<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 1.46

# The Compendium of Suśruta 1.46: ṣaṭcatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ /

Suśrutasaṃhitā 1.46

- **Language:** Sanskrit

### ṣaṭcatvāriṃśattamo+adhyāyaḥ /

### [1.46.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.1)

athāto+annapānavidhimadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

### [1.46.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

### [1.46.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.3)

dhanvantarimabhivādya suśruta uvāca prāgabhihitaḥ prāṇināṃ punarmūlamāhāro balavarṇaujasāṃ ca sa ṣaṭsu raseṣvāyattaḥ rasāḥ punardravyāśrayiṇaḥ dravyarasaguṇavīryavipākanimitte ca kṣayavṛddhī doṣāṇāṃ sāmyaṃ ca brahmāderapi ca lokasyāhāraḥ sthityutpattivināśahetuḥ āhārādevābhivṛddhirbalamārogyaṃ varṇendriyaprasādaśca tathā hyāhāravaiṣamyādasvāsthyaṃ tasyāśitapītalīḍhakhāditasya nānādravyātmakasyānekavidhavikalpasyānekavidhaprabhāvasya pṛthak pṛthagdravyarasaguṇavīryavipākaprabhāvakarmāṇīcchāmi jñātuṃ na hyanavabuddhasvabhāvā bhiṣajaḥ svasthānuvṛttiṃ roganigrahaṇaṃ ca kartuṃ samarthāḥ āhārāyattāśca sarvaprāṇino yasmāttasmādannapānavidhimupadiśatu me bhagavān ityuktaḥ provāca bhagavān dhanvantariḥ atha khalu vatsa suśruta yathāpraśnamucyamānamupadhārayasva //

### [1.46.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.4)

tatra lohitaśālikalamakardamakapāṇḍukasugandhakaśakunāhṛtapuṣpāṇḍakapuṇḍarīkamahāśāliśītabhīrukarodhrapuṣpakadīrghaśūkakāñcanakamahiṣamahāśūkahāyanakadūṣakamahādūṣakaprabhṛtayaḥ śālayaḥ //

### [1.46.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.5)

madhurā vīryataḥ śītā laghupākā balāvahāḥ /

### [1.46.5\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.5_2)

pittaghnālpānilakaphāḥ snigdhā baddhālpavarcasaḥ //

### [1.46.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.6)

teṣāṃ lohitakaḥ śreṣṭho doṣaghnaḥ śukramūtralaḥ /

### [1.46.6\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.6_2)

cakṣuṣyo varṇabalakṛt svaryo hṛdyastṛṣāpahaḥ //

### [1.46.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.7)

vraṇyo jvaraharaścaiva sarvadoṣaviṣāpahaḥ /

### [1.46.7\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.7_2)

tasmādalpāntaraguṇāḥ kramaśaḥ śālayo+avarāḥ //

### [1.46.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.8)

ṣaṣṭikakāṅgukamukundakapītakapramodakakākalakāsanapuṣpakamahāṣaṣṭikacūrṇakakuravakakedāraprabhṛtayaḥ ṣaṣṭikāḥ //

### [1.46.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.9)

rase pāke ca madhurāḥ śamanā vātapittayoḥ /

### [1.46.9\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.9_2)

śālīnāṃ ca guṇaistulyā bṛṃhaṇāḥ kaphaśukralāḥ //

### [1.46.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.10)

ṣadṣtikaḥ pravarsteṣāṃ kaṣāyānuraso laghuḥ /

### [1.46.10\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.10_2)

mṛduḥ snigdhastridoṣaghnaḥ sthairyakṛdvalavardhanaḥ //

### [1.46.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.11)

vipāke madhuro grāhī tulyo lohitaśālibhiḥ /

### [1.46.11\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.11_2)

śeṣāstvalpāntaraguṇāḥ ṣaṣṭikāḥ kramaśo guṇaiḥ //

### [1.46.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.12)

kṛṣṇavrīhiśālāmukhajatumukhanandīmukhalāvākṣakatvaritakakukkuṭāṇḍakapārāvatakapāṭakaprabhṛtayo vrīhayaḥ //

