<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 1.45

# The Compendium of Suśruta 1.45: pañcacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ /

Suśrutasaṃhitā 1.45

- **Language:** Sanskrit

### pañcacatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ /

### [1.45.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.1)

athāto dravadravyavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

### [1.45.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

### [1.45.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.3)

pānīyamāntarīkṣamanirdeśyarasamamṛtaṃ jīvaṇaṃ tarpaṇaṃ dhāraṇamāśvāsajananaṃ śramaklamapipāsāmadamūrcchātandrānidrādāhapraśamanamekāntataḥ pathyatamaṃ ca //

### [1.45.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.4)

tadevāvanipatitamanyatamaṃ rasamupalabhate sthānaviśeṣānnadīnadasarastaḍāgavāpīkūpacuṇṭīprasravaṇodbhidavikirakedārapalvalādiṣu sthāneṣvavasthitamiti //

### [1.45.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.5)

tatra lohitakapilapāṇḍunīlapītaśukleṣvavanipradeśeṣu madhurāmlalavaṇakaṭutiktakaṣāyāṇi yathāsaṅkhyamudakāni saṃbhavantītyeke bhāṣante //

### [1.45.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.6)

tattu na samyak / tatra pṛthivyādīnāmanyonyānupraveśakṛtaḥ salilaraso bhavatyuktarṣāpakarṣeṇa / tatra svalakṣaṇabhūyiṣṭhāyāṃ bhūmāvamlaṃ lavaṇaṃ ca ambuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ madhuraṃ tejoguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṭukaṃ tiktaṃ ca vāyuguṇabhūyiṣṭhāyāṃ kaṣāyaṃ ākāśaguṇabhūyiṣṭhāyāmavyaktarasaṃ avyaktaṃ hyākāśamityataḥ tat pradhānamavyaktarasatvāt tatpeyamāntarīkṣalābhe //

### [1.45.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.7)

tatrāntarīkṣaṃ caturvidham / tadyāthā dhāraṃ kāraṃ tauṣāraṃ haimamiti / teṣāṃ dhāraṃ pradhānaṃ laghutvāt tat punardvividhaṃ gāṅgaṃ sāmudraṃ ceti / tatra gāṅgamāśvayuje māsi prāyaśo varṣati / tayordvayorapi parīkṣaṇaṃ kurvīta śālyodanapiṇḍamakuthitamavidagdhaṃ rajatabhājanopahitaṃ varṣati deve bahiṣkurvīta sa yadi muhūrtam sthitastādṛśa eva bhavati tadā gāṅgaṃ patatītyavagantavyaṃ varṇānyatve sikthapraklede ca sāmudramiti vidyāt tannopādeyam / sāmudramapyāśvayuje māsi gṛhītaṃ gāṅgavadbhavati / gāṅgaṃ punaḥ pradhānaṃ tadupādadītāśvayuje māsi / śuciśuklavitatapaṭaikadeśacyutamathavā harmyatalaparibhraṣṭamanyairvā śucibhirbhājanairgṛhītaṃ sauvarṇe rajate mṛnmaye vā pātre nidadhyāt / tatsarvakālamupayuñjīta tasyālābhe bhaumam / taccākāśaguṇabahulam / tat punaḥ saptavidham / tadyathā kaupaṃ nādeyaṃ sārasaṃ tāḍāgaṃ prāsravaṇaṃ audbhidaṃ cauṇṭyamiti //

### [1.45.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.8)

tatra varṣāsvāntarikṣamaudbhidaṃ vā seveta mahāguṇatvāt śaradi sarvaṃ prasannatvāt hemante sārasaṃ tāḍāgaṃ vā vasante kaupaṃ prāsravaṇaṃ vā grīṣme+apyevaṃ prāvṛṣi cauṇṭyamanabhivṛṣṭaṃ sarvaṃ ceti //

