Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 2.1: prathamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 2.1

Language
Sanskrit

prathamo+adhyāyaḥ/

2.1.1

athāto vātavyādhinidānaṁ vyākhyāsyāmahaḥ//

2.1.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

2.1.3

dhanvantariṁ dharmabhṛtāṁ variṣṭhamamṛtodbhavam/ caraṇāvupasaṁgṛhya suśrutaḥ paripṛcchati//

2.1.4

vāyoḥ prakṛtibhūtasya vyāpannasya ca kopanaiḥ/ sthānaṁ karma ca rogāṁśca vada me vadatāṁ vara//

2.1.5

tasya tadvacanaṁ †prābravīdbhiṣajaṁ varaḥ/ svayaṁbhūreṣa bhagavān vāyurityabhiśabditaḥ//

2.1.6

svātantryānnityabhāvācca sarvagatvāttathaiva ca/ sarveṣāmeva sarvātmā sarvalokanamaskṛtaḥ//

2.1.7

sthityutpattivināśeṣu bhūtānāmeṣa kāraṇam/ avyakto vyaktakarmā ca rūkṣaḥ† śīto laghuḥ kharaḥ//

2.1.8

tiryaggo dviguṇaścaiva rajobahula eva ca/ acintyavīryo doṣāṇāṁ netā rogasamūharāṭ//

2.1.9

āśukārī muhuścārī pakvādhānagudālayaḥ/ dehe vicaratastasya lakṣaṇāni nibodha me//

2.1.10

doṣadhātvagnisamatāṁ saṁprāptiṁ viṣayeṣu ca/ kriyāṇāmānulomyaṁ ca karotyakupito+anilaḥ// †/ indriyārthopasaṁprāptiṁ doṣadhātvagnyavaikṛtam/ kriyāṇāmānulomyaṁ ca kuryādvāyuradūṣitaḥ//)

2.1.11

yathā+agniḥ pañcadhā bhinno nāmasthānakriyāmayaiḥ/ bhinno+anilastasthā hyeko nāmasthānakriyāmayaiḥ//

2.1.12

prāṇodānau samānaśca vyānaścāpāna eva ca/ sthānasthā mārutāḥ pañca yāpayanti śarīriṇam//

2.1.13

yo vāyurvaktrasaṁcārī sa prāṇo nāma dehadhṛk/ so+annaṁ praveśayatyantaḥ prāṇāṁścāpyavalambate//

2.1.14

prāyaśaḥ kurute duṣṭo hikkāśvāsādikān gadān// udāno nāma yastūrdhvamupaiti pavanottamaḥ//

2.1.15

tena bhāṣitagītādiviśeṣo+abhipravartate/ ūrdhvajatrugatān rogān karoti ca viśeṣataḥ//

2.1.16

āmapakvāśayacaraḥ samāno †vahnisaṅgataḥ/ so+annaṁ pacati tajjāṁśca †viśeṣānvivinakti hi//

2.1.17

gulmāgnisādātīsāraprabhṛtīn† kurute gadān/ kṛtsnadehacaro vyāno rasasaṁvahanodyataḥ//

2.1.18

svedāsṛksrāvaṇaścāpi pañcadhā ceṣṭayatyapi/ kruddhaśca kurute rogān prāyaśaḥ sarvadehagān//

2.1.19

pakvādhānālayo+apānaḥ kāle karṣati cāpyadhaḥ/ †samīraṇaḥ śakṛnmūtraṁ śukragarbhārtavāni ca//

2.1.20

kuddhaśca kurute rogān ghorān bastigudāśrayān/ śukradoṣapramehāstu vyānāpānaprakopajāḥ//

2.1.21

yugapat kupitāścāpi dehaṁ bhindyurasaṁśayam/ ata ūrdhvaṁ pravakṣyāmi nānāsthānāntarāśritaḥ//

2.1.22

bahuśaḥ kupito vāyurvikārān kurute hi yān/ vāyurāmāśaye kruddhaśchardyādīn kurute gadān//

2.1.23

mohaṁ mūrcchāṁ pipāsāṁ ca hṛdgrahaṁ pārśvavedanām/ pakvāśayastho+antrakūjaṁ †śūlaṁ nābhau karoti ca//

2.1.24

kṛcchramūtrapurīṣatvamānāhaṁ trikavedanām/ śrotrādiṣvindriyavadhaṁ kuryāt kruddhaḥ samīraṇaḥ//

2.1.25

vaivarṇyaṁ sphuraṇaṁ raukṣyaṁ suptiṁ cumucumāyanam/ tvakstho nistodanaṁ kuryāt tvagbhedaṁ paripoṭanam//

2.1.26

vraṇāṁśca raktago granthīn †saśūlān māṁsasaṁśritaḥ/ tathā medaḥśritaḥ kuryādgrandhīnmandarujo+avraṇān//

2.1.27

kuryāt sirāgataḥ śūlaṁ sirākuñcanapūraṇam/ snāyuprāptaḥ †stambhakampau śūlamākṣepaṇaṁ tathā//

2.1.28

hanti sandhigataḥ sandhīn śūlaśophau karoti ca/ asthiśoṣaṁ prabhedaṁ ca kuryācchūlaṁ ca tacchritaḥ//

2.1.29

tathā majjagate ruk ca na kadācit praśāmyati/ apravṛttiḥ pravṛttirvā vikṛtā† śukrage+anile//

2.1.30

hastapādaśirodhātūṁstathā saṁcarati kramāt/ vyāpnuyādvā+akhilaṁ dehaṁ vāyuḥ sarvagato nṛṇām//

2.1.31

stambhanākṣepaṇasvāpaśophaśūlāni sarvagaḥ†/ sthāneṣūkteṣu saṁmiśraḥ saṁmiśrāḥ kurute rujaḥ//

2.1.32

kuryādavayavaprāpto† mārutastvamitān gadān/ dāhasaṁtāpamūrcchāḥ syurvāyau pittasamanvite//

2.1.33

śaityaśophagurutvāni tasminneva kaphāvṛte/ sūcībhiriva nistodaḥ sparśadveṣaḥ prasuptatā//

2.1.34

śeṣāḥ pittavikārāḥ syurmārute śoṇitānvite/ prāṇe pittāvṛte chardirdāhaścaivopajāyate//

2.1.35

daurbalyaṁ sadanaṁ tandrā vaivarṇyaṁ† ca kaphāvṛte/ udāne pittasaṁyukte mūrcchādāhabhramaklamāḥ//

2.1.36

asvedaharṣau mando+agniḥ śītastambhau kaphāvṛte/ samāne pittasaṁyukte svedadāhauṣṇyamūrcchanam//

2.1.37

†kaphādhikaṁ ca viṇmūtraṁ romaharṣaḥ kaphāvṛte/ apāne pittasaṁyukte dāhauṣṇye syādasṛgdaraḥ†//

2.1.38

adhaḥkāyagurutvaṁ ca tasminneva† kaphāvṛte/ vyāne pittāvṛte dāho gātravikṣepaṇaṁ klamaḥ//

2.1.39

†gurūṇi sarvagātrāṇi stambhanaṁ cāsthiparvaṇām/ liṅgaṁ kaphāvṛte vyāne ceṣṭāstambhastathaiva ca//

2.1.40

prāyaśaḥ sukumārāṇāṁ mithyā++āhāravihāriṇām/ †rogādhvapramadāmadyavyāyāmaiścātipīḍanāt//

2.1.41

ṛtusātmyaviparyāsāt snehādīnāṁ ca vibhramāt/ avyavāye tathā sthūle vātaraktaṁ prakupyati†//)

2.1.42

hastyaśvoṣṭrairgacchato+anyaiśca vāyuḥ kopaṁ yātaḥ kāraṇaiḥ sevitaiḥ svaiḥ/ tīkṣṇoṣṇāmlakṣāraśākādibhojyaiḥ saṁtāpādyairbhūyasā sevitaiśca//

2.1.43

kṣipraṁ raktaṁ duṣṭimāyāni† tacca vāyormārgaṁ saṁruṇaddhyāśu yātaḥ/ kruddho+atyarthaṁ mārgarodhāt sa †vāyuratyudriktaṁ dūṣayedraktamāśu†//

2.1.44

tat saṁpṛktaṁ vāyunā dūṣitena tatprāvalyāducyate vātaraktam/ tadvat pittaṁ dūṣitenāsṛjā++āktaṁ śleṣmā duṣṭo dūṣitenāsṛjā++āktaḥ//

2.1.45

†sparśodvignau todabhedapraśoṣasvāpopetau vātaraktena pādau/ pittāsṛgbhyāmugradāhau bhavetāmatyarthoṣṇau raktaśophau mṛdū ca//

2.1.46

kaṇḍūmantau śvetaśītau saśophau pīnastabdhau śleṣmaduṣṭe tu rakte/ †sarvairduṣṭe śoṇite cāpi doṣāḥ svaṁ svaṁ rūpaṁ pādayordarśayanti//

2.1.47

prāgrūpe śithilau svinnau †śītalau saviparyayau/ vaivarṇyatodasuptatvagurutvauṣasamanvitau//

2.1.48

pādayormūlamāsthāya kadāciddhastayorapi/ āsvorviṣamiva kruddhaṁ taddehamanusarpati//

2.1.49

ājānusphuṭitaṁ yacca prabhinnaṁ prasrutaṁ ca yat/ upadravaiśca yajyuṣṭaṁ prāṇamāṁsakṣayādibhiḥ//

2.1.50

śoṇitaṁ tadasādhyaṁ syādyāpyaṁ saṁvatsarotthitam/ yadā tu dhamanīḥ sarvāḥ kupito+abhyeti mārutaḥ//

2.1.51

tadākṣipatyāśu muhurmuhurdehaṁ muhuścaraḥ/ muhurmuhustadākṣepādākṣepaka iti smṛtaḥ//

2.1.52

so+apatānakasaṁjño yaḥ pātayatyantarā+antarā/ kaphānvito bhṛśaṁ vāyustāsveva yadi tiṣṭhati//

2.1.53

sa daṇḍavat stambhayati kṛcchro daṇḍāpatānakaḥ/ hanugrahastadā+atyarthaṁ kṛcchrānniṣevate//

2.1.54

dhanustulyaṁ namedyastu sa dhanuḥstambhasaṁjñakaḥ/ aṅgulīgulphajaṭharahradvakṣogalasaṁśritaḥ//

2.1.55

snāyupratānamanilo yadā++ākṣipati vegavān/ viṣṭabdhākṣaḥ stabdhahanurbhagnapārśvaḥ kaphaṁ vaman//

2.1.56

abhyantaraṁ dhanuriva yadā namati mānavaḥ/ tadā+asyābhyantarāyāmaṁ kurute māruto balī//

2.1.57

bāhyasnāyupratānastho bāhyāyāmaṁ karoti ca/ tamasādhyaṁ budhāḥ prāhurvakṣaḥkaṭhyūrubhañjanam//

2.1.58

kaphapittānvito vāyurvāyureva ca kevalaḥ/ kuryādākṣepakaṁ tvanyaṁ caturthamabhighātajam//

2.1.59

garbhapātanimittaśca śoṇitātisravācca yaḥ/ abhighātanimittaśca na sidhyatyapatānakaḥ//

2.1.60

adhogamāḥ satiryaggā dhamanīrūrdhvadehagāḥ/ yadā prakupito+atyarthaṁ mātariśvā prapadyate//

2.1.61

tadā+anyatarapakṣasya sandhibandhān vimokṣayan/ hanti pakṣaṁ tamāhurhi pakṣāghātaṁ bhiṣagvarāḥ//

2.1.62

yasya kṛtsnaṁ śarīrārdhamakarmaṇyamacetanam/ †tataḥ patasyasūn vā+api †tyajatyanilapīḍitaḥ//

2.1.63

śuddhavātahataṁ pakṣaṁ kṛcchrasādhyatamaṁ viduḥ/ sādhyamanyena saṁsṛṣṭamasādhyaṁ kṣayahetukam//

2.1.64

vāyurūrdhvaṁ vrajet sthānāt kupito hṛdayaṁ śiraḥ/ śaṅkhau ca pīḍayatyaṅgānyākṣipennamayecca saḥ//

2.1.65

nimīlitākṣo niśceṣṭaḥ stabdhākṣo vā+api kūjati/ nirucchvāso+athavā kṛcchrāducchvasyānnaṣṭacetanaḥ//

2.1.66

svasthaḥ syāddhṛdaye mukte hyāvṛte tu pramuhyati/ kaphānvitena vātena jñeya eṣo+apatantrakaḥ//

2.1.67

divāsvapnāsanasthānavivṛtādhvanirīkṣaṇaiḥ†/ manyāstambhaṁ prakurute sa eva śleṣmaṇā++āvṛtaḥ//

2.1.68

(†garbhiṇīsūtikābālavṛddhakṣīṇeṣvasṛkkṣaye/) uccairvyāharato+atyarthaṁ svādataḥ kaṭhināni vā/ hasato †jṛmbhato bhārādviṣamācchayanādapi//

2.1.69

śironāsauṣṭhacibukalalāṭekṣaṇasandhigaḥ/ ardayitvā+anilo vaktramarditaṁ janayatyataḥ//

