<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 1.44

# The Compendium of Suśruta 1.44: catuścatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ /

Suśrutasaṃhitā 1.44

- **Language:** Sanskrit

### catuścatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ /

### [1.44.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.1)

athāto virecanadravyavikalpavijñānīyamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

### [1.44.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

### [1.44.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.3)

aruṇābhaṃ trivṛnmūlaṃ śreṣṭhaṃ mūlavirecane /

### [1.44.3\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.3_2)

pradhānaṃ tilvakastvakṣu phaleṣvapi harītakī //

### [1.44.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.4)

taileṣveraṇḍajaṃ tailaṃ svarase kāravellikā /

### [1.44.4\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.4_2)

sudhāpayaḥ payaḥsūktamiti prādhānyasaṃgrahaḥ /

### [1.44.4\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.4_3)

teṣāṃ vidhānaṃ vakṣyāmi yathāvadanupūrvaśaḥ //

### [1.44.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.5)

vairecanadravyarasānupītaṃ mūlaṃ mahattraivṛtamastadoṣam /

### [1.44.5\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.5_2)

cūrṇīkṛtam saindhavanāgarāḍhyamamlaiḥ pibenmārutarogajuṣṭaḥ //

### [1.44.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.6)

ikṣorvikārairmadhurai rasaistat paitte gade kṣīrayutaṃ pibecca /

### [1.44.6\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.6_2)

guḍūcyariṣṭatriphalārasena savyoṣamūtraṃ kaphaje pibettat //

### [1.44.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.7)

trivarṇakatryūṣaṇayuktametadguḍena lihyādanavena cūrṇam /

### [1.44.7\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.7_2)

prasthe ca tanmūlarasasya dattvā tanmūlakalkaṃ kuḍavapramāṇam //

### [1.44.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.8)

karṣonmite saindhanāgare ca vipācya kalkīkṛtametadadyāt /

### [1.44.8\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.8_2)

tatkalkabhāgaḥ samahauṣadhārdhaḥ sasaindhavo mūtrayutaśca peyaḥ //

### [1.44.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.9)

samāstrivṛnnāgarakābhayāḥ syurbhāgārdhakaṃ pūgaphalaṃ supakvam /

### [1.44.9\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.9_2)

viḍaṅgasāro maricaṃ sadāru yogaḥ sasindhūdbhavamūtrayuktaḥ //

### [1.44.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.10)

virecanadravyabhavaṃ tu cūrṇaṃ rasena teṣāṃ bhiṣajā vimṛdya /

### [1.44.10\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.10_2)

tanmūlasiddhena ca sarpiṣā+āktaṃ sevyaṃ tadājye guṭikīkṛtaṃ ca //

### [1.44.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.11)

guḍe ca pākābhimukhe nidhāya cūrṇīkṛtaṃ samyagidaṃ vipācya /

### [1.44.11\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.11_2)

śītaṃ trijātāktamatho vimṛdya yogānurūpā guṭikāḥ prayogyāḥ //

### [1.44.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.12)

vairekīyadravyacūrṇasya bhāgaṃ siddhaṃ sārdhaṃ kvāthabhāgaiścaturbhiḥ /

### [1.44.12\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.12_2)

āmṛdnīyāt sarpiṣā tacchṛtena tatkvāthoṣmasveditaṃ sāmitaṃ ca //

### [1.44.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.13)

pākaprāpte phāṇite cūrṇitaṃ tat kṣiptaṃ pakvaṃ cāvatārya prayatnāt /

### [1.44.13\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.13_2)

śītībhūtā modakā hṛdyagandhāḥ kāryāstvete bhakṣyakalpāḥ samāsāt //

### [1.44.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.14)

rasena teṣāṃ paribhāvya mudgān yūṣaḥ sasindhūdbhavasarpiriṣṭaḥ /

### [1.44.14\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.14_2)

vairecane+anyairapi vaidalaiḥ syādevaṃ vidadhyādvamanauṣadhaiśca //

