<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 1.6

# The Compendium of Suśruta 1.6: śaṣṭho+adhyāyaḥ /

Suśrutasaṃhitā 1.6

- **Language:** Sanskrit

### śaṣṭho+adhyāyaḥ /

### [1.6.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.1)

athāta ṛtucaryamadhyāyaṃ vyākhyāsyāmaḥ //

### [1.6.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ //

### [1.6.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.3)

kālo hi nāma bhagavān svayambhuranādimadhyanidhano+atra rasavyāpatsampattī jīvitamaraṇe ca manuṣyāṇāmāyatte / sa sūkṣmāmapi kalāṃ na līyata iti kālaḥ saṃkalayati kālayati vā bhūtānīti kālaḥ //

### [1.6.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.4)

tasya saṃvatsarātmano bhagavānādityo gativiśeṣeṇa nimeṣakāṣṭhākalāmuhūrtāhorātrapakṣamāsartvayanasaṃvatsarayugapravibhāgaṃ karoti //

### [1.6.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.5)

tatra laghvakṣaroccāraṇamātro+akṣinimeṣaḥ pañcadaśā+akṣinimeṣāḥ kāṣṭhā triṃśatkāṣṭhāḥ kalā viṃśatikalo muhūrtaḥ kalādaśabhāgaśca triṃśanmuhūrtamahorātraṃ pañcadaśāhorātrāṇi pakṣaḥ sa ca dvividhaḥ śuklaḥ kṛṣṇaśca tau māsaḥ //

### [1.6.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.6)

tatra māghādayo dvādaśa māsāḥ saṃvatsaraḥ dvimāsikamṛtuṃ kṛtva ṣaḍṛtavo bhavanti te śiśiravasantagrīṣmavarṣāśaraddhemantāḥ teṣaṃ tapastapsyau śiśiraḥ madhumādhavau vasantaḥ śuciśukrau grīṣmaḥ nabhonabhasyau varśāḥ iṣorjau śarat sahaḥsahasyau hemanta iti //

### [1.6.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.7)

ta ete śītoṣṇavarṣalakṣaṇāścandrādityayoḥ kālavibhāgakaratvādayane dve bhavato dakṣiṇamuttaraṃ ca / tayordakṣiṇaṃ varṣāśaraddhemantāḥ teṣu bhaganānāpyāyate somaḥ amlalavaṇamadhurāśca rasā balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balamabhivardhate / uttaraṃ ca śiśiravasantagrīṣmāḥ teṣu bhagavānāpyāyate+arkaḥ tiktakaṣāyakaṭukāśca rasā balavanto bhavanti uttarottaraṃ ca sarvaprāṇināṃ balamapahīyate //

### [1.6.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.8)

bhavati cātra /

### [1.6.8\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.8_2)

śītāṃśuḥ kledayatyurvīṃ vivasvān śoṣayatyapi /

### [1.6.8\_3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.8_3)

tāvubhāvapi saṃśritya vāyuḥ pālayati prajāḥ //

### [1.6.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.9)

atha khalvayane dve yugapat saṃvatsaro bhavati te tu pañca yugamiti saṃjñāṃ labhante sa eṣa nimeṣādiryugaparyantaḥ kālaścakravat parivartamānaḥ kālacakramucyata ityeke //

### [1.6.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.10)

iha tu varṣāśaraddhemantavasantagrīṣmaprāvṛṣaḥ ṣaḍṛtavo bhavanti doṣopacayaprakopopaśamanimittaṃ te tu bhādrapadādyena dvimāsikena vyākhyātāḥ tadyathā bhādrapadāśvayujau varṣāḥ kārtikamārgaśīrṣau śarat pauṣamāghau hemantaḥ phālgunacaitrau vasantaḥ vaiśākhajyeṣṭhau grīṣmaḥ āṣāḍhaśrāvaṇau prāvṛḍiti //

### [1.6.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.11)

tatra varṣāsvoṣadhayastaruṇyo+alpavīryā āpaścāprasannāḥ kṣitimalaprāyāḥ tā upayujyamānā nabhasi meghāvatate jalapraklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ śītavātaviṣṭambhitāgnīnāṃ vidahyante vidāhāt pittasaṃcayamāpādayanti sa saṃcayaḥ śaradi praviralameghe viyatyupaśuṣyati paṅke+arkakiraṇapravilāyitaḥ paittikān vyādhīn janayati / tā evauṣadhayaḥ kālapariṇāmāt pariṇatavīryā balavatyo hemante bhavantyāpaśca prasannāḥ snigdhā atyarthaṃ gurvyaśca tā upayujyamānā mandakiraṇatvādbhānoḥ satuṣārapavanopastambhitadehānāṃ dehināmavidagdhāḥ snehācchaityādgauravādupalepācca śleṣmasaṃcayamāpādayanti sa saṃcayo vasante+arakraśmipravilāyita īṣatstabdhadehānāṃ dehināṃ ślaiṣmikān vyādhīn janayati / tā evauṣadhayo nidāghe niḥsārā rūkṣā atimātraṃ laghvyo bhavantyāpaśca tā upayujyamānāḥ sūryapratāpopaśoṣitadehānāṃ dehināṃ raukṣyāllaghutvādvaiśadyācca vāyoḥ saṃcayamāpādyanti sa saṃcayaḥ prāvṛṣi cātyarthaṃ jalopaklinnāyāṃ bhūmau klinnadehānāṃ prāṇināṃ śītavātavarṣerito vātikān vyādhīn janayati / evameṣa doṣāṇāṃ saṃcayaprakopaheturuktaḥ //

### [1.6.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.13)

tatra varśāhemantagrīṣmeṣu saṃcitānāṃ doṣāṇāṃ śaradvasantaprāvṛṭsu ca prakupitānāṃ nirharaṇaṃ kartavyam //

### [1.6.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.14)

tatra paittikānāṃ vyādhīnāmupaśamo hemante ślaiṣmikāṇāṃ nidāghe vātikānāṃ śaradi svabhāvata eva ta ete saṃcayaprakopopaśamā vyākhyātāḥ //

### [1.6.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.15)

tatra pūrvāhṇe vasantasya liṅgaṃ madhyāhne grīṣmasya aparāhṇe prāvṛṣaḥ pradoṣe vārṣikāṃ śāradamardharātre pratyuṣasi haimantamupalakṣayet evamahorātramapi varṣamiva śītoṣṇavarṣalakṣaṇaṃ doṣopacayaprakopopaśamairjānīyāt //

### [1.6.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.16)

tatra avyāpanneṣvṛtuṣvavyāpannā oṣadhayo bhavantyāpaśca tā upayujyamānāḥ prāṇāyurbalavīryaujaskaryo bhavanti //

### [1.6.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.17)

teṣāṃ punarvyāpado+adṛṣṭakāritāḥ ṣītoṣṇavātavarṣāṇi khalu viparītānyoṣadhīrvyāpādayantyapaśca //

### [1.6.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.18)

tāsāmupayogādvividharogaprādurbhāvo marako vā bhavediti //

### [1.6.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.19)

tatra avyāpannānāmoṣadhīnāmapāṃ copayogaḥ //

### [1.6.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.20)

kadācidavyāpanneṣvapyṛtuṣu kṛtyābhiśāparakṣaḥkrodhādharmairupadhvasyante janapadāḥ viṣauṣadhipuṣpagandhena vāyunopanītenākramyate to deśastatra doṣaprakṛtyaviśeṣeṇa kāsaścāsavamathupratiśyāyaśirorugjvarairupatapyante grahanakṣatracaritairvā gṛhadāraśayanāsanayānavāhanamaṇiratnopakaraṇagarhitalakṣaṇanimittaprādurbhāvairvā //

### [1.6.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.21)

tatra sthānaparityāgaśāntikarmaprāyaścittamaṅgalajapahomopahārejyāñjalinamaskārataponiyamadayādānadīkṣābhyupagamadevatābrāhmaṇaguruparairbhavitavyaṃ evaṃ sādhu bhavati //