### [1.45.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.9)

kīṭamūtrapurīṣāṇḍaśavakothapradūṣitam /

### [1.45.9\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.9_2)

tṛṇaparṇotkarayutaṃ kaluṣaṃ viṣasaṃyutam //

### [1.45.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.10)

yo+avagāheta varṣāsu pibedvā+api navaṃ jalam /

### [1.45.10\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.10_2)

sa bāhyābhyantarān rogān prāpnuyāt kṣiprameva tu //

### [1.45.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.11)

tatra yat paṅkaśaivalahaṭatṛṇapadmapatraprabhṛtibhiravacchannaṃ śaśisūryakiraṇānilairnābhijuṣṭaṃ gandhavarṇarasopasṛṣṭaṃ ca tadvyāpannamiti vidyāt / tasya sparśarūparasagandhavīryavipākadoṣāḥ ṣaṭ saṃbhavanti / tatra kharatā paicchilyamauṣṇyaṃ dantagrāhitā ca sparśadoṣaḥ paṅkasikatāśaivālabbahuvarṇatā rūpadoṣaḥ vyaktarasatā rasadoṣaḥ aniṣṭagandhatā gandhadoṣaḥ yadupayuktaṃ tṛṣṇāgauravaśūlakaphaprasekānāpādayati sa vīryadoṣaḥ yadupayuktaṃ cirādvipacyate viṣṭambhayati vā sa vipākadoṣa iti / ta ete āntarikṣe na santi //

### [1.45.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.12)

vyāpannasya cāgnikvathanaṃ sūryātapapratāpanaṃ taptāyaḥpiṇḍasikatāloṣṭrāṇāṃ vā nirvāpaṇaṃ prasādanaṃ ca kartavyaṃ nāgacampakotpalapāṭalāpuṣpaprabhṛtibhiścādhivāsanamiti //

### [1.45.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.13)

sauvarṇe rājate tāmre kāṃsye maṇimaye+api vā /

### [1.45.13\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.13_2)

puṣpāvataṃsaṃ bhaume vā sugandhi salilaṃ pibet //

### [1.45.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.14)

vyāpannaṃ varjayennityaṃ toyaṃ yaccāpyanārtavam /

### [1.45.14\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.14_2)

doṣasaṃjananaṃ hyetannādadītāhitaṃ tu tat //

### [1.45.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.15)

vyāpannam salilaṃ yastu pibatīhāprasādhitam /

### [1.45.15\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.15_2)

śvayathuṃ pāṇḍurogaṃ ca tvagdoṣamavipākatām //

### [1.45.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.16)

śvāsakāsapratiśyāyaśūlagulmodarāṇi ca /

### [1.45.16\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.16_2)

anyānvā viṣamānrogānprāpnuyādacireṇa saḥ //

### [1.45.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.17)

tatra sapta kaluṣasya prasādanāni bhavanti / tadyathā katakagomedakabisagranthiśaivālamūlavastrāṇi muktāmaṇiśceti //

### [1.45.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.18)

pañca nikṣepaṇāni bhavanti / tadyathā phalakaṃ tryaṣṭakaṃ muñjavalaya udakamañcikā śikyaṃ ceti //

### [1.45.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.19)

sapta śītīkaraṇāni bhavanti pravātasthāpanaṃ udakaprakṣepaṇaṃ yaṣṭikābhrāmaṇaṃ vyajanaṃ vastroddharaṇaṃ vālukāprakṣepaṇaṃ śikyāvalambanaṃ ceti //

### [1.45.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.20)

nirgandhamavyaktarasaṃ tṛṣṇāghnaṃ śuci śītalam /

### [1.45.20\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.20_2)

acchaṃ laghu ca hṛdyaṃ ca toyaṃ guṇavaducyate //

### [1.45.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.21)

tatra nadyaḥ paścimābhimukhāḥ pathyāḥ laghūdakatvāt pūrvābhimukhāstu na praśasyante gurūdakatvāt dakṣiṇābhimukhā nā+atidoṣalāḥ sādhāraṇatvāt / tatra sahyaprabhavāḥ kuṣṭhaṃ janayanti vindhyaprabhavāḥ kuṣṭhaṃ pāṇḍurogaṃ ca malayaprabhavāḥ kṛmīn mahendraprabhavāḥ ślīpadodarāṇi himavatprabhavā hṛdrogaśvayathuśirorogaślīpadagalagaṇḍān prācyāvantyā aparāvantyāścārśāṃsyupajanayanti pāriyātraprabhavāḥ pathyā balārogyakarya iti //