### [1.44.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.15)

bhittvā dvidhekṣuṃ parilipya kalkaistribhaṇḍijātaiḥ pratibadhya rajjvā /

### [1.44.15\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.15_2)

pakvaṃ ca samyak puṭapākayuktyā khādettu taṃ pittagadī suśītam //

### [1.44.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.16)

sitājagandhātvakkṣīrīvidārītrivṛtāḥ samāḥ /

### [1.44.16\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.16_2)

lihyānmadhughṛtābhyāṃ tu tṛḍdāhajvaraśāntaye //

### [1.44.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.17)

śarkarākṣaudrasaṃyuktaṃ trivṛccūrṇāvacūrṇitam /

### [1.44.17\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.17_2)

recanaṃ sukumārāṇāṃ tvakpatramaricāṃśakam //

### [1.44.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.18)

pacellehaṃ sitākṣaudrapalārdhakuḍavānvitam /

### [1.44.18\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.18_2)

trivṛccūrṇayutaṃ śītaṃ pittaghnaṃ tadvirecanam //

### [1.44.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.19)

trivṛcchyāmākṣāraśuṇṭhīpippalīrmadhunā+āpnuyāt /

### [1.44.19\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.19_2)

sarvaśleṣmavikārāṇāṃ śreṣṭhametadvirecanam //

### [1.44.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.20)

bījāḍhyapathyākāśmaryadhātrīdāḍimakolajān /

### [1.44.20\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.20_2)

tailabhṛṣṭān rasānamlaphalairāvāpya sādhayet //

### [1.44.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.21)

ghanībhūtaṃ trisaugandhyaṃ trivṛtkṣaudrasamanvitam /

### [1.44.21\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.21_2)

lehyametatkaphaprāyaiḥ sukumārairvirecanam //

### [1.44.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.22)

nīlītulyaṃ tvagelaṃ ca taistrivṛtsasitopalā /

### [1.44.22\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.22_2)

cūrṇaṃ saṃtarpaṇaṃ kṣaudraphalāmlaṃ sannipātanut //

### [1.44.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.23)

trivṛcchyāmāsitākṛṣṇātriphalāmākṣikaiḥ samaiḥ /

### [1.44.23\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.23_2)

modakāḥ sannipātordhvaraktapittajvarāpahāḥ //

### [1.44.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.24)

trivṛdbhāgāstrayaḥ proktāstriphalā tatsamā tathā /

### [1.44.24\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.24_2)

kṣārakṛṣṇāviḍaṅgāni saṃcūrṇya madhusarpiṣā //

### [1.44.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.25)

lihyādguḍena guṭikāḥ kṛtvā vā+apyatha bhakṣayet /

### [1.44.25\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.25_2)

kaphavātakṛtān gulmān plīhodarahalīmakān //

### [1.44.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.26)

hantyanyānapi cāpyetannirapāyaṃ virecanam /

### [1.44.26\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.26_2)

cūrṇaṃ śyāmātrivṛnnīlī kaṭvī mustā durālabhā //

### [1.44.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.27)

cavyendrabījaṃ triphalā sarpirmāṃsarasāmbubhiḥ /

### [1.44.27\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.27_2)

pītaṃ virecanaṃ taddhi rūkṣāṇāmapi śasyate //

### [1.44.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.28)

vairecanikaniḥkvāthabhāgāḥ śītāstrayo matāḥ /

### [1.44.28\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.28_2)

dvau phāṇitasya taccāpi punaragnāvadhiśrayet //

### [1.44.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.29)

tat sādhusiddhaṃ vijñāya śītaṃ kṛtvā nidhāpayet /

### [1.44.29\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.29_2)

kalase kṛtasaṃskāre vibhajyartū himāhimau //

### [1.44.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.30)

māsādūrdhvaṃ jātarasaṃ madhugandhaṃ varāsavam /

### [1.44.30\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.30_2)

pibedasāveva vidhiḥ kṣāramūtrāsaveṣvapi //

### [1.44.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.31)

vairecanikamūlāṇāṃ kvāthe māṣān subhāvitān /

### [1.44.31\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.31_2)

sudhautāṃstatkaṣāyeṇa śālīnāṃ cāpi taṇḍulān //

### [1.44.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.32)

avakṣudyaikataḥ piṇḍān kṛtvā śuṣkān sucūrṇitān /

### [1.44.32\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.32_2)

śālitaṇḍulacūrṇaṃ ca tatkaṣāyoṣmasādhitam //

### [1.44.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.33)

tasya piṣṭasya bhāgāṃstrīn kiṇvabhāgavimiśritān /

### [1.44.33\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.33_2)

maṇḍodakārthe kvāthaṃ ca dadyāttatsarvamekataḥ //

### [1.44.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.34)

nidadhyātkalase tāṃ tu surāṃ jātarasāṃ pibet /

### [1.44.34\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.34_2)

eṣa eva surākalpo vamaneṣvapi kīrtitaḥ //

### [1.44.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.35)

mūlāni trivṛdādīnāṃ prathamasya gaṇasya ca /

### [1.44.35\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.35_2)

mahataḥ pañcamūlasya mūrvāśārṅgaṣṭayorapi //

### [1.44.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.36)

sudhāṃ haimavatīṃ caiva triphalātiviṣe vacām /

### [1.44.36\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.36_2)

saṃhṛtyaitāni bhāgau dvau kārayedekametayoḥ //

### [1.44.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.37)

kuryānniḥkvāthamekasminnekasmiṃścūrṇameva tu /

### [1.44.37\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.37_2)

kṣuṇṇāṃstasmiṃstu niḥkvāthe bhāvayedbahuśo yavān //

### [1.44.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.38)

śuṣkāṇāṃ mṛdubhṛṣṭānāṃ teṣāṃ bhāgāstrayo matāḥ /

### [1.44.38\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.38_2)

caturthaṃ bhāgamāvāpya cūrṇānāmanu(ā.tra)kīrtitam //

### [1.44.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.39)

prakṣipya kalase samyak samastaṃ tadanantaram /

### [1.44.39\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.39_2)

teṣāmeva kaṣāyeṇa śītalena suyojitam //

### [1.44.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.40)

pūrvavatsannidadhyāttu jñeyaṃ sauvīrakaṃ hi tat /

### [1.44.40\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.40_2)

pūrvoktaṃ vargamāhṛtya dvidhā kṛtvaikametayoḥ //

### [1.44.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.41)

bhāgaṃ saṃkṣudya saṃsṛjya yavaiḥ sthālyāmadhiśrayet /

### [1.44.41\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.41_2)

ajaśṛṅgyāḥ kaṣāyeṇa tamabhyāsicya sādhayet //

### [1.44.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.42)

susiddhāṃścāvatāryaitānauṣadhibhyo vivecayet /

### [1.44.42\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.42_2)

vimṛdya satuṣān samyak tatastān pūrvavanmitān //

### [1.44.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.43)

pūrvoktauṣadhabhāgasya cūrṇaṃ dattvā tu pūrvavat /

### [1.44.43\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.43_2)

tenaiva saha yūṣeṇa kalase pūrvavatkṣipet //

### [1.44.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.44)

jñātvā jātarasaṃ cāpi tattuṣodakamādiśet /

### [1.44.44\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.44_2)

tuṣāmbusauvīrakayorvidhireṣa prakīrtitaḥ //

### [1.44.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.45)

ṣaḍrātrāt saptarātrādvā te ca peye prakīrtite /

### [1.44.45\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.45_2)

vairecaneṣu sarveṣu trivṛnmūlavidhiḥ smṛtaḥ //

### [1.44.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.46)

dantīdravantyormūlāni viśeṣānmṛtkuśāntare /

### [1.44.46\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.46_2)

pippalīkṣaudrayutkāni svinnānyuddhṛtya śoṣayet //

### [1.44.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.47)

tatastrivṛdvidhānena yojayecchleṣmapittayoḥ /

### [1.44.47\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.47_2)

tayoḥ kalkakaṣāyābhyāṃ cakratailaṃ vipācayet //

### [1.44.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.48)

sarpiśca pakvaṃ vīsarpakakṣādāhālajīrjayet /

### [1.44.48\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.48_2)

mehagulmānilaśleṣmavibandhāṃstailameva ca //

### [1.44.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.49)

catuḥsnehaṃ śakṛcchukravātasaṃrodhajā rujaḥ /

### [1.44.49\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.49_2)

dantīdravantīmaricakanakāhvayavāsakaiḥ //

### [1.44.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.50)

viśvabheṣajamṛdvīkācitrakairmūtrabhāvitam /

### [1.44.50\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.50_2)

saptāhaṃ sarpiṣā cūrṇaṃ yojyametadvirecanam //

### [1.44.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.51)

jīrṇe santarpaṇaṃ kṣaudraṃ pittaśleṣmarujāpaham /

### [1.44.51\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.51_2)

ajīrṇapārśvarukpāṇḍuplīhodaranibarhaṇam //

### [1.44.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.52)

guḍasyāṣṭapale pathyā viṃśatiḥ syuḥ palaṃ palam /

### [1.44.52\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.52_2)

dantīcitrakayoḥ karṣau pippalītrivṛtordaśa //

### [1.44.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.53)

kṛtvaitānmodakānekaṃ daśame daśame+ahani /

### [1.44.53\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.53_2)

tataḥ khādeduṣṇatoyasevī niryantraṇāstvime //

### [1.44.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.54)

doṣaghnā grahaṇīpāṇḍurogārśaḥkuṣṭhanāśanāḥ /

### [1.44.54\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.54_2)

vyoṣaṃ trijātakaṃ mustā viḍaṅgāmalake tathā //

### [1.44.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.55)

navaitāni samāṃśāni trivṛdaṣṭaguṇāni vai /

### [1.44.55\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.55_2)

ślakṣṇacūrṇīkṛtānīha dantībhāgadvayaṃ tathā //

### [1.44.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.56)

sarvāṇi cūrṇitānīha gālitāni vimiśrayet /

### [1.44.56\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.56_2)

ṣaḍbhiśca śarkarābhāgairīṣatsaindhavamākṣikaiḥ //

### [1.44.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.57)

piṇḍitam bhakṣayitvā tu tataḥ śītāmbu pāyayet /

### [1.44.57\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.57_2)

bastiruktṛḍjvaracchardiśoṣapāṇḍubhramāpaham //

### [1.44.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.58)

niryantraṇamidaṃ sarvaṃ viṣaghnaṃ tu virecanam /

### [1.44.58\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.58_2)

rivṛdaṣṭakasaṃjño+ayaṃ praśastaḥ pittarogiṇām //

### [1.44.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.59)

bhakṣyaḥ kṣīrānupāno vā pittaśleṣmāturairnaraiḥ /

### [1.44.59\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.59_2)

bhakṣyarūpasadharmatvādāḍhyeṣveva vidhīyate //

### [1.44.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.60)

tilvaksya tvacaṃ bāhyāmantarvalkavivarjitām /

### [1.44.60\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.60_2)

cūrṇayitvā tu dvau bhāgau tatkaṣāyeṇa gālayet //

### [1.44.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.61)

tṛtīyaṃ bhāvitaṃ tena bhāgaṃ śuṣkaṃ tu bhāvitam /

### [1.44.61\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.61_2)

daśamūlīkaṣāyeṇa trivṛdvatsaṃprayojayet //

### [1.44.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.62)

vidhānaṃ tvakṣu nirdiṣṭaṃ phalānāmatha vakṣyate /

### [1.44.62\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.62_2)

harītakyāḥ phalaṃ tvasthivimuktaṃ doṣavarjitam //