### [1.46.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.13)

kaṣāyamadhurāḥ pāke+amadhurā vīryato+ahimāḥ /

### [1.46.13\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.13_2)

alpābhiṣyandinastulyāḥ ṣaṣṭikaribaddhavarcasaḥ //

### [1.46.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.14)

kṛṣṇavrīhirvarasteṣāṃ kaṣāyānuraso laghuḥ /

### [1.46.14\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.14_2)

tasmādalpāntaraguṇāḥ kramaśo vrīhayo+apare //

### [1.46.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.15)

dagdhāyāmavanau jātāḥ śālayo laghupākinaḥ /

### [1.46.15\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.15_2)

kaṣāyā baddhaviṇmūtrā rūkṣāḥ śleṣmāpakarṣaṇāḥ //

### [1.46.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.16)

sthalajāḥ kaphapittaghnāḥ kaṣāyāḥ kaṭukānvayāḥ /

### [1.46.16\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.16_2)

kiṃcitsatiktamadhurāḥ pavanānalavardhanāḥ //

### [1.46.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.17)

kaidārā madhurā vṛṣyā balyāḥ pittanibarhaṇāḥ /

### [1.46.17\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.17_2)

īṣatkaṣāyālpamalā guravaḥ kaphaśukralāḥ //

### [1.46.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.18)

ropyātiropyā laghavaḥ śīghrapākā guṇottarāḥ /

### [1.46.18\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.18_2)

adāhino doṣaharā balyā mūtravivardhanāḥ //

### [1.46.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.19)

śālayaśchinnarūḍhā ye rūkṣāste baddhavarcasaḥ /

### [1.46.19\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.19_2)

tiktāḥ kaṣāyāḥ pittaghnā laghupākāḥ kaphāpahāḥ //

### [1.46.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.20)

vistareṇāyamuddiṣṭaḥ śālivargo hitāhitaḥ /

### [1.46.20\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.20_2)

tadvat kudhānyamudgādimāṣādīnāṃ ca vakṣyate //

### [1.46.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.21)

atha kudhānyavargaḥ / koradūṣakaśyāmākanīvāraśāntanuvarakoddālakapriyaṅgumadhūlikānāndīmukhīkuruvindagavedhukasarabarukatoda(?ya)parṇīmukundakaveṇuyavaprabhṛtayaḥ kudhānyaviśeṣāḥ //

### [1.46.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.22)

uṣṇāḥ kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ kaṭuvipākinaḥ /

### [1.46.22\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.22_2)

śleṣamaghnā baddhanisyandā vātapittaprakopaṇāḥ //

### [1.46.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.23)

kāṣayamadhurasteṣāṃ śītaḥ pittāpahaḥ smṛtaḥ /

### [1.46.23\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.23_2)

kodravaśca sanīvāraḥ śyāmākaśca saśāntanuḥ //

### [1.46.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.24)

kṛṣṇā raktāśca pītāśca śvetāścaiva priyaṅgavaḥ /

### [1.46.24\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.24_2)

yathottaram pradhānāḥ syū rūkṣāḥ kaphaharāḥ smṛtāḥ //

### [1.46.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.25)

madhūlī madhurā śītā snigdhā nandīmukhī tathā /

### [1.46.25\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.25_2)

viśoṣī tatra bhūyiṣṭhaṃ varukaḥ samukundakaḥ //

### [1.46.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.26)

rūkṣā veṇuyavā jñeyā vīryoṣṇāḥ kaṭupākinaḥ /

### [1.46.26\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.26_2)

baddhamūtrāḥ kaphaharāḥ kaṣāyā vātakopanāḥ //

### [1.46.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.27)

mudgavanamudgakalāyamakuṣṭhamasūramaṅgalyacaṇakasatīnatripuṭakahareṇvāḍhakīprabhṛtayo vaidalāḥ //