### [1.45.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.22)

nadyaḥ śīghravahā laghvyaḥ proktā yāścāmalodakāḥ /

### [1.45.22\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.22_2)

gurvyaḥ śaivālasaṃcchannāḥ kaluṣā mandagāśca yāḥ //

### [1.45.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.23)

prāyeṇa nadyo maruṣu satiktā lavaṇānvitāḥ /

### [1.45.23\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.23_2)

laghvyaḥ samadhurāścaiva pauruṣeyā bale hitāḥ //

### [1.45.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.24)

tatra sarveṣāṃ bhaumānāṃ grahaṇaṃ pratyūṣasi tatra hyamalatvaṃ śaityaṃ cādhikaṃ bhavati sa eva cāpāṃ paro guṇa iti //

### [1.45.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.25)

divārkakiraṇairjuṣṭaṃ niśāyāminduraśmibhiḥ /

### [1.45.25\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.25_2)

arūkṣamanabhiṣyandi tattulyaṃ gaganāmbunā //

### [1.45.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.26)

gaganāmbu tridoṣaghnaṃ gṛhītaṃ yat subhājane /

### [1.45.26\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.26_2)

balyaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ pātrāpekṣi tataḥ param //

### [1.45.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.27)

rakṣoghnaṃ śītalaṃ hlādi jvaradāhaviṣāpaham /

### [1.45.27\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.27_2)

candrakāntodbhavaṃ vāri pittaghnaṃ vimalaṃ smṛtam //

### [1.45.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.28)

mūrcchāpittoṣṇadāheṣu viṣe rakte madatyaye /

### [1.45.28\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.28_2)

bhramaklamaparīteṣu tamake vamathau tathā //

### [1.45.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.29)

ūrdhvage raktapitte ca śītamambhaḥ praśasyate /

### [1.45.29\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.29_2)

prārśvaśūle pratiśyāye vātaroge galagrahe //

### [1.45.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.30)

ādhmāne stimite loṣṭhe sadyaḥśuddhe navajvare /

### [1.45.30\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.30_2)

hikkāyāṃ snehapite ca śītāmbu parivarjayet //

### [1.45.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.31)

nādeyaṃ vātalaṃ rūkṣaṃ dīpanaṃ laghu lekhanam /

### [1.45.31\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.31_2)

tadabhiṣyandi madhuraṃ sāndraṃ guru kaphāvaham //

### [1.45.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.32)

tṛṣṇāghnaṃ sārasaṃ balyaṃ kaṣāyaṃ madhuraṃ laghu /

### [1.45.32\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.32_2)

tāḍāgaṃ vātalaṃ svādu kaṣāyaṃ kaṭupāki ca //

### [1.45.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.33)

vātaśleṣmaharam vāpyaṃ sakṣāraṃ kaṭu pittalam /

### [1.45.33\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.33_2)

sakṣāraṃ pittalaṃ kaupaṃ śleṣmaghnaṃ dīpanaṃ laghu //

### [1.45.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.34)

cauṇṭyamagnikaraṃ rūkṣaṃ madhuraṃ kaphakṛnna ca /

### [1.45.34\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.34_2)

kaphaghnaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ laghu prasravaṇodbhavam //