### [1.44.63](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.63)

yojyaṃ trivṛdvidhānena sarvavyādhinibarhaṇam /

### [1.44.63\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.63_2)

rasāyanaṃ paraṃ medhyaṃ duṣṭāntarvraṇaśodhanam //

### [1.44.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.64)

harītakī viḍaṅgāni saindhavaṃ nāgaraṃ trivṛt /

### [1.44.64\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.64_2)

maricāni ca tatsarvaṃ gomūtreṇa virecanam //

### [1.44.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.65)

harītakī bhadradāru kuṣṭhaṃ pūgaphalaṃ tathā /

### [1.44.65\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.65_2)

saindhavaṃ śṛṅgaveraṃ ca gomūtreṇa virecanam //

### [1.44.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.66)

nīlinīphalacūrṇaṃ ca nāgarābhayayostathā /

### [1.44.66\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.66_2)

lihyādguḍena salilaṃ paścāduṣṇaṃ pibennaraḥ //

### [1.44.67](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.67)

pippalyādikaṣāyeṇa pibetpiṣṭāṃ harītakīm /

### [1.44.67\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.67_2)

saindhavopahitāṃ sadya eṣa yogo virecayet //

### [1.44.68](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.68)

harītakī bhakṣyamāṇā nāgareṇa guḍena vā /

### [1.44.68\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.68_2)

saidhavopahitā vā+api sātatyenāgnidīpanī //

### [1.44.69](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.69)

vātānulomanī vṛṣyā cendriyāṇāṃ prasādanī /

### [1.44.69\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.69_2)

santarpaṇakṛtān rogān prāyo hanti harītakī //

### [1.44.70](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.70)

śītamāmalakaṃ rūkṣaṃ pittamedaḥkaphāpaham /

### [1.44.70\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.70_2)

bibhītakamanuṣṇaṃ tu kaphapittanibarhaṇam //

### [1.44.71](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.71)

trīṇyapyamlakaṣāyāṇi satiktamadhurāṇi ca /

### [1.44.71\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.71_2)

triphalā sarvarogaghnī tribhāgaghṛtamūrcchitā //

### [1.44.72](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.72)

vayasaḥ sthāpanaṃ cāpi kuryāt saṃtatasevitā /

### [1.44.72\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.72_2)

harītakīvidhānena phalānyevaṃ prayojayet //

### [1.44.73](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.73)

virecanāni sarvāṇi viśeṣāccaturaṅgulāt /

### [1.44.73\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.73_2)

phalaṃ kāle samuddhṛtya sikatāyāṃ nidhāpayet //

### [1.44.74](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.74)

saptāhamātape śuṣkaṃ tato majjānamuddharet /

### [1.44.74\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.74_2)

tailaṃ grāhyaṃ jale paktvā tilavadvā prapīḍya ca //

### [1.44.75](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.75)

tasyopayogo bālānāṃ yāvadvarṣāṇi dvādaśa /

### [1.44.75\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.75_2)

lihyāderaṇḍatailena kuṣṭhatrikaṭukānvitam //

### [1.44.76](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.76)

sukhodakaṃ cānupibedeṣa yogo virecayet /

### [1.44.76\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.76_2)

eraṇḍatailaṃ triphalākvāthena triguṇena tu //

### [1.44.77](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.77)

yuktaṃ pītaṃ tathā kṣīrarasābhyāṃ tu virecayet /

### [1.44.77\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.77_2)

bālavṛddhakṣatakṣīṇasukumāreṣu yojitam //

### [1.44.78](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.78)

phalānāṃ vidhiruddiṣṭaḥ kṣīrāṇāṃ śṛṇu suśruta /

### [1.44.78\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.78_2)

virecanānāṃ tīkṣṇānāṃ payaḥ saudhaṃ paraṃ matam //

