarasānupītaṃ mūlaṃ mahattraivṛtamastadoṣam /
1.44.5_2
cūrṇīkṛtam saindhavanāgarāḍhyamamlaiḥ pibenmārutarogajuṣṭaḥ //
1.44.6
ikṣorvikārairmadhurai rasaistat paitte gade kṣīrayutaṃ pibecca /
1.44.6_2
guḍūcyariṣṭatriphalārasena savyoṣamūtraṃ kaphaje pibettat //
1.44.7
trivarṇakatryūṣaṇayuktametadguḍena lihyādanavena cūrṇam /
1.44.7_2
prasthe ca tanmūlarasasya dattvā tanmūlakalkaṃ kuḍavapramāṇam //
1.44.8
karṣonmite saindhanāgare ca vipācya kalkīkṛtametadadyāt /
1.44.8_2
tatkalkabhāgaḥ samahauṣadhārdhaḥ sasaindhavo mūtrayutaśca peyaḥ //
1.44.9
samāstrivṛnnāgarakābhayāḥ syurbhāgārdhakaṃ pūgaphalaṃ supakvam /
1.44.9_2
viḍaṅgasāro maricaṃ sadāru yogaḥ sasindhūdbhavamūtrayuktaḥ //
1.44.10
virecanadravyabhavaṃ tu cūrṇaṃ rasena teṣāṃ bhiṣajā vimṛdya /
1.44.10_2
tanmūlasiddhena ca sarpiṣā+āktaṃ sevyaṃ tadājye guṭikīkṛtaṃ ca //
1.44.11
guḍe ca pākābhimukhe nidhāya cūrṇīkṛtaṃ samyagidaṃ vipācya /
1.44.11_2
śītaṃ trijātāktamatho vimṛdya yogānurūpā guṭikāḥ prayogyāḥ //
1.44.12
vairekīyadravyacūrṇasya bhāgaṃ siddhaṃ sārdhaṃ kvāthabhāgaiścaturbhiḥ /
1.44.12_2
āmṛdnīyāt sarpiṣā tacchṛtena tatkvāthoṣmasveditaṃ sāmitaṃ ca //
1.44.13
pākaprāpte phāṇite cūrṇitaṃ tat kṣiptaṃ pakvaṃ cāvatārya prayatnāt /
1.44.13_2
śītībhūtā modakā hṛdyagandhāḥ kāryāstvete bhakṣyakalpāḥ samāsāt //
1.44.14
rasena teṣāṃ paribhāvya mudgān yūṣaḥ sasindhūdbhavasarpiriṣṭaḥ /
1.44.14_2
vairecane+anyairapi vaidalaiḥ syādevaṃ vidadhyādvamanauṣadhaiśca //
1.44.15
bhittvā dvidhekṣuṃ parilipya kalkaistribhaṇḍijātaiḥ pratibadhya rajjvā /
1.44.15_2
pakvaṃ ca samyak puṭapākayuktyā khādettu taṃ pittagadī suśītam //
1.44.16
sitājagandhātvakkṣīrīvidārītrivṛtāḥ samāḥ /
1.44.16_2
lihyānmadhughṛtābhyāṃ tu tṛḍdāhajvaraśāntaye //
1.44.17
śarkarākṣaudrasaṃyuktaṃ trivṛccūrṇāvacūrṇitam /
1.44.17_2
recanaṃ sukumārāṇāṃ tvakpatramaricāṃśakam //
1.44.18
pacellehaṃ sitākṣaudrapalārdhakuḍavānvitam /
1.44.18_2
trivṛccūrṇayutaṃ śītaṃ pittaghnaṃ tadvirecanam //
1.44.19
trivṛcchyāmākṣāraśuṇṭhīpippalīrmadhunā+āpnuyāt /
1.44.19_2
sarvaśleṣmavikārāṇāṃ śreṣṭhametadvirecanam //
1.44.20
bījāḍhyapathyākāśmaryadhātrīdāḍimakolajān /
1.44.20_2
