<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 2.11

# The Compendium of Suśruta 2.11: ekādaśo+adhyāyaḥ//

Suśrutasaṃhitā 2.11

- **Language:** Sanskrit

### ekādaśo+adhyāyaḥ//

### [2.11.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.1)

athāto granthapacyarbudagalagaṇḍānāṁ nidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ//

### [2.11.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [2.11.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.3)

vātādayo māṁsamasṛk ca duṣṭāḥ saṁdūṣya medaśca kaphānuviddham†/ vṛttonnataṁ vigrathitaṁ tu śophaṁ kurvantyato granthiriti pradiṣṭaḥ//

### [2.11.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.4)

āyamyate vyathyata† eti todaṁ pratyasyate †kṛtyata eti bhedam/ kṛṣṇo+amṛdurbastirivātataśca binnaḥ sraveccānilajo+asramaccham//

### [2.11.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.5)

dandahyate dhūpyati †cūṣyate ca pāpacyate prajvalatīva cāpi/ raktaḥ sapīto+apyathavā+api pittādbhinnaḥ sraveduṣṇamatīva cāsram//

### [2.11.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.6)

śīto+avivarṇo+alparujo+atikaṇḍūḥ pāṣāṇavat saṁhananopapannaḥ/ cirābhivṛddhiśca kaphaprakopādbhinnaḥ sravecchuklaghanaṁ ca pūyam//

### [2.11.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.7)

śarīravṛddhikṣayavṛddhihāniḥ snigdho mahānalparujo+atikaṇḍūḥ/ medaḥkṛto gacchati cātra bhinne piṇyākasarpiḥpratimaṁ tu medaḥ//

### [2.11.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.8)

vyāyāmajātairabalasya taistairākṣipya vāyurhi sirāpratānam/ saṁpīḍya saṅkocya viśoṣya cāpi granthiṁ karotyunnatamāśu vṛttam//

### [2.11.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.9)

granthiḥ sirājaḥ sa tu kṛcchrasādhyo bhavedyadi syāt sarujaścalaśca/ aruk sa †evāpyacalo mahāṁśca marmotthitaścāpi vivarjanīyaḥ//

### [2.11.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.10)

hanvasthikakṣākṣakabāhusandhimanyāgaleṣūpacitaṁ tu medaḥ/ granthiṁ sthiraṁ vṛttamathāyataṁ vā snigdhaṁ kaphaścālparujaṁ karoti//

### [2.11.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.11)

taṁ granthibhistvāmalakāsthimātrairmatsyāṇḍajālapratimaistathā†+anyaiḥ/ ananyavarṇairupacīyamānaṁ cayaprakarṣādapacīṁ vadanti//

### [2.11.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.12)

kaṇḍūyutāste+alparujaḥ prabhinnāḥ sravanti naśyanti bhavanti cānye/ medaḥkaphābhyāṁ khalu roga eṣa sudustaro varṣagaṇānubandhī//

### [2.11.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.13)

gātrapradeśe kvacideva doṣāḥ saṁmūrcchitā māṁsamabhipradūṣya/ vṛttaṁ sthiraṁ mandarujaṁ mahāntamanalpamūlaṁ ciravṛddhyapākam//

### [2.11.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.14)

kurvanti māṁsopacayaṁ tu śophaṁ tamarbudaṁ śāstravido vadanti/ vātena pittena kaphena cāpi raktena māṁsena ca medasā ca//

### [2.11.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.15)

tajjāyate tasya ca lakṣaṇāni grantheḥ samānāni sadā bhavanti/ doṣaḥ praduṣṭo rudhiraṁ sirāstu saṁpīḍya saṅkocya gatastvapākam//

### [2.11.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.16)

sāsrāvamunnahyati māṁsapiṇḍaṁ māṁsāṅkurairācitamāśuvṛddhim/ sravatyajasraṁ rudhiraṁ praduṣṭamasādhyametadrudhirātmakaṁ syāt//

### [2.11.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.17)

raktakṣayopadravapīḍitatvāt pāṇḍurbhavet so+arbudapīḍitastu/ muṣṭiprahārādibhirardite+aṅge māṁsaṁ praduṣṭaṁ prakaroti śopham//

### [2.11.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.18)

avedanaṁ snigdhamananyavarṇamapākamaśmopamamapracālyam/ praduṣṭamāṁsasya narasya bāḍhametadbhavenmāṁsaparāyaṇasya//

### [2.11.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.19)

māṁsārbudaṁ tvetadasādhyamuktaṁ sādhyeṣvapīmāni vivarjayettu/ saṁprasrutaṁ marmaṇi yacca jātaṁ srotaḥsu vā yacca bhavedacālyam//

### [2.11.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.20)

†yajjāyate+anyat khalu pūrvajāte jñeyaṁ tadadhyarbudamarbudajñaiḥ/ yaddvandvajātaṁ yugapat kramādvā dvirarbudaṁ tacca bhavedasādhyam//

### [2.11.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.21)

na pākamāyānti kaphādhikatvānmedobahutvācca viśeṣatastu/ doṣasthiratvādgrathanācca teṣāṁ sarvārbudānyeva nisargatastu//

### [2.11.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.22)

vātaḥ kaphaścaiva †gale pravṛddhau manye tu saṁsṛtya tathaiva medaḥ/ kurvanti gaṇḍaṁ kramaśaḥ svaliṅgaiḥ samanvitaṁ taṁ galagaṇḍamāhuḥ//

### [2.11.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.23)

todānvitaḥ kṛṣṇasirāvanaddhaḥ kṛṣṇo+aruṇo vā pavanātmakastu/ medonvitaścopacitaśca kālādbhavedatisnigdhataro†+arujaśca//

### [2.11.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.24)

pāruṣyayuktaściravṛddhyapāko yadṛcchayā pākamiyāt kadācit vairasyamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapraśoṣaḥ//

### [2.11.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.25)

sthiraḥ savarṇo+alparugugrakaṇḍūḥ† śīto mahāṁścāpi kaphātmakastu/ cirābhivṛddhiṁ kurute cirācca prapacyate mandarujaḥ kadācit//

### [2.11.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.26)

mādhuryamāsyasya ca tasya jantorbhavettathā tālugalapralepaḥ/ snigdho mṛduḥ pāṇḍuraniṣṭagandho †medaḥkṛto nīrugathātikaṇḍūḥ//

### [2.11.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.27)

pralambate+alābuvadalpamūlo †dehānurūpakṣayavṛddhiyuktaḥ/ snigdhāsyatā tasya bhavecca jantorgale+†anuśabdaṁ kurute ca nityam//

### [2.11.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.28)

kṛcchrācchvasantaṁ mṛdusarvagātraṁ saṁvatsarātītamarocakārtam/ kṣīṇaṁ ca vaidyo galagaṇḍinaṁ tu bhinnasvaraṁ caiva vivarjayettu//

### [2.11.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.29)

nibaddhaḥ śvayathuryasya muṣkavallambate gale/ mahān vā yadi vā hrasvo †galagaṇḍaṁ tamādiśet//

### [2.11.29\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11.29_1)

iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthāne galagaṇḍagaṇḍamālāpacyarbudanidānaṁ nāmaikādaśo+adhyāyaḥ //11//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.69.3) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (2)

- [Mādhavacikitsā](https://indike.org/pramana/in.med.nidana.madhavacikitsa.48.1-2) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- [Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.vangasena.55.1) — Vaṅgasena, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.11) · Pramāṇa