### [1.45.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.35)

madhuraṃ pittaśamanamavidāhyaudbhidaṃ smṛtam /

### [1.45.35\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.35_2)

vaikiraṃ kaṭu sakṣāraṃ śleṣmaghnaṃ laghu dīpanam //

### [1.45.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.36)

kaidāraṃ madhuraṃ proktaṃ vipāke guru doṣalam /

### [1.45.36\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.36_2)

tadvatpālvalamuddiṣṭaṃ viśeṣāddoṣalaṃ tu tat //

### [1.45.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.37)

sāmudramudakaṃ visraṃ lavaṇaṃ sarvadoṣakṛt /

### [1.45.37\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.37_2)

anekadoṣamānūpaṃ vāryabhiṣyandi garihitam //

### [1.45.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.38)

ebhirdoṣairasaṃyuktaṃ niravadyaṃ tu jāṅgalam /

### [1.45.38\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.38_2)

pāke+avidāhi tṛṣṇāghnaṃ praśastaṃ prītivardhanaram //

### [1.45.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.39)

dīpanaṃ svādu śītaṃ ca toyaṃ sādhāraṇaṃ laghu /

### [1.45.39\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.39_2)

kaphamedo+anilāmaghnaṃ dīpanaṃ bastiśodhanam //

### [1.45.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.40)

śvāsakāsajvaraharaṃ pathyamuṣṇodakaṃ sadā /

### [1.45.40\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.40_2)

yat kvāthyamānaṃ nirvegaṃ viṣphenaṃ nirmalaṃ laghu //

### [1.45.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.41)

caturbhāgāvaśeṣaṃ tu tattoyaṃ guṇavat smṛtam /

### [1.45.41\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.41_2)

na ca paryuṣitaṃ deyaṃ kadācidvāri jānatā //

### [1.45.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.42)

amlībhūtaṃ kaphotkleśi na hitaṃ tat pipāsave /

### [1.45.42\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.42_2)

madyapānātsamudbhūte roge pittotthite tathā //

### [1.45.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.43)

sanīpātasamutthe ca śṛtaśītaṃ praśasyate /

### [1.45.43\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.43_2)

snigdhaṃ svādu himaṃ hṛdyaṃ dīpanaṃ bistiśodhanam //

### [1.45.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.44)

vṛṣyaṃ pittapipāsāghnaṃ nārikelodakaṃ guru /

### [1.45.44\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.44_2)

dāhātīsārapittāsṛṅnūrcchāmadyaviṣārtiṣu //

### [1.45.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.45)

śṛtaśītaṃ jalaṃ śastaṃ tṛṣṇācchardibhrameṣu ca /

### [1.45.45\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.45_2)

arocake pratiśyāye praseke śvayathau kṣaye //

### [1.45.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.46)

mande+agnāvudare kuṣṭhe jvare netrāmaye tathā /

### [1.45.46\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.46_2)

vraṇe ca madhumehe ca pānīyaṃ mandamācaret //

### [1.45.46\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.46_3)

iti jalavargaḥ /

### [1.45.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.47)

atha kṣīravargaḥ /

### [1.45.47\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.47_2)

gavyamājaṃ tathā cauṣṭramāvikaṃ māhiṣaṃ ca yat /

### [1.45.47\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.47_3)

aśvāyāścaiva nāryāśca kareṇūnāṃ ca yatpayaḥ //

### [1.45.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.48)

tattvanekauṣadhirasaprasādaṃ prāṇadaṃ guru /

### [1.45.48\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.48_2)

madhuraṃ picchilaṃ śītaṃ snigdhaṃ ślakṣṇaṃ saraṃ mṛdu /

### [1.45.48\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.48_3)

sarvaprāṇabhṛtāṃ tasmāt sātmyaṃ kṣīramihocyate ///

### [1.45.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.49)

tatra sarvameva kṣīraṃ prāṇināmapratiṣiddhaṃ jātisātmyāt vātapittaśoṇitamānaseṣvapi vikāreṣuvaviruddhaṃ jīrṇajvarakāsaśvāsaśoṣakṣayagulmonmādodaramūrcchābhramamadadāhapipāsāhṛdbastidoṣapāṇḍurogagrahaṇīdoṣārśaḥśūlodāvartātisārapravāhikāyonirogagarbhāsrāvaraktapittaśramaklamaharaṃ pāpmāpahaṃ balyaṃ vṛṣyaṃ vājīkaraṇaṃ rasāyanaṃ medhyaṃ sandhānamāsthāpanaṃ vayaḥsthāpanamāyuṣyaṃ jīvanaṃ bṛṃhaṇaṃ vamanavirecanāsthāpanaṃ tulyaguṇatvāccaujaso vardhanaṃ bālavṛddhakṣatakṣīṇānāṃ kṣudvyavāyavyāyāmakarśitānāṃ ca pathyatamam //