tailabhṛṣṭān rasānamlaphalairāvāpya sādhayet //
1.44.21
ghanībhūtaṃ trisaugandhyaṃ trivṛtkṣaudrasamanvitam /
1.44.21_2
lehyametatkaphaprāyaiḥ sukumārairvirecanam //
1.44.22
nīlītulyaṃ tvagelaṃ ca taistrivṛtsasitopalā /
1.44.22_2
cūrṇaṃ saṃtarpaṇaṃ kṣaudraphalāmlaṃ sannipātanut //
1.44.23
trivṛcchyāmāsitākṛṣṇātriphalāmākṣikaiḥ samaiḥ /
1.44.23_2
modakāḥ sannipātordhvaraktapittajvarāpahāḥ //
1.44.24
trivṛdbhāgāstrayaḥ proktāstriphalā tatsamā tathā /
1.44.24_2
kṣārakṛṣṇāviḍaṅgāni saṃcūrṇya madhusarpiṣā //
1.44.25
lihyādguḍena guṭikāḥ kṛtvā vā+apyatha bhakṣayet /
1.44.25_2
kaphavātakṛtān gulmān plīhodarahalīmakān //
1.44.26
hantyanyānapi cāpyetannirapāyaṃ virecanam /
1.44.26_2
cūrṇaṃ śyāmātrivṛnnīlī kaṭvī mustā durālabhā //
1.44.27
cavyendrabījaṃ triphalā sarpirmāṃsarasāmbubhiḥ /
1.44.27_2
pītaṃ virecanaṃ taddhi rūkṣāṇāmapi śasyate //
1.44.28
vairecanikaniḥkvāthabhāgāḥ śītāstrayo matāḥ /
1.44.28_2
dvau phāṇitasya taccāpi punaragnāvadhiśrayet //
1.44.29
tat sādhusiddhaṃ vijñāya śītaṃ kṛtvā nidhāpayet /
1.44.29_2
kalase kṛtasaṃskāre vibhajyartū himāhimau //
1.44.30
māsādūrdhvaṃ jātarasaṃ madhugandhaṃ varāsavam /
1.44.30_2
pibedasāveva vidhiḥ kṣāramūtrāsaveṣvapi //
1.44.31
vairecanikamūlāṇāṃ kvāthe māṣān subhāvitān /
1.44.31_2
sudhautāṃstatkaṣāyeṇa śālīnāṃ cāpi taṇḍulān //
1.44.32
avakṣudyaikataḥ piṇḍān kṛtvā śuṣkān sucūrṇitān /
1.44.32_2
śālitaṇḍulacūrṇaṃ ca tatkaṣāyoṣmasādhitam //
1.44.33
tasya piṣṭasya bhāgāṃstrīn kiṇvabhāgavimiśritān /
1.44.33_2
maṇḍodakārthe kvāthaṃ ca dadyāttatsarvamekataḥ //
1.44.34
nidadhyātkalase tāṃ tu surāṃ jātarasāṃ pibet /
1.44.34_2
eṣa eva surākalpo vamaneṣvapi kīrtitaḥ //
1.44.35
mūlāni trivṛdādīnāṃ prathamasya gaṇasya ca /
1.44.35_2
mahataḥ pañcamūlasya mūrvāśārṅgaṣṭayorapi //
1.44.36
sudhāṃ haimavatīṃ caiva triphalātiviṣe vacām /
1.44.36_2
saṃhṛtyaitāni bhāgau dvau kārayedekametayoḥ //
1.44.37
kuryānniḥkvāthamekasminnekasmiṃścūrṇameva tu /
1.44.37_2
kṣuṇṇāṃstasmiṃstu niḥkvāthe bhāvayedbahuśo yavān //
1.44.38
śuṣkāṇāṃ mṛdubhṛṣṭānāṃ teṣāṃ bhāgāstrayo matāḥ /
1.44.38_2
caturthaṃ bhāgamāvāpya cūrṇānāmanu(ā.tra)kīrtitam //
1.44.39