### [1.46.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.28)

kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kaṭupākā marutkarāḥ /

### [1.46.28\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.28_2)

baddhamūtrapurīṣāśca pittaśleṣmaharāstathā //

### [1.46.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.29)

nātyarthaṃ vātalāsteṣu mudgā dṛṣṭiprasādanaḥ /

### [1.46.29\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.29_2)

pradhānā haritāstatra vanyā mudgasamāḥ smṛtāḥ //

### [1.46.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.30)

vipāke madhurāḥ proktā masūrā baddhavarcasaḥ /

### [1.46.30\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.30_2)

makuṣṭhakāḥ kṛmikarāḥ kalāyāḥ pracurānilāḥ //

### [1.46.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.31)

āḍhakī kaphapittaghnī nātivātaprakopaṇī /

### [1.46.31\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.31_2)

vātalāḥ śītamadhurāḥ sakaṣāyā virūkṣaṇāḥ //

### [1.46.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.32)

kaphaśoṇitapittaghnāścaṇakāḥ puṃstvanāśanāḥ /

### [1.46.32\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.32_2)

ta eva ghṛtasaṃyuktāstridoṣaśamanāḥ param //

### [1.46.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.33)

hareṇavaḥ satīnāśca vijñeyā baddhavarcasaḥ /

### [1.46.33\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.33_2)

ṛte mudgamasūrābhyāmanye tvādhmānakārakāḥ //

### [1.46.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.34)

māṣo gururbhinnapurīṣamūtraḥ snigdhoṣṇavṛṣyo madhuro+anilaghnaḥ /

### [1.46.34\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.34_2)

santarpaṇaḥ stnayakaro viśeṣādbalapradaḥ śukrakaphāvahaśca //

### [1.46.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.35)

kaṣāyabhāvānna purīṣabhedī na mūtralo naiva kaphasya kartā /

### [1.46.35\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.35_2)

svādurvipāke madhuro+alasāndraḥ santarpaṇaḥ stanyarucipradaśca //

### [1.46.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.36)

māṣaiḥ samānaṃ phalamātmaguptamuktaṃ ca kākāṇḍaphalaṃ tathaiva /

### [1.46.36\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.36_2)

āraṇyamāṣā guṇataḥ pradiṣṭā rūkṣāḥ kaṣāyā avidāhinaśca //

### [1.46.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.37)

uṣṇaḥ kulattho rasataḥ kaṣāyaḥ kaṭurvipāke kaphamārutaghnaḥ /

### [1.46.37\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.37_2)

śukrāśmarīgulmaniṣūdanaśca sāṃgrāhikaḥ pīnasakāsahārī //

### [1.46.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.38)

ānāhamedogudakīlahikkāśvāsāpahaḥ śoṇitapittakṛcca /

### [1.46.38\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.38_2)

kaphasya hantā nayanāmayaghno viśeṣato vanyakulattha uktaḥ //

### [1.46.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.39)

īṣatkaṣāyo madhuraḥ satiktaḥ sāṃgrāhikaḥ pittarakarastathoṣṇaḥ /

### [1.46.39\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.39_2)

tilo vipāke madhuro baliṣṭhaḥ snigdho vraṇālepana eva pathyaḥ //

### [1.46.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.40)

dantyo+agnimedhājanano+alpamūtrastvacyo+atha keśyo+anilahā guruśca /

### [1.46.40\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.40_2)

tileṣu sarveṣvasitaḥ pradhāno madhyaḥ sito hīnatarāstathā+anye //

### [1.46.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.41)

yavaḥ kaṣāyo madhuro himaśca kaṭurvipāke kaphapittahārī /

### [1.46.41\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.41_2)

vraṇeṣu pathyastilavacca nityaṃ prabaddhamūtro bahuvātavarcāḥ //

### [1.46.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.42)

sthairyāgnimedhāsvaravarṇakṛcca sapicchilaḥ sthūlavilekhanaśca /

