The Compendium of Suśruta 2.16: ṣoḍaśo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 2.16

Language: Sanskrit

ṣoḍaśo+adhyāyaḥ/

2.16.1

athāto mukharogāṇāṁ nidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ//

mukharogāḥ pañcaṣaṣṭirbhavanti saptasvāyataneṣu/ tatrāyatanāni oṣṭhau, dantamūlāni, dantāḥ, jihvā, tālu, kaṇṭhaḥ, sarvāṇi ceti/ tatrāṣṭāvoṣṭhayoḥ, pañcadaśa dantamūleṣu, aṣṭau danteṣu, pañca jihvāyāṁ, nava tāluni, saptadaśa kaṇṭhe, trayaḥ sarveṣvāyataneṣu//

2.16.4

tatrauṣṭhaprakopā vātapittaśleṣmasannipātaraktamāṁsamedobhighātanimittāḥ//

2.16.5

karkaśau paruṣau stabdhau kṛṣṇau tīvraruganvitau†/ dālyete paripāṭhyete hyoṣṭhau mārutakopataḥ//

2.16.6

†ācitau piḍākābhistu sarṣapākṛtibhirbhṛśam/ sadāhapākasaṁsrāvau† nīlau pītau ca pittataḥ//

2.16.7

savarṇābhistu cīyete piḍakābhiravedanau/ †kaṇḍūmantau kaphācchūnau picchilau śītalau gurū//

2.16.8

sakṛt kṛṣṇau sakṛt pītau sakṛcchvetau tathaiva ca/ sannipātena vijñeyāvanekapiḍikācitau//

2.16.9

kharjūraphalavarṇābhiḥ †piḍakābhiḥ samācitau/ raktopasṛṣṭau rudhiraṁ sravataḥ śoṇitaprabhau//

2.16.10

māsaduṣṭau gurū sthūlau māṁsapiṇḍavadudgatau/ jantavaścātra mūrcchanti †sṛkkasyobhayato mukhāt//

2.16.11

†medasā ghṛtamaṇḍābhau kaṇḍūmantau sthirau mṛdū// acchaṁ sphaṭikasaṅkāśamāsrāvaṁ sravayo †gurū//

2.16.12

†kṣatajābhau vidīryete pāṭhyete cābhighātataḥ/ †grathitau ca samākhyātāvoṣṭhau kaṇḍūsamanvitau//

2.16.13

dantamūlagatāstu śītādo, dantapuppuṭako, dantaveṣṭakaḥ, śauṣiro, mahāśauṣiraḥ, paridara, upakuśo, dantavaidarbho, vardhanaḥ, adhimāṁso, nāḍyaḥ pañceti//

2.16.14

śoṇitaṁ dantaveṣṭebhyo yasyākasmāt pravartate/ durgandhīni sakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni ca//

2.16.15

dantamāṁsāni śīryante pacanti ca parasparam/ śītādo nāma sa vyādhiḥ kaphaśoṇitasaṁbhavaḥ//

2.16.16

dantayostriṣu vā yasya śvayathuḥ †sarujo mahān/ dantapuppuṭako jñeyaḥ kapharaktanimittajaḥ//

2.16.17

sravanti pūyarudhiraṁ calā dantā bhavanti ca/ dantaveṣṭaḥ sa vijñeyo duṣṭaśoṇitasaṁbhavaḥ//

2.16.18

śvayathurdantamūleṣu rujāvān kapharaktajaḥ†/ lālāsrāvī sa vijñeyaḥ kaṇḍūmāñ† śauṣiro gadaḥ//

2.16.19

dantāścalanti veṣṭebhyastālu cāpyavadīryate/ dantamāṁsāni pacyante mukhaṁ ca paripīḍyate//

2.16.20

yasmin sa sarvajo vyādhirmahāśauṣirasaṁjñakaḥ/ dantamāṁsāni śīryante yasmin ṣṭhīvati cāpyasṛk†//

2.16.21

pittāsṛkkaphajo vyādhirjñeyaḥ paridaro hi saḥ/ ceṣṭeṣu dāhaḥ pākaśca tebhyo dantāścalanti †ca//

2.16.22

āghaṭṭitāḥ prasravanti śoṇitaṁ mandavedanāḥ/ ādhmāyante srute rakte mukhaṁ pūti ca jāyate//

2.16.23

yasminnupakuśaḥ sa †syāt pittaraktakṛto gadaḥ/ ghṛṣṭeṣu dantamūleṣu saṁrambho jāyate mahān//

2.16.24

bhavanti ca calā dantāḥ sa vaidarbho+abhighātajaḥ/ mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ//

2.16.25

vardhanaḥ sa mato †vyādhirjāte ruk ca praśāmyati/ hānavye paścime dante mahāñchotho mahārujaḥ//

2.16.26

lālāsrāvī kaphakṛto vijñeyaḥ so+adhimāṁsakaḥ/ dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yatheritāḥ//

2.16.27

dantagatāstu dālanaḥ, krimidantako, dantaharṣo, bhañjanakaḥ, dantaśarkarā, kapālikā, śyāvadantako, hanumokṣaśceti//

2.16.28

†dālyante bahudhā dantā yasmiṁstīvraruganvitāḥ/ dālanaḥ sa iti jñeyaḥ sadāgatinimittajaḥ//