prakṣipya kalase samyak samastaṃ tadanantaram /
1.44.39_2
teṣāmeva kaṣāyeṇa śītalena suyojitam //
1.44.40
pūrvavatsannidadhyāttu jñeyaṃ sauvīrakaṃ hi tat /
1.44.40_2
pūrvoktaṃ vargamāhṛtya dvidhā kṛtvaikametayoḥ //
1.44.41
bhāgaṃ saṃkṣudya saṃsṛjya yavaiḥ sthālyāmadhiśrayet /
1.44.41_2
ajaśṛṅgyāḥ kaṣāyeṇa tamabhyāsicya sādhayet //
1.44.42
susiddhāṃścāvatāryaitānauṣadhibhyo vivecayet /
1.44.42_2
vimṛdya satuṣān samyak tatastān pūrvavanmitān //
1.44.43
pūrvoktauṣadhabhāgasya cūrṇaṃ dattvā tu pūrvavat /
1.44.43_2
tenaiva saha yūṣeṇa kalase pūrvavatkṣipet //
1.44.44
jñātvā jātarasaṃ cāpi tattuṣodakamādiśet /
1.44.44_2
tuṣāmbusauvīrakayorvidhireṣa prakīrtitaḥ //
1.44.45
ṣaḍrātrāt saptarātrādvā te ca peye prakīrtite /
1.44.45_2
vairecaneṣu sarveṣu trivṛnmūlavidhiḥ smṛtaḥ //
1.44.46
dantīdravantyormūlāni viśeṣānmṛtkuśāntare /
1.44.46_2
pippalīkṣaudrayutkāni svinnānyuddhṛtya śoṣayet //
1.44.47
tatastrivṛdvidhānena yojayecchleṣmapittayoḥ /
1.44.47_2
tayoḥ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet //
1.44.48
sarpiśca pakvaṃ vīsarpakakṣādāhālajīrjayet /
1.44.48_2
mehagulmānilaśleṣmavibandhāṃstailameva ca //
1.44.49
catuḥsnehaṃ śakṛcchukravātasaṃrodhajā rujaḥ /
1.44.49_2
dantīdravantīmaricakanakāhvayavāsakaiḥ //
1.44.50
viśvabheṣajamṛdvīkācitrakairmūtrabhāvitam /
1.44.50_2
saptāhaṃ sarpiṣā cūrṇaṃ yojyametadvirecanam //
1.44.51
jīrṇe santarpaṇaṃ kṣaudraṃ pittaśleṣmarujāpaham /
1.44.51_2
ajīrṇapārśvarukpāṇḍuplīhodaranibarhaṇam //
1.44.52
guḍasyāṣṭapale pathyā viṃśatiḥ syuḥ palaṃ palam /
1.44.52_2
dantīcitrakayoḥ karṣau pippalītrivṛtordaśa //
1.44.53
kṛtvaitānmodakānekaṃ daśame daśame+ahani /
1.44.53_2
tataḥ khādeduṣṇatoyasevī niryantraṇāstvime //
1.44.54
doṣaghnā grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkuṣṭhanāśanāḥ /
1.44.54_2
vyoṣaṃ trijātakaṃ mustā viḍaṅgāmalake tathā //
1.44.55
navaitāni samāṃśāni trivṛdaṣṭaguṇāni vai /
1.44.55_2
ślakṣṇacūrṇīkṛtānīha dantībhāgadvayaṃ tathā //
1.44.56
sarvāṇi cūrṇitānīha gālitāni vimiśrayet /
1.44.56_2
ṣaḍbhiśca śarkarābhāgairīṣatsaindhavamākṣikaiḥ //
1.44.57
piṇḍitam bhakṣayitvā tu tataḥ śītāmbu pāyayet /
1.44.57_2