### [1.46.42\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.42_2)

medomaruttṛḍ{ṃ.-}haraṇo+atirūkṣaḥ prasādanaḥ śoṇitapittayośca //

### [1.46.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.43)

ebhirguṇairhīnataraistu kiṃcidvidyādyavebhyo+atiyavānaśeṣaiḥ /

### [1.46.43\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.43_2)

godhūma ukto madhuro guruśca balyaḥ sthiraḥ śukrarucipradaśca //

### [1.46.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.44)

snigdho+atiśīto+anilapittahantā sandhānakṛt śleṣmakaraḥ saraśca /

### [1.46.44\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.44_2)

rūkṣaḥ kaṣāyo viṣaśoṣaśukrabalāsadṛṣṭikṣayakṛdvidāhī //

### [1.46.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.45)

kaṭurvipāke madhurastu śimbaḥ prabandhaviṇmārutapittalaśca /

### [1.46.45\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.45_2)

sitāsitāḥ pītakaraktavarṇā bhavanti ye+anekavidhāstu śimbāḥ //

### [1.46.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.46)

yathoditāste guṇataḥ pradhānā jñeyāḥ kaṭūṣṇā rasapākayośca /

### [1.46.46\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.46_2)

sahādvayaṃ mūlakajāśca śimbāḥ kuśimbivallīprabhavāstu śimbāḥ //

### [1.46.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.47)

jñeyā vipāke madhurā rase ca balapradāḥ pittanibarhaṇāśca /

### [1.46.47\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.47_2)

vidāhavantaśca bhṛśaṃ virūkṣā viṣṭabhya jīryantyanilapradāśca //

### [1.46.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.48)

rucipradāścaiva sudurjarāśca sarve smṛtā vaidalikāstu śimbāḥ /

### [1.46.48\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.48_2)

kaṭurvipāke kaṭukaḥ kaphaghno vidāhibhāvādahitaḥ kusumbaḥ //

### [1.46.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.49)

uṣṇā+atasī svādurasā+anilaghnī pittolbaṇā syāt kaṭukā vipāke /

### [1.46.49\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.49_2)

pāke rase cāpi kaṭuḥ pradiṣṭaḥ siddhārthakaḥ śoṇitapittakopī /

### [1.46.49\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.49_3)

tīkṣṇoṣṇarūkṣaḥ kaphamārutaghnastathāguṇaścāsitasarṣapo+api //

### [1.46.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.50)

anārtavaṃ vyādhihatamaparyāgatameva ca /

### [1.46.50\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.50_2)

abhūmijaṃ navaṃ cāpi na dhānyaṃ guṇavat smṛtam //

### [1.46.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.51)

navaṃ dhānyamabhiṣyandi laghu saṃvatsaroṣitam /

### [1.46.51\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.51_2)

vidāhi guru viṣṭambhi virūḍhaṃ dṛṣṭidūṣaṇam //

### [1.46.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.52)

śālyādeḥ sarṣapāntasya vividhasyāsya bhāgaśaḥ /

### [1.46.52\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.52_2)

kālapramāṇasaṃskāramātrāḥ saṃparikīrtitāḥ //

### [1.46.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.53)

athordhvaṃ māṃsavargānupadekṣyāmaḥ //

### [1.46.53\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.53_2)

tadyathā jaleśayā ānūpā grāmyāḥ kravyabhuja ekaśaphā jāṅgalāśceti ṣaṇmāṃsavargāḥ / eteṣāṃ vargāṇāmuttarottaraṃ pradhānatamāḥ / te punardvividhājāṅgalā ānūpāśceti / tatra jāṅgalavargo+aṣṭavidhaḥ / tadyathā jaṅghālā viṣkirāḥ pratudā guhāśayāḥ prasahāḥ parṇamṛgā bileśayā grāmyāśceti / teṣaṃ jaṅghālaviṣkirau pradhānatamau //

### [1.46.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.54)

tāveṇahariṇarkṣakuraṅgakarālakṛtamālaśarabhaśvadaṃṣṭrāpṛṣatacāruṣkaramṛgamātṛkāprabhṛtayo jaṅghālā mṛgāḥ kaṣāyā madhurā laghavo vātapittaharāstīkṣṇā hṛdyā bastiśodhanāśca //

### [1.46.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.55)

kaṣāyo madhuro hṛdyaḥ pittāsṛkkapharogahā /

### [1.46.55\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.55_2)

saṃgrāhī rocano balyasteṣāmeṇo jvarāpahaḥ //

### [1.46.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.56)

madhuro madhuraḥ pāke doṣaghno+analadīpanaḥ /

### [1.46.56\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.56_2)

śītalo baddhaviṇmūtraḥ sugandhirhariṇo laghuḥ //

### [1.46.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.57)

eṇaḥ kṛṣṇastayorjñeyo hariṇastāmra ucyate /

### [1.46.57\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.57_2)

yo na kṛṣṇo na tāmraśca kuraṅgaḥ so+abhidhīyate //

### [1.46.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.58)

śītā+asṛkpittaśamanī vijñeyā mṛgamātṛkā /

### [1.46.58\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.58_2)

sannipātakṣayaśvāsakāsahikkārucipraṇut //

### [1.46.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.59)

lāvatittirikapiñjalavartīravartikāvartakanaptṛkāvārtīkacakorakalaviṅkamayūrakrakaropacakrakukkuṭasāraṅgaśatapatrakutittirikuruvāhakayavālakaprabhṛtayastryāhalā viṣkirāḥ //

### [1.46.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.60)

laghavaḥ śītamadhurāḥ kaṣāyā doṣanāśanāḥ /

### [1.46.60\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.60_2)

saṃgrāhī dīpanaścaiva kaṣāyamadhuro laghuḥ /

### [1.46.60\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.60_3)

lāvaḥ kaṭuvipākaśca sannipāte ca pūjitaḥ //

### [1.46.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.61)

īṣadgurūṣṇamadhuro vṛṣyo medhāgnivardhanaḥ /

### [1.46.61\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.61_2)

tittiriḥ sarvadoṣaghno grāhī varṇaprasādanaḥ //

### [1.46.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.62)

raktapittaharaḥ śīto laghuścāpi kapiñjalaḥ /

### [1.46.62\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.62_2)

kaphottheṣu ca rogeṣu mandavāte ca śasyate //

### [1.46.63](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.63)

hikkāśvāsānilaharo viśeṣādgauratittiriḥ /

### [1.46.63\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.63_2)

vātapittaharā vṛṣyā medhāgnibalavardhanāḥ //

### [1.46.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.64)

laghavaḥ krakarā hṛdyāstathā caivopacakrakāḥ /

### [1.46.64\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.64_2)

kaṣāyaḥ svādulavaṇastvacyaḥ keśyo+arucau hitaḥ //

### [1.46.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.65)

mayūraḥ svaramedhāgnidṛkśrotrendiryadārḍhyakṛt /

### [1.46.65\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.65_2)

snigdhoṣṇo+anilahā vṛṣyaḥ svedasvarabalāvahaḥ //

### [1.46.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.66)

bṛṃhaṇaḥ kukkuṭo vanyastadvadgrāmyo gurustu saḥ /

### [1.46.66\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.66_2)

vātarogakṣayavamīviṣamajvaranāśanaḥ //

### [1.46.67](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.67)

kapotapārāvatabhṛṅgarājaparabhṛtakoyaṣṭikakuliṅgagṛhakuliṅgagokṣveḍakaḍiṇḍimāṇavakaśatapatrakamātṛnindakabhedāśiśukasārikāvalgulīgiriśālaṭvālaṭṭūṣakasugṛhākhañjarīṭahārītadātyūhaprabhṛtayaḥ pratudāḥ //