2.16.29

kṛṣṇaścchidrī calaḥ srāvī sasṁrambho mahārujaḥ/ animittarujo vātādvijñeyaḥ kṛmidantakaḥ//

2.16.30

śītamuṣṇaṁ ca †daśanāḥ sahante sparśanaṁ na ca/ yasya taṁ dantaharṣaṁ tu vyādhiṁ vidyāt samīraṇāt//

2.16.31

vaktraṁ vakraṁ †bhavedyasmin dantabhaṅgaśca tīvraruk/ kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṁjñitaḥ//

2.16.32

†śarkareva sthirībhūto malo dnateṣu yasya vai/ sā dantānāṁ guṇaharī vijñeyā dantaśarkarā//

2.16.33

dalanti dantavalkāni yadā śarkarayā saha/ jñeyā kapālikā saiva daśanānāṁ †vināśinī//

2.16.34

yo+asṛṅniśreṇa pittena dagdho dantastvaśeṣataḥ/ śyāvatāṁ nīlatāṁ vā+api gataḥ sa śyāvadantakaḥ//

2.16.35

vātena taistairbhāvaistu hanusandhirvidaṁhataḥ†/ hanumokṣa iti jñeyo vyādhirarditalakṣaṇaḥ//

2.16.36

jihvāgatāstu kaṇṭakāstrividhāstribhirdoṣaiḥ, alāsa, upajihvikā ceti//

2.16.37

jihvā+anilena sphuṭitā prasuptā bhavecca śākacchadanaprakāśā/ pittena† pītā paridahyate ca citā saraktairapi kaṇṭakaiśca/ kaphena gurvī bahalā citā ca māṁsodgamaiḥ śālmalikaṇṭakābhaiḥ//

2.16.38

jihvātale† yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so+alāsasaṁjñaḥ kapharaktamūrtiḥ/ jihvāṁ sa tu stambhayati pravṛddho mūle tu jihvā bhṛśameti pākam//

2.16.39

jihvāgrarūpaḥ śvayathurhi jihvāmunnamya jātaḥ kapharaktayoniḥ†/ prasekakaṇḍūparidāhayuktā prakathyate+asāvupajihviketi//

2.16.40

tālugatāstu galaśuṇḍikā, tuṇḍikerī, adhruṣaḥ, kacchapaḥ, arbudaṁ, māṁsasaṅghātaḥ, tālupuppuṭaḥ, tāluśoṣaḥ, tālupāka iti//

2.16.41

śleṣmāsṛgbhyāṁ tālumūlāt pravṛddho dīrghaḥ śopho dhmātabastiprakāśaḥ/ tṛṣṇākāsaśvāsakṛt saṁpradiṣṭo vyādhirvaidyaiḥ kaṇṭhaśuṇḍīti nāmnā//

2.16.42

śophaḥ† stabdho lohiṁtastāludeśe raktājñeyaḥ so+adhruṣo rugjvarāḍhyaḥ//

2.16.43

kūrmotsanno†+avedano+aśīghrajanmā+arakto jñeyaḥ kacchapaḥ śleṣmaṇā syāt/ padmākāraṁ tālumadhye tu śophaṁ vidyādraktādarbudaṁ proktaliṅgam//

2.16.44

duṣṭaṁ māṁsaṁ śleṣmaṇā nīrujaṁ ca tālvantaḥsthaṁ māṁsasaṅghātamāhuḥ/ †nīruk sthāyī kolamātraḥ kaphāt syānmedoyuktāt† puppuṭastāludeśe//

2.16.45

śoso+†atyarthaṁ dīryate cāpi tāluḥ †śvāso vātāttāluśoṣaḥ sapittāt/ pittaṁ kuryāt pākamatyarthaghoraṁ tālunyenaṁ tālupākaṁ vadanti//

2.16.46

kaṇṭhagatāstu rohiṇyaḥ pañca, kaṇṭhaśālūkam, adhijihvo, balayo, balāsa†, ekavṛndo, vṛndaḥ, śataghnī, gilāyuḥ, galavidradhiḥ, galaughaḥ, svaraghno, māṁsatāno, vidārī ceti//

2.16.47

gale+anilaḥ pittakaphau ca mūrcchitau pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam†/ pradūṣya māṁsaṁ galarodhino+aṅkurān sṛjanti yān sā+asuharā hi rohiṇī//

2.16.48

jihvāṁ samantādbhṛśavedanā ye māṁsāṅkurāḥ kaṇṭhanirodhinaḥ syuḥ/ tāṁ rohiṇīṁ vātakṛtāṁ vadanti vātātmakopadravagāḍhayuktām†//

2.16.49

kṣiprodgamā kṣipravidāhapākā tīvrajvarā pittanimittajā syāt/ srotonirodhinyapi† mandapākā gurvī sthirā sā kaphasaṁbhavā vai//

2.16.50

gambhīrapākā+aprativāravīryā tridoṣaliṅgā trayasaṁbhavā syāt/ sphoṭācitā pittasamānaliṅgā+asādhyā pradiṣṭā rudhirātmikeyam//

2.16.51

kolāsthimātraḥ kaphasṁbhavo yo granthirgale kaṇṭakaśūkabhūtaḥ/ kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyastaṁ kaṇṭhaśālūkamiti bruvanti//

2.16.52

jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāttu †jihvāprabandhopari raktamiśrāt/ jñeyo+adhijihvaḥ khalu roga eṣa vivarjