The Compendium of Suśruta 1.6: śaṣṭho+adhyāyaḥ /

Suśrutasaṃhitā 1.6

Language: Sanskrit

śaṣṭho+adhyāyaḥ /

1.6.1

athāta ṛtucaryamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

1.6.3

kālo hi nāma bhagavān svayambhuranādimadhyanidhano+atra rasavyāpatsampattī jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇāmāyatte / sa sūkṣmāmapi kalāṃ na līyata iti kālaḥ saṃkalayati kālayati vā bhūtānīti kālaḥ //

1.6.4

tasya saṃvatsarātmano bhagavānādityo gativiśeṣeṇa nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ karoti //

tatra laghvakṣaroccāraṇamātro+akṣinimeṣaḥ pañcadaśā+akṣinimeṣāḥ kāṣṭhā triṃśatkāṣṭhāḥ kalā viṃśatikalo muhūrtaḥ kalādaśabhāgaśca triṃśanmuhūrtamahorātraṃ pañcadaśāhorātrāṇi pakṣaḥ sa ca dvividhaḥ śuklaḥ kṛṣṇaśca tau māsaḥ //

1.6.6

tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ dvimāsikamṛtuṃ kṛtva ṣaḍṛtavo bhavanti te śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ teṣaṃ tapastapsyau śiśiraḥ madhumādhavau vasantaḥ śuciśukrau grīṣmaḥ nabhonabhasyau varśāḥ iṣorjau śarat sahaḥsahasyau hemanta iti //

1.6.7

ta ete śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścandrādityayoḥ kālavibhāgakaratvādayane dve bhavato dakṣiṇamuttaraṃ ca / tayordakṣiṇaṃ varṣāśaraddhemantāḥ teṣu bhaganānāpyāyate somaḥ amlalavaṇamadhurāśca rasā balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balamabhivardhate / uttaraṃ ca śiśiravasantagrīṣmāḥ teṣu bhagavānāpyāyate+arkaḥ tiktakaṣāyakaṭukāśca rasā balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balamapahīyate //

1.6.8

bhavati cātra /

1.6.8_2

śītāṃśuḥ kledayatyurvīṃ vivasvān śoṣayatyapi /

1.6.8_3

tāvubhāvapi saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ //

1.6.9

atha khalvayane dve yugapat saṃvatsaro bhavati te tu pañca yugamiti saṃjñāṃ labhante sa eṣa nimeṣādiryugaparyantaḥ kālaścakravat parivartamānaḥ kālacakramucyata ityeke //

1.6.10

iha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaḍṛtavo bhavanti doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ te tu bhādrapadādyena dvimāsikena vyākhyātāḥ tadyathā bhādrapadāśvayujau varṣāḥ kārtikamārgaśīrṣau śarat pauṣamāghau hemantaḥ phālgunacaitrau vasantaḥ vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛḍiti //

1.6.11

tatra varṣāsvoṣadhayastaruṇyo+alpavīryā āpaścāprasannāḥ kṣitimalaprāyāḥ tā upayujyamānā nabhasi meghāvatate jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṃ vidahyante vidāhāt pittasaṃcayamāpādayanti sa saṃcayaḥ śaradi praviralameghe viyatyupaśuṣyati paṅke+arkakiraṇapravilāyitaḥ paittikān vyādhīn janayati / tā evauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante bhavantyāpaśca prasannāḥ snigdhā atyarthaṃ gurvyaśca tā upayujyamānā mandakiraṇatvādbhānoḥ satuṣārapavanopastambhitadehānāṃ dehināmavidagdhāḥ snehācchaityādgauravādupalepācca śleṣmasaṃcayamāpādayanti sa saṃcayo vasante+arakraśmipravilāyita īṣatstabdhadehānāṃ dehināṃ ślaiṣmikān vyādhīn janayati / tā evauṣadhayo nidāghe niḥsārā rūkṣā atimātraṃ laghvyo bhavantyāpaśca tā upayujyamānāḥ sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ dehināṃ raukṣyāllaghutvādvaiśadyācca vāyoḥ saṃcayamāpādyanti sa saṃcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃ jalopaklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ śītavātavarṣerito vātikān vyādhīn janayati / evameṣa doṣāṇāṃ saṃcayaprakopaheturuktaḥ //

1.6.13

tatra varśāhemantagrīṣmeṣu saṃcitānāṃ doṣāṇāṃ śaradvasantaprāvṛṭsu ca prakupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyam //

1.6.14

tatra paittikānāṃ vyādhīnāmupaśamo hemante ślaiṣmikāṇāṃ nidāghe vātikānāṃ śaradi svabhāvata eva ta ete saṃcayaprakopopaśamā vyākhyātāḥ //

1.6.15

tatra pūrvāhṇe vasantasya liṅgaṃ madhyāhne grīṣmasya aparāhṇe prāvṛṣaḥ pradoṣe vārṣikāṃ śāradamardharātre pratyuṣasi haimantamupalakṣayet evamahorātramapi varṣamiva śītoṣṇavarṣalakṣaṇaṃ doṣopacayaprakopopaśamairjānīyāt //

1.6.16

tatra avyāpanneṣvṛtuṣvavyāpannā oṣadhayo bhavantyāpaśca tā upayujyamānāḥ prāṇāyurbalavīryaujaskaryo bhavanti //

1.6.17

teṣāṃ punarvyāpado+adṛṣṭakāritāḥ ṣītoṣṇavātavarṣāṇi khalu viparītānyoṣadhīrvyāpādayantyapaśca //

1.6.18

tāsāmupayogādvividharogaprādurbhāvo marako vā bhavediti //

1.6.19

tatra avyāpannānāmoṣadhīnāmapāṃ copayogaḥ //

1.6.20

kadācidavyāpanneṣvapyṛtuṣu kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhādharmairupadhvasyante janapadāḥ viṣauṣadhipuṣpagandhena vāyunopanītenākramyate to deśastatra doṣaprakṛtyaviśeṣeṇa kāsaścāsavamathupratiśyāyaśirorugjvarairupatapyante grahanakṣatracaritairvā gṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvairvā //

1.6.21

tatra sthānaparityāgaśāntikarmaprāyaścittamaṅgalajapahomopahārejyāñjalinamaskārataponiyamadayādānadīkṣābhyupagamadevatābrāhmaṇaguruparairbhavitavyaṃ evaṃ sādhu bhavati //