bastiruktṛḍjvaracchardiśoṣapāṇḍubhramāpaham //
1.44.58
niryantraṇamidaṃ sarvaṃ viṣaghnaṃ tu virecanam /
1.44.58_2
rivṛdaṣṭakasaṃjño+ayaṃ praśastaḥ pittarogiṇām //
1.44.59
bhakṣyaḥ kṣīrānupāno vā pittaśleṣmāturairnaraiḥ /
1.44.59_2
bhakṣyarūpasadharmatvādāḍhyeṣveva vidhīyate //
1.44.60
tilvaksya tvacaṃ bāhyāmantarvalkavivarjitām /
1.44.60_2
cūrṇayitvā tu dvau bhāgau tatkaṣāyeṇa gālayet //
1.44.61
tṛtīyaṃ bhāvitaṃ tena bhāgaṃ śuṣkaṃ tu bhāvitam /
1.44.61_2
daśamūlīkaṣāyeṇa trivṛdvatsaṃprayojayet //
1.44.62
vidhānaṃ tvakṣu nirdiṣṭaṃ phalānāmatha vakṣyate /
1.44.62_2
harītakyāḥ phalaṃ tvasthivimuktaṃ doṣavarjitam //
1.44.63
yojyaṃ trivṛdvidhānena sarvavyādhinibarhaṇam /
1.44.63_2
rasāyanaṃ paraṃ medhyaṃ duṣṭāntarvraṇaśodhanam //
1.44.64
harītakī viḍaṅgāni saindhavaṃ nāgaraṃ trivṛt /
1.44.64_2
maricāni ca tatsarvaṃ gomūtreṇa virecanam //
1.44.65
harītakī bhadradāru kuṣṭhaṃ pūgaphalaṃ tathā /
1.44.65_2
saindhavaṃ śṛṅgaveraṃ ca gomūtreṇa virecanam //
1.44.66
nīlinīphalacūrṇaṃ ca nāgarābhayayostathā /
1.44.66_2
lihyādguḍena salilaṃ paścāduṣṇaṃ pibennaraḥ //
1.44.67
pippalyādikaṣāyeṇa pibetpiṣṭāṃ harītakīm /
1.44.67_2
saindhavopahitāṃ sadya eṣa yogo virecayet //
1.44.68
harītakī bhakṣyamāṇā nāgareṇa guḍena vā /
1.44.68_2
saidhavopahitā vā+api sātatyenāgnidīpanī //
1.44.69
vātānulomanī vṛṣyā cendriyāṇāṃ prasādanī /
1.44.69_2
santarpaṇakṛtān rogān prāyo hanti harītakī //
1.44.70
śītamāmalakaṃ rūkṣaṃ pittamedaḥkaphāpaham /
1.44.70_2
bibhītakamanuṣṇaṃ tu kaphapittanibarhaṇam //
1.44.71
trīṇyapyamlakaṣāyāṇi satiktamadhurāṇi ca /
1.44.71_2
triphalā sarvarogaghnī tribhāgaghṛtamūrcchitā //
1.44.72
vayasaḥ sthāpanaṃ cāpi kuryāt saṃtatasevitā /
1.44.72_2
harītakīvidhānena phalānyevaṃ prayojayet //
1.44.73
virecanāni sarvāṇi viśeṣāccaturaṅgulāt /
1.44.73_2
phalaṃ kāle samuddhṛtya sikatāyāṃ nidhāpayet //
1.44.74
saptāhamātape śuṣkaṃ tato majjānamuddharet /
1.44.74_2
tailaṃ grāhyaṃ jale paktvā tilavadvā prapīḍya ca //
1.44.75
tasyopayogo bālānāṃ yāvadvarṣāṇi dvādaśa /
1.44.75_2
lihyāderaṇḍatailena kuṣṭhatrikaṭukānvitam //
1.44.76
sukhodakaṃ cānupibedeṣa yogo virecayet /
1.44.76_2