### [1.45.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.50)

alpābhiṣyandi gokṣīraṃ snigdhaṃ guru rasāyanam /

### [1.45.50\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.50_2)

raktapittaharaṃ śītaṃ madhuraṃ rasapākayoḥ //

### [1.45.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.51)

jīvanīyaṃ tathā vātapittaghnaṃ paramaṃ smṛtam /

### [1.45.51\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.51_2)

gavyatulyaguṇaṃ tvājaṃ viśeṣācchoṣiṇāṃ hitam //

### [1.45.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.52)

dīpanaṃ laghu saṃgrāhi śvāsakāsāsrapittanut /

### [1.45.52\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.52_2)

ajānāmalpakāyatvāt kaṭutiktaniṣevaṇāt //

### [1.45.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.53)

nātyambupānādvyāyāmātsarvavyādhiharaṃ payaḥ /

### [1.45.53\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.53_2)

rūkṣoṣṇaṃ lavaṇaṃ kiṃcidauṣṭraṃ svādurasaṃ laghu //

### [1.45.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.54)

śophagulmodarārśoghnaṃ kṛmikuṣṭhaviṣāpaham /

### [1.45.54\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.54_2)

āvikaṃ madhuraṃ snigdhaṃ guru pittakaphāvaham //

### [1.45.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.55)

pathyaṃ kevalavāteṣu kāse cānilasaṃbhave /

### [1.45.55\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.55_2)

mahābhiṣyandi madhuraṃ māhiṣaṃ vahnināśanam //

### [1.45.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.56)

nidrākaraṃ śītataraṃ gavyāt snigdhataraṃ guru /

### [1.45.56\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.56_2)

uṣṇamaikaśaphaṃ balyaṃ śākhāvātaharaṃ payaḥ //

### [1.45.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.57)

madhurāmlagsaṃ rūkṣaṃ lavaṇānurasaṃ laghu /

### [1.45.57\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.57_2)

nāryāstu madhruaṃ stanyaṃ kaṣāyānurasaṃ himam //

### [1.45.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.58)

nasyāścayotanayoḥ pathyaṃ jīvanaṃ laghu dīpanam /

### [1.45.58\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.58_2)

hastinyā madhuraṃ vṛṣyaṃ kaṣāyānurasaṃ guru //

### [1.45.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.59)

snigdhaṃ sthairyakaraṃ śītaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam /

### [1.45.59\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.59_2)

prāyaḥ prābhātikaṃ kṣīraṃ guru viṣṭambhi śītalam //

### [1.45.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.60)

rātryāḥ somaguṇatvācca vyāyāmābhāvatastathā /

### [1.45.60\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.60_2)

divākarābhitaptānāṃ vyāyāmānilasevanāt //

### [1.45.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.61)

vātānulomi śrāntighnaṃ cakṣuṣyaṃ cāparāhṇikam /

### [1.45.61\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.61_2)

payo+abhiṣyandi gurvāmaṃ prāyaśaḥ parikīrtitam //

### [1.45.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.62)

tadevoktaṃ laghutaramanabhiṣyandi vai śṛtam /

### [1.45.62\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.62_2)

varjayitvā striyāḥ stanyamāmameva hi taddhitam //

### [1.45.63](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.63)

dhāroṣṇaṃ guṇavat kṣīraṃ viparītamato+anyathā /

### [1.45.63\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.63_2)

tadevātiśṛtaṃ śītaṃ guru bṛṃhaṇamucyate //

### [1.45.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.64)

aniṣṭagandhamamlaṃ ca vivarṇaṃ virasaṃ ca yat /

### [1.45.64\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.64_2)

varjyaṃ salavaṇaṃ kṣīraṃ tacca vigrathitaṃ bhavet //

### [1.45.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.65)

dadhi tu madhuramamlamatyamlaṃ ceti tatkaṣāyānurasaṃ snigdhamuṣṇaṃ pīnasaviṣamajvarātisārārocakamūtrakṛcchrakārśyāpahaṃ vṛṣyam prāṇakaraṃ maṅgalyaṃ ca //