### [1.44.79](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.79)

ajñaprayuktaṃ taddhanti viṣavat karmavibhramāt /

### [1.44.79\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.79_2)

vijānatā prayuktaṃ tu mahāntamapi saṃcayam //

### [1.44.80](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.80)

bhinattyāśveva doṣāṇāṃ rogān hanti ca dustarān /

### [1.44.80\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.80_2)

mahatyāḥ pañcamūlyāstu bṛhatyoścaikaśaḥ pṛthak //

### [1.44.81](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.81)

kaṣāyaiḥ samabhāgaṃ tu tadaṅgārairviśoṣitam /

### [1.44.81\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.81_2)

amlādimiḥ pūrvavattu prayojyaṃ kolasaṃmitam //

### [1.44.82](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.82)

mahāvṛkṣapayaḥ pītairyavāgūstaṇḍulaiḥ kṛtā /

### [1.44.82\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.82_2)

pītā virecayatyāśu guḍenotkārikā kṛtā //

### [1.44.83](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.83)

leho vā sādhitaḥ samyak snuhīkṣīrapayoghṛtaiḥ /

### [1.44.83\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.83_2)

bhāvitāstu snuhīkṣīre pippalyo lavaṇānvitāḥ //

### [1.44.84](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.84)

cūrṇaṃ kāmpillakaṃ vā+api tatpītaṃ guṭikīkṛtam /

### [1.44.84\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.84_2)

saptalā śaṅkhinī dantī trivṛdāragvadhaṃ gavām //

### [1.44.85](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.85)

mūtreṇāplāvya saptāhaṃ snuhīkṣīre tataḥ param /

### [1.44.85\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.85_2)

kīrṇaṃ tenaiva cūrṇena mālyaṃ vasanameva ca //

### [1.44.86](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.86)

āghrāyāvṛtya vā samyaṅnṛdukoṣṭho viricyate /

### [1.44.86\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.86_2)

kṣīratvakadphalamūlānāṃ vidhānaiḥ parikīrtitaiḥ /

### [1.44.86\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.86_3)

avekṣya samyagrogādīn yathāvadupayojayet //

### [1.44.87](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.87)

trivṛcchāṇamitāstisrastisraśca triphalātvacaḥ /

### [1.44.87\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.87_2)

viḍaṅgapippalīkṣaraśāṇāstisraśca cūrṇitāḥ //

### [1.44.88](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.88)

lihyāt sarpirmadhubhyāṃ ca modakaṃ vā guḍena vā /

### [1.44.88\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.88_2)

bhakṣayenniṣparīhārametacchreṣṭhaṃ virecanam //

### [1.44.89](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.89)

gulmān plīhodaram kāsaṃ halīmakamarocakam /

### [1.44.89\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.89_2)

kaphavātakṛtāṃścānyān vyādhīnetadvyapohati //

### [1.44.90](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.90)

ghṛteṣu taileṣu payaḥsu cāpi madyeṣu mūtreṣu tathā raseṣu /

### [1.44.90\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.90_2)

bhakṣyānnalehyeṣu ca teṣu teṣu virecanānyagramatirvidadhyāt //

### [1.44.91](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.91)

kṣīraṃ rasaḥ kalkamatho kaṣāyaḥ śṛtaśca śītaśca tathaiva phāṇṭam /

### [1.44.91\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.91_2)

kalpāh ṣaḍete khalu bheṣajānāṃ yathottaraṃ te laghavaḥ pradiṣṭāḥ //

### [1.44.91\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44.91_1)

iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne virecanadravyaviklpavijñānīyo nāma catuścatvāriṃśo+adhyāyaḥ //

## Commentaries (2)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.46.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- [Bhānumatī](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.46.11) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.44) · Pramāṇa