### [1.46.68](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.68)

kaṣāyamadhurā rūkṣāḥ phalāhārā marutkarāḥ /

### [1.46.68\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.68_2)

pittaśleṣmaharāḥ śītā baddhamūtrālpavarcasaḥ //

### [1.46.69](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.69)

sarvadoṣakarasteṣāṃ bhedāśī maladūṣakaḥ /

### [1.46.69\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.69_2)

kaṣāyasvādulavaṇo guruḥ kāṇakapotakaḥ //

### [1.46.70](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.70)

raktapittapraśamanaḥ kaṣāyaviśado+api ca /

### [1.46.70\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.70_2)

vipāke madhuraścāpi guruḥ pārāvataḥ smṛtaḥ //

### [1.46.71](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.71)

kuliṅgo madhuraḥ snigdhaḥ kaphaśukravivardhanaḥ /

### [1.46.71\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.71_2)

raktapittaharo veśmakuliṅgastvatiśukralaḥ //

### [1.46.72](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.72)

siṃhavyāghravṛkatarakṣvṛkṣadvīpimārjāraśṛgālamṛgervārukaprabhṛtayo guhāśayāḥ //

### [1.46.73](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.73)

madhurā guravaḥ snigdhā balyā mārutanāśanāḥ /

### [1.46.73\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.73_2)

uṣṇavīryā hitā nityaṃ netraguhyavikāriṇām //

### [1.46.74](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.74)

kākakaṅkakuraracāṣabhāsaśaśaghātyulūkacilliśyenagṛdhraprabhṛtayaḥ prasahāḥ //

### [1.46.75](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.75)

ete siṃhādibhiḥ sarve samānā vāyasādayaḥ /

### [1.46.75\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.75_2)

rasavīryavipākeṣu viśeṣācchoṣiṇe hitāḥ //

### [1.46.76](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.76)

madgumūṣikavṛkṣaśāyikāvakuśapūtighāsavānaraprabhṛtayaḥ parṇamṛgāḥ //

### [1.46.77](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.77)

madhurā guravo vṛṣyāścakṣuṣyāḥ śoṣiṇe hitāḥ /

### [1.46.77\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.77_2)

sṛṣṭamūtrapurīṣāśca kāsārśaḥśvāsanāśanāḥ //

### [1.46.78](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.78)

śvāvicchalyakagodhāśaśavṛṣadaṃśalopākalomaśakarṇakadalīmṛgapriyakājagarasarpamūṣikanakulamahābabhruprabhṛtayo vileśayāḥ //

### [1.46.79](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.79)

varcomūtraṃ saṃhataṃ kuryurete vīrye coṣṇāḥ pūrvavat svādupākāḥ /

### [1.46.79\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.79_2)

vātaṃ hanyuḥ śleṣmapitte ca kuryuḥ sngidhāḥ kāsaśvāsakārśyāpahāśca //

### [1.46.80](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.80)

kaṣāyamadhurasteṣāṃ śaśaḥ pittakaphāpahaḥ /

### [1.46.80\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.80_2)

nātiśītalavīryatvādvātasādhāraṇo mataḥ //

### [1.46.81](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.81)

godhā vipāke madhurā kaṣāyakaṭukā smṛtā /

### [1.46.81\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.81_2)

vātapittapraśamanī bṛṃhaṇī balavardhanī //

### [1.46.82](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.82)

śalyakaḥ svādupittaghno laghuḥ śīto viṣāpahaḥ /

### [1.46.82\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.82_2)

priyako mārute pathyo+ajagarastvarśasāṃ hitaḥ //

### [1.46.83](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.83)

durnāmāniladoṣaghnāḥ kṛmidūṣīviṣāpahāḥ /

### [1.46.83\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.83_2)

cakṣuṣyā madhurāḥ pāke sarpā medhāgnivardhanāḥ //

### [1.46.84](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.84)

darvīkarā dīpakāśca teṣūktāḥ kaṭupākinaḥ /

### [1.46.84\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.84_2)

madhurāścāticakṣuṣyāḥ sṛṣṭaviṇmūtramārutāḥ //

### [1.46.85](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.85)

aśvāśvataragokharoṣṭrabastorabhramedaḥpucchakaprabhṛtayo grāmyāḥ //

### [1.46.86](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.86)

grāmyā vātaharāḥ sarve bṛṃhaṇāḥ kaphapittalāḥ /

### [1.46.86\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.86_2)

madhurā rasapākābhyāṃ dīpanā balavardhanāḥ //

### [1.46.87](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.87)

nātiśīto guruḥ snigdho mandapittakaphaḥ smṛtaḥ /

### [1.46.87\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.87_2)

chagalastvanabhiṣyandī teṣāṃ pīnasanāśanaḥ //

### [1.46.88](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.88)

bṛṃhaṇaṃ māṃsamaurabhraṃ pittaśleṣmāvahaṃ guru /

### [1.46.88\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.88_2)

medaḥpucchodbhavaṃ vṛṣyamaurabhrasadṛśaṃ guṇaiḥ //

### [1.46.89](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.89)

śvāsakāsapratiśyāyaviṣamajvaranāśanam /

### [1.46.89\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.89_2)

śramātyagnihitaṃ gavyaṃ pavitramanilāpaham //

### [1.46.90](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.90)

aurabhravatsalavaṇaṃ māṃsamekaśaphodbhavam /

### [1.46.90\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.90_2)

alpābhiṣyandyayaṃ vargo jāṅgalaḥ samudāhṛtaḥ //

### [1.46.91](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.91)

dūre janāntanilayā dūre pānīyagocarāḥ /

### [1.46.91\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.91_2)

ye mṛgāśca vihaṅgāśca te+alpābhiṣyandino matāḥ //

### [1.46.92](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.92)

atīvāsannanilayāḥ samīpodakagocarāḥ /

### [1.46.92\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.92_2)

ye mṛgāśca vihaṅgāśca mahābhiṣyandinastu te //

### [1.46.93](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.93)

ānūpavargastu pañcavidhaḥ / tadyathā kūlacarāḥ plavāḥ koṣasthāḥ pādino matsyāśceti //

### [1.46.94](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.94)

tatra gajagavayamahiṣarurucamarasṛmararohitavarāhakhaṅgigokarṇakālapucchakodranyaṅkvaraṇyagavayaprabhṛtayaḥ kūlacarāḥ paśavaḥ //

### [1.46.95](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.95)

vātapittaharā vṛṣyā madhurā rasapākayoḥ /

### [1.46.95\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.95_2)

śītalā balinaḥ snigdhā mūtralāḥ kaphavardhanāḥ //

### [1.46.96](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.96)

virūkṣaṇo lekhanaśca vīryoṣṇaḥ pittadūṣaṇaḥ /

### [1.46.96\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.96_2)

svādvamlalavaṇasteṣāṃ gajaḥ śleṣmānilāpahaḥ //

### [1.46.97](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.97)

gavayasya tu māṃsaṃ hi snigdhaṃ madhurakāsajit /

### [1.46.97\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.97_2)

vipāke madhuraṃ cāpi vayavāyasya tu vardhanam //

### [1.46.98](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.98)

snigdhoṣṇamadhuro vṛṣyo mahiṣastarpaṇo guruḥ /

### [1.46.98\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.98_2)

nidrāpuṃstvabalastanyavardhano māṃsadārḍhyakṛt //

### [1.46.99](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.99)

rurormāṃsaṃ samadhuraṃ kaṣāyānurasaṃ smṛtam /

### [1.46.99\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.99_2)

vātapittopaśamanaṃ guru śukravivardhanam //

### [1.46.100](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.100)

tathā camaramāṃsaṃ tu snigdhaṃ madhurakāsajit /

### [1.46.100\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.100_2)

vipāke madhuraṃ cāpi vātapittapraṇāśanam //

### [1.46.101](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.101)

sṛmarasya tu māṃsaṃ ca kaṣāyānurasaṃ smṛtam /

### [1.46.101\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.101_2)

vātapittopaśamanaṃ guru śukravivardhanam //

### [1.46.102](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.102)

svedanaṃ bṛṃhaṇaṃ vṛṣyaṃ śītalaṃ tarpaṇaṃ guru /

### [1.46.102\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.102_2)

śramānilaharaṃ snigdhaṃ vārāhaṃ balavardhanam //

### [1.46.103](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.103)

kaphaghnam khaṅgipiśitaṃ kaṣāyamanilāpaham /

### [1.46.103\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.103_2)

pitryaṃ pavitramāyuṣyaṃ baddhamūtraṃ virūkṣaṇam //

### [1.46.104](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.104)

gokarṇamāṃsaṃ madhuraṃ snigdhaṃ mṛdu kaphāvaham /

### [1.46.104\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.104_2)

vipāke madhuraṃ cāpi raktapittavināśanam //

### [1.46.105](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.105)

haṃsasārasakrauñcacakravākakurarakādambakāraṇḍavajīvañjīvakabakabalākāpuṇḍarīkaplavaśarārīmukhanandīmukhamadgūtkrośakācākṣamallikākṣaśuklākṣapuṣkaraśāyikākonālakāmbukukkuṭikāmegharāvaśvetavāralaprabhṛtayaḥ plavāḥ saṃghātacāriṇaḥ //

### [1.46.106](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.106)

raktapittaharāḥ śītāḥ snigdhā vṛṣyā marujjitaḥ /

### [1.46.106\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.106_2)

sṛṣṭamūtrapurīṣāśca madhurā rasapākayoḥ //

### [1.46.107](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.107)

gurūṣṇamadhuraḥ snigdhaḥ svaravarṇabalapradaḥ /

### [1.46.107\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.107_2)

bṛṃhaṇaḥ śukralasteṣāṃ haṃso vātavikāranut //

### [1.46.108](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.108)

śaṅkhaśaṅkhanakhaśuktiśambūkabhallūkaprabhṛtayaḥ kośasthāḥ //

### [1.46.109](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.109)

kūrmakumbhīrakarkaṭakakṛṣṇakarkaṭakaśiśumāraprabhṛtayaḥ pādinaḥ //

### [1.46.110](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46.110)

śaṅkakūrmādayaḥ svādurasapākā marunnudaḥ /

_First 200 of 1,035 passages. [Read on](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46)_

## Commentaries (2)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.53.3) — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- [Bhānumatī](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.58.11) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit

## Linked texts (11)

- [Āyurvedamahodadhi (Annapānavidhi section)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.ayurvedamahodadhi.463) — Suṣeṇa, Sanskrit
- [Āyurvedadīpikā (Carakatātparyaṭīkā) (ed. Yādavjī Trikamjī Ācārya, 1981 printing)](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka!cakrapani*jadavji.1.27.10.1) — Sanskrit
- [Carakasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.caraka.1.27.331) — Agniveśa (Āyurveda) & Caraka, Sanskrit
- [Rājanighaṇṭu (Nighaṇṭurāja, Abhidhānacūḍāmaṇi)](https://indike.org/pramana/in.med.nighantu.namaguna.rajanighantu.16.58) — Narahari Paṇḍita, Sanskrit
- [Bhāvasvabhāva](https://indike.org/pramana/in.med.nighantu.dravyaguna.bhavasvabhava.16.6) — Mādhavadeva, Sanskrit
- [Āyurvedasaukhya](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.ayurvedasaukhya.16.8) — Ṭoḍaramalla 1565, Sanskrit
- [Annapānavidhi](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.annapanavidhi.24.1-2) — Suṣeṇa, Sanskrit
- [Vaidyāvataṃsa](https://indike.org/pramana/in.med.vaidyavatamsa.2.11) — Lolimbarāja, Sanskrit
- [Kaiyadevanighaṇṭu (Pathyāpathyavibodhaka)](https://indike.org/pramana/in.med.nighantu.namaguna.kaiyadeva.4.224) — Kaiyadeva, Sanskrit
- [Madanapālanighaṇṭu (Madanavinoda)](https://indike.org/pramana/in.med.nighantu.namaguna.madanapala.10.86-3) — Madanapāla (Ṭāka), Sanskrit
- [Madanapālavinodanighaṇṭu](https://indike.org/pramana/in.med.nighantu.namaguna.madanapalavinodanighantu.11.1-2.5) — Madanapāla (Ṭāka), Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.46) · Pramāṇa