### [1.6.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.22)

ata ūrdhvamavyāpannānāmṛtūnāṃ lakṣaṇānyupadekṣyāmaḥ //

### [1.6.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.23)

vāyurvātyuttaraḥ śīto rajodhūmākulā diśaḥ /

### [1.6.23\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.23_2)

channastuṣāraiḥ saviyā himānaddhā jalāśayāḥ //

### [1.6.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.24)

darpitā dhvāṅkṣakhaṅgāhvamahiṣorabhrakuñjarāḥ /

### [1.6.24\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.24_2)

rodhrapriyaṅgupunnāgāḥ puṣpitā himasāhvaye //

### [1.6.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.25)

śiśire śītamadhikaṃ vātavṛṣṭyākulā diśaḥ /

### [1.6.25\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.25_2)

śeṣaṃ hemantavat sarvaṃ vijñeyaṃ lakṣaṇaṃ budhaiḥ //

### [1.6.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.26)

siddhavidyādharavadhūcaraṇālaktakāṅkite /

### [1.6.26\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.26_2)

malaye candanalatāpariṣvaṅgādhivāsite //

### [1.6.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.27)

vāti kāmijanānandajanano+anaṅgadīpanaḥ /

### [1.6.27\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.27_2)

dampatyormānabhiduro vasante dakṣiṇo+anilaḥ //

### [1.6.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.28)

diśo vasante vimalāḥ kānanairupaśobhitāḥ /

### [1.6.28\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.28_2)

kiṃśukāmbhojabakulacūtāśokādipuṣpitaiḥ //

### [1.6.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.29)

kokilāṣaṭpadagaṇairupagītā manoharāḥ /

### [1.6.29\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.29_2)

dakṣiṇānilasaṃvītāḥ sumukhāḥ pallavojjvalāḥ //

### [1.6.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.30)

grīṣme tīkṣṇāṃśurādityo māruto nairṛto+asukhaḥ /

### [1.6.30\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.30_2)

bhūstaptā saritastanvyo diśaḥ prajvalitā iva //

### [1.6.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.31)

bhrāntacakrāhvayugalāḥ payaḥpānākulā mṛgāḥ /

### [1.6.31\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.31_2)

dhvastavīruttṛṇalatā viparṇāṅkitapādapāḥ //

### [1.6.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.32)

prāvṛṣyambaramānaddhaṃ paścimānilakarṣitaiḥ /

### [1.6.32\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.32_2)

ambudairvidyududdyotaprasrutaistumulasvanaiḥ //

### [1.6.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.33)

komalaśyāmaśaṣpāḍhyā śakragopojjvalā mahī /

### [1.6.33\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.33_2)

kadambanīpakuṭajasarjaketakibhūṣitā //

### [1.6.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.34)

tatra varṣasu nadyo+ambhaśchanno{O.-t}khātataṭadrumāḥ /

### [1.6.34\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.34_2)

vāpyaḥ protphullakumudanīlotpalavirājitāḥ //

### [1.6.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.35)

bhūravyaktasthalaśvabhrā bahuśasyopaśobhitā /

### [1.6.35\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.35_2)

nātigarjatsravanmeghaniruddhārkagrahaṃ nabhaḥ //

### [1.6.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.36)

babhruruṣṇaḥ śaradyarkaḥ śvetābhravimalaṃ nabhaḥ /

### [1.6.36\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.36_2)

tathā sarāṃsyamburuhairbhānti haṃsāṃsaghaṭṭitaiḥ //

### [1.6.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.37)

paṅkaśuṣkadrumākīrṇā nimnonnatasameṣu bhūḥ /

### [1.6.37\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.37_2)

bāṇasaptāhvabandhūkakāśāsanavirājitā //

### [1.6.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.38)

svaguṇairatiyukteṣu viparīteṣu vā punaḥ /

### [1.6.38\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.38_2)

viṣameṣvapi vā doṣāḥ kupyantyṛtuṣu dehinām //

### [1.6.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.39)

haredvasante śleṣmāṇaṃ pittaṃ śaradi nirharet /

### [1.6.39\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.39_2)

varṣāsu śamayedvāyuṃ prāgvikārasamucchrayāt //

### [1.6.39\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6.39_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ sūtrasthāne ṛtucaryā nāma ṣasṭho+adhyāyaḥ //

## Commentaries (2)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.8.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- [Bhānumatī](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani.6.1) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit

## Linked texts (1)

- [Caryācandrodaya](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.caryacandrodaya.p3) — Dattarāma, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.1.6) · Pramāṇa