eraṇḍatailaṃ triphalākvāthena triguṇena tu //
1.44.77
yuktaṃ pītaṃ tathā kṣīrarasābhyāṃ tu virecayet /
1.44.77_2
bālavṛddhakṣatakṣīṇasukumāreṣu yojitam //
1.44.78
phalānāṃ vidhiruddiṣṭaḥ kṣīrāṇāṃ śṛṇu suśruta /
1.44.78_2
virecanānāṃ tīkṣṇānāṃ payaḥ saudhaṃ paraṃ matam //
1.44.79
ajñaprayuktaṃ taddhanti viṣavat karmavibhramāt /
1.44.79_2
vijānatā prayuktaṃ tu mahāntamapi saṃcayam //
1.44.80
bhinattyāśveva doṣāṇāṃ rogān hanti ca dustarān /
1.44.80_2
mahatyāḥ pañcamūlyāstu bṛhatyoścaikaśaḥ pṛthak //
1.44.81
kaṣāyaiḥ samabhāgaṃ tu tadaṅgārairviśoṣitam /
1.44.81_2
amlādimiḥ pūrvavattu prayojyaṃ kolasaṃmitam //
1.44.82
mahāvṛkṣapayaḥ pītairyavāgūstaṇḍulaiḥ kṛtā /
1.44.82_2
pītā virecayatyāśu guḍenotkārikā kṛtā //
1.44.83
leho vā sādhitaḥ samyak snuhīkṣīrapayoghṛtaiḥ /
1.44.83_2
bhāvitāstu snuhīkṣīre pippalyo lavaṇānvitāḥ //
1.44.84
cūrṇaṃ kāmpillakaṃ vā+api tatpītaṃ guṭikīkṛtam /
1.44.84_2
saptalā śaṅkhinī dantī trivṛdāragvadhaṃ gavām //
1.44.85
mūtreṇāplāvya saptāhaṃ snuhīkṣīre tataḥ param /
1.44.85_2
kīrṇaṃ tenaiva cūrṇena mālyaṃ vasanameva ca //
1.44.86
āghrāyāvṛtya vā samyaṅnṛdukoṣṭho viricyate /
1.44.86_2
kṣīratvakadphalamūlānāṃ vidhānaiḥ parikīrtitaiḥ /
1.44.86_3
avekṣya samyagrogādīn yathāvadupayojayet //
1.44.87
trivṛcchāṇamitāstisrastisraśca triphalātvacaḥ /
1.44.87_2
viḍaṅgapippalīkṣaraśāṇāstisraśca cūrṇitāḥ //
1.44.88
lihyāt sarpirmadhubhyāṃ ca modakaṃ vā guḍena vā /
1.44.88_2
bhakṣayenniṣparīhārametacchreṣṭhaṃ virecanam //
1.44.89
gulmān plīhodaram kāsaṃ halīmakamarocakam /
1.44.89_2
kaphavātakṛtāṃścānyān vyādhīnetadvyapohati //
1.44.90
ghṛteṣu taileṣu payaḥsu cāpi madyeṣu mūtreṣu tathā raseṣu /
1.44.90_2
bhakṣyānnalehyeṣu ca teṣu teṣu virecanānyagramatirvidadhyāt //
1.44.91
kṣīraṃ rasaḥ kalkamatho kaṣāyaḥ śṛtaśca śītaśca tathaiva phāṇṭam /
1.44.91_2
kalpāh ṣaḍete khalu bheṣajānāṃ yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ //
1.44.91_1
iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne virecanadravyaviklpavijñānīyo nāma catuścatvāriṃśo+adhyāyaḥ //
Commentaries (2)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- Bhānumatī — Cakrapāṇidatta, Sanskrit