### [1.45.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.66)

mahābhiṣyandi madhuraṃ kaphamedovivardhanam /

### [1.45.66\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.66_2)

kaphapittakṛdamlaṃ syādatyamlaṃ raktadūṣaṇam //

### [1.45.67](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.67)

vidāhi sṛṣṭaviṇmūtraṃ mandajātaṃ tridoṣakṛt /

### [1.45.67\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.67_2)

snigdhaṃ vipāke madhuraṃ dīpanaṃ balavardhanam //

### [1.45.68](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.68)

vātāpaham pavitraṃ ca dadhi gavyaṃ rucipradam /

### [1.45.68\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.68_2)

dadhyājaṃ kaphapittaghnaṃ laghu vātakṣayāpaham //

### [1.45.69](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.69)

durnāmaśvāsakāseṣu hitamagneśca dīpanam /

### [1.45.69\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.69_2)

vipāke madhuraṃ vṛṣyaṃ vātapittaprasādanam //

### [1.45.70](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.70)

balāsavardhanaṃ snigdhaṃ viśeṣāddadhi māhiṣam /

### [1.45.70\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.70_2)

vipāke kaṭu sakṣāraṃ guru bhedyauṣṭrikaṃ dadhi //

### [1.45.71](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.71)

vātamarśāṃsi kuṣṭhāni kṛmīn hantyudarāṇi ca /

### [1.45.71\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.71_2)

kopanaṃ kaphavātānāṃ durnāmnāṃ cāvikaṃ dadhi //

### [1.45.72](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.72)

rase pāke ca madhuramatyabhiṣyandi doṣalam /

### [1.45.72\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.72_2)

dīpanīyamacakṣuṣyaṃ vāḍavaṃ dadhi vātalam //

### [1.45.73](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.73)

rūkṣamuṣṇaṃ kaṣāyaṃ ca kaphamūtrāpahaṃ ca tat /

### [1.45.73\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.73_2)

snigdhaṃ vipāke madhuraṃ balyaṃ santarpaṇaṃ guru //

### [1.45.74](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.74)

cakṣuṣyamagryaṃ doṣaghnaṃ dadhi nāryā guṇottaram /

### [1.45.74\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.74_2)

laghu pāke balāsaghnaṃ vīryoṣṇaṃ paktināśanam //

### [1.45.75](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.75)

kaṣāyānurasaṃ nāgyā dadhi varcovivardhanam /

### [1.45.75\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.75_2)

dadhīnyuktāni yānīha gavyādīni pṛthak pṛthak //

### [1.45.76](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.76)

vijñeyamevaṃ sarveṣu gavyameva guṇottaram /

### [1.45.76\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.76_2)

vātaghnaṃ kaphakṛt snigdhaṃ bṛṃhaṇaṃ nātipittakṛt //

### [1.45.77](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.77)

kuryādbhaktābhilāṣaṃ ca dadhi yat suparisrutam /

### [1.45.77\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.77_2)

śṛtāt kṣīrāttu yajjātaṃ guṇavaddadhi tat smṛtam //

### [1.45.78](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.78)

vātapittaharaṃ rucyaṃ dhātvagnibalavardhanam /

### [1.45.78\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.78_2)

dadhnaḥ saro gururvṛṣyo vijñeyo+a nilanāśanaḥ //

### [1.45.79](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.79)

vahnervidhamanaścāpi kaphaśukravivardhanaḥ /

### [1.45.79\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.79_2)

dadhi tvasāraṃ rūkṣaṃ ca grāhi viṣṭambhi vātalam //

### [1.45.80](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.80)

dīpanīyaṃ laghutaraṃ sakaṣāyaṃ rucipradam /

### [1.45.80\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.80_2)

śaradgrīṣmavasanteṣu prāyaśo dadhi garhitam //

### [1.45.81](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.81)

hemante śiśire caiva varṣāsu dadhi śasyate /

### [1.45.81\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.81_2)

tṛṣṇāklamaharaṃ mastu laghu srotoviśodhanam //

### [1.45.82](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.82)

amlaṃ kaṣāyaṃ madhuramavṛṣyaṃ kaphavātanut /

### [1.45.82\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.82_2)

prahlādanaṃ prīṇanaṃ ca bhinattyāśu malaṃ ca tat //

### [1.45.82\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.82_3)

balamāvahate kṣipraṃ bhaktacchandaṃ karoti ca //

### [1.45.83](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.83)

svādv-amlam-atyamlaka-mandajātaṃ tathā śṛtakṣīrabhavaṃ saraśca /

### [1.45.83\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.83_2)

asāramevaṃ dadhi saptadhā+asmin varge smṛtā mastuguṇāstathaiva //

### [1.45.84](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.84)

takraṃ madhuramamlaṃ kaṣāyānurasamuṣṇavīryaṃ laghu rūkṣamagnidīpanaṃ garaśophātisāragrahaṇīpāṇḍurogārśaḥplīhagulmārocakaviṣamajvaratṛṣṇācchardiprasekaśūlamedaḥśleṣmānilaharaṃ madhuravipākaṃ hṛdyaṃ mūtrakṛcchrasnehavyāpatprśamanamavṛṣyaṃ ca //

### [1.45.85](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.85)

manthanādipṛthagbhūtasnehamardhodakaṃ ca yat /

### [1.45.85\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.85_2)

nātisāndradravaṃ takraṃ svādvamlaṃ tuvaraṃ rase /

### [1.45.85\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.85_3)

yattu sasnegamajalaṃ mathitam gholamucyate //

### [1.45.86](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.86)

naiva takraṃ kṣate tadyānnoṣṇakāle na durbale /

### [1.45.86\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.86_2)

na mūrcchābhramadāheṣu na roge raktapaittike //

### [1.45.87](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.87)

śītakāle+agnimāndye ca kaphottheṣvāmayeṣu ca /

### [1.45.87\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.87_2)

mārgāvarodhe duṣṭe ca vāyau takraṃ praśasyate //

### [1.45.88](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.88)

tat punarmadhuraṃ śleṣmaprakopaṇaṃ pittapraśamanaṃ ca amlaṃ vātaghnaṃ pittakaraṃ ca //

### [1.45.89](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.89)

vāte+amlaṃ saindhavopetaṃ svādu pitte saśarkaram /

### [1.45.89\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.89_2)

pibettakraṃ kaphe cāpi vyoṣakṣārasamanvitam //

### [1.45.90](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.90)

grāhiṇī vātalā rūkṣā durjarā takrakūrcikā /

### [1.45.90\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.90_2)

takrāllaghutaro maṇḍaḥ kūrcikādadhitakrajaḥ //

### [1.45.91](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.91)

guruḥ kilāṭo+anilahā puṃstvanidrāpradaḥ smṛtaḥ /

### [1.45.91\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.91_2)

madhurau bṛṃhaṇau vṛṣyau tadvatpīyūṣamoraṭau //

### [1.45.92](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.92)

navanītaṃ punaḥ sadyaskaṃ laghu sukumāraṃ madhuraṃ kaṣāyamīṣadamlaṃ śītalaṃ medhyaṃ dīpanaṃ hṛdyaṃ saṃgrāhi pittānilaharaṃ vṛṣyamavidāhi kṣayakāsavraṇaśoṣārśo+arditāpahaṃ cirotthitaṃ guru kaphamedovivardhanaṃ balakaraṃ bṛṃhaṇaṃ śoṣaghnaṃ viśeṣeṇa bālānāṃ praśasyate //

### [1.45.93](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.93)

kṣīrotthaṃ punarnavanītamutkṛṣṭasnehamādhuryamatiśītaṃ saukumāryakaraṃ cakṣuṣyaṃ saṃgrāhi raktapittanetrarogaharaṃ prasādanaṃ ca //

### [1.45.94](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.94)

santānikā punarvātaghnī tarpaṇī balyā vṛṣyā snegdhā rucyā madhurā madhuravipākā raktapittaprasādanī gurvī ca //

### [1.45.95](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.95)

vikalpa eṣa dadhyādiḥ śreṣṭho gavyo+abhivarṇitaḥ /

### [1.45.95\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.95_2)

vikalpānavaśiṣṭāṃstu kṣīravīryātsamādiśet //

### [1.45.96](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.96)

atha ghṛtam /

### [1.45.96\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.96_2)

ghṛtaṃ tu madhuraṃ saumyaṃ mrḍuśītavīryamalpābhiṣyandi snehanamudāvartonmādāpasmāraśūlajvarānāhavātapittapraśamanamagnidīpanaṃ smṛtimatimedhākāntisvaralāvaṇyasaukumāryaujastesjobalakaramāyuṣyaṃ vṛṣyaṃ medhyaṃ vayaḥsthāpanaṃ guru cakṣuṣyaṃ śleṣmābhivardhanaṃ pāpmālakṣmīpraśamanaṃ viṣaharaṃ rakṣoghnaṃ ca //

### [1.45.97](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.97)

vipāke madhuraṃ śītaṃ vātapittaviṣāpaham /

### [1.45.97\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.97_2)

cakṣuṣyamagryaṃ balyaṃ ca gavyaṃ sarpirguṇottaram //

### [1.45.98](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.98)

ājaṃ ghṛtaṃ dīpanīyaṃ cakṣuṣyaṃ balavardhanam /

### [1.45.98\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.98_2)

kāse śvāse kṣaye cāpi pathyaṃ pāke ca tallaghu //

### [1.45.99](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.99)

madhuraṃ raktapittaghnaṃ guru pāke kaphāvaham /

### [1.45.99\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.99_2)

vātapittapraśamanaṃ suśītaṃ māhiṣaṃ ghṛtam //

### [1.45.100](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.100)

auṣṭraṃ kaṭu ghṛtaṃ pāke śophakrimiviṣāpaham /

### [1.45.100\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.100_2)

dīpanaṃ kaphavātaghnaṃ kuṣṭhagulmodarāpaham //

### [1.45.101](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.101)

pāke laghvāvikaṃ sarpirna ca pittaprakopaṇam /

### [1.45.101\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.101_2)

kaphe+anile yonidoṣe śoṣe kampe ca taddhitam //

### [1.45.102](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.102)

pāke laghūṣṇavīryaṃ ca kaṣāyaṃ kaphanāśanam /

### [1.45.102\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.102_2)

dīpanaṃ baddhamūtraṃ ca vidyādaikaśaphaṃ ghṛtam //

### [1.45.103](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.103)

cakṣuṣyamagryaṃ strīṇāṃ tu sarpiḥ syādamṛtopamam /

### [1.45.103\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.103_2)

vṛddhiṃ karoti dehāgnyorlaghupākaṃ viṣāpaham //

### [1.45.104](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.104)

kaṣāyaṃ baddhaviṇmūtram tiktamagnikaraṃ laghu /

### [1.45.104\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.104_2)

hanti kāreṇavaṃ sarpiḥ kaphakuṣṭhaviṣakrimīn //

### [1.45.105](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.105)

kṣīraghṛtaṃ punaḥ saṃgrāhi raktrapittabhramamūrcchāpraśamanaṃ netrarogahitaṃ ca //

### [1.45.106](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.106)

sarpirmaṇḍastu madhuraḥ saro yoniśrotrākṣiśirasāṃ śūlaghno bastinasyākṣipūraṇeṣūpadiśyate //

### [1.45.107](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.107)

sarpiḥ purāṇaṃ saraṃ kaṭuvipākaṃ tridoṣāpahaṃ mūrcchāmadonmādosarajvaragaraśoṣāpasmārayoniśrotrākṣiśiraḥśūlaghnaṃ dīpanaṃ bastinasyākṣipūraṇeṣūpadiśyate //

### [1.45.108](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.108)

bhavati cātra /

### [1.45.108\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.108_2)

purāṇaṃ timiraśvāsapīnasajvarakāsanut /

### [1.45.108\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.108_3)

mūrcchākuṣṭhaviṣonmādagrahāpasmāranāśanam //

### [1.45.109](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.109)

ekādaśaśataṃ caiva vatsarānuṣitaṃ ghṛtam /

### [1.45.109\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.109_2)

rakṣoghnaṃ kumbhasarpiḥ syāt paratastu mahāghṛtam //

### [1.45.110](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45.110)

peyaṃ mahāghṛtaṃ bhūtaiḥ kaphaghnaṃ pavanādhikaiḥ /

_First 200 of 426 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45)_

## Commentaries (2)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.47.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- [Bhānumatī](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.48.2) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit

## Linked texts (11)

- [Āyurvedamahodadhi (Annapānavidhi section)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.ayurvedamahodadhi.44) — Suṣeṇa, Sanskrit
- [Bhāvaprakāśanighaṇṭu](https://indike.org/pramana/in.med.nighantu.namaguna.bhavaprakasa.13.70) — Bhāvamiśra 1550, Sanskrit
- [Rājanighaṇṭu (Nighaṇṭurāja, Abhidhānacūḍāmaṇi)](https://indike.org/pramana/in.med.nighantu.namaguna.rajanighantu.14.74) — Narahari Paṇḍita, Sanskrit
- [Carakasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka.1.27.227) — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
- [Bhāvasvabhāva](https://indike.org/pramana/in.med.nighantu.dravyaguna.bhavasvabhava.5.1) — Mādhavadeva, Sanskrit
- [Dravyaguṇasaṃgraha](https://indike.org/pramana/in.med.nighantu.dravyaguna.dravyagunasamgraha.8.23) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- [Āyurvedasaukhya](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.ayurvedasaukhya.6.10) — Ṭoḍaramalla 1565, Sanskrit
- [Annapānavidhi](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.annapanavidhi.2.34) — Suṣeṇa, Sanskrit
- [Madanapālanighaṇṭu (Madanavinoda)](https://indike.org/pramana/in.med.nighantu.namaguna.madanapala.8.157) — Madanapāla (Ṭāka), Sanskrit
- [Bhojanakutūhala](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.bhojanakutuhala.12.p45) — Raghunātha, Sanskrit
- [Madanapālavinodanighaṇṭu](https://indike.org/pramana/in.med.nighantu.namaguna.madanapalavinodanighantu.10.1.9) — Madanapāla (Ṭāka), Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.45) · Pramāṇa