2.1.70

vakrībhavati vaktrārdhaṁ grīvā cāpyapavartate/ śiraścalati vāksaṅgo netrādīnāṁ ca vaikṛtam//

2.1.71

grīvācibukadantānāṁ tasmin pārśve tu vedanā/ yasyāgrajo romaharṣo vepathurnetramāvilam//

2.1.72

vāyurūrdhvaṁ tvaci svāpastodo manyāhanugrahaḥ/ tamarditamiti grāhurvyādhiṁ vyādhiviśāradāḥ//

2.1.73

kṣīṇasyānimiṣākṣasya prasaktaṁ† saktabhāṣiṇaḥ/ na sidhyatyarditaṁ bāḍhaṁ trivarṣaṁ vepanasya ca//

2.1.74

†pārṣṇipratyaṅgulīnāṁ tu kaṇḍarā yā+anilārditāḥ/ †sakthnaḥ kṣepaṁ nigṛhṇīyādgṛdhrasīti hi sā smṛtā//

2.1.75

†talapratyaṅgulīnāṁ tu kaṇḍarā bāhupṛṣṭhataḥ/ bāhvoḥ karmakṣayakarī viśvācīti hi sā smṛtā//

2.1.76

vātaśoṇitajaḥ śopho jānumadhye mahārujaḥ/ śiraḥ kroṣṭukapūrvaṁ tu sthūlaḥ kroṣṭukamūrdhavat//

2.1.77

vāyuḥ †kaṭyāṁ sthitaḥ sakthnaḥ kaṇḍarāmākṣipedyadā/ svañjastadā bhavejjantuḥ, paṅguḥ sakthnordvayorvadhāt//

2.1.78

prakrāman vepate yastu svañjanniva ca gacchati/ kalāyasvañjaṁ taṁ vidyānmuktasandhiprabandhanam//

2.1.79

nyaste tu viṣamaṁ(me) pāde rujaḥ kuryāt samīraṇaḥ/ vātakaṇṭaka ityeṣa vijñeyaḥ khaḍu(la)kāśritaḥ//

2.1.80

pādayoḥ kurute dāhaṁ pittāsṛksahito+anilaḥ/ viśeṣataścaṅkramaṇāt pādadāhaṁ tamādiśet//

2.1.81

hṛṣyataścaraṇau yasya bhavataśca prasuptavat†/ pādaharṣaḥ sa vijñeyaḥ kaphavātaprakopajaḥ//

2.1.82

aṁsadeśasthito vāyuḥ śoṣayitvāṁ+asabandhanam/ sirāścākuñcya tatrastho janayatyavabāhukam//

2.1.83

yadā śabdavahaṁ sroto vāyurāvṛtya tiṣṭhati/ śuddhaḥ śleṣmānvito vā+api bādhiryaṁ tena jāyate//

2.1.84

hanuśaṅkhaśirogrīvaṁ yasya bhindannivānilaḥ/ karṇayoḥ kurute śūlaṁ karṇaśūlaṁ taducyate//

2.1.85

āvṛtya sakapho vāyurdhamanīḥ śabdavāhīnīḥ/ narān karotyakriyakānmūkaminmiṇagadgadān//

2.1.86

adho yā vedanāṁ yāti varcomūtrāśayotthitā/ bhindatīva gudopasthaṁ sā tūnītyabhidhīyate//

2.1.87

gudopasthotthitā saiva pratilomavisarpiṇī/ vegaiḥ pakvāśayaṁ yāti pratitūnīti sā smṛtā//

2.1.88

sāṭopamatyugrarujamādhmātamudaraṁ bhṛśam/ ādhmānamiti jānīyādghoraṁ vātanirodhajam//

2.1.89

vimuktapārśvahṛdayaṁ tadevāmāśayotthitam/ pratyādhmānaṁ vijānīyāt kaphavyākulitānilam//

2.1.90

aṣṭhīlāvadghanaṁ granthimūrdhvamāyatamunnatam/ vātāṣṭhīlāṁ vijānīyādbahirmārgavarodhinīm†//

2.1.91

enāmeva rujāyuktāṁ vātaviṇmūtrarodhinīm/ pratyaṣṭhīlāmiti vadejjāṭhare tiryagutthitām//

2.1.91_1

iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthāne vātavyādhinidānaṁ nāma prathamo+adhyāyaḥ //1//

Commentaries (1)

Linked texts (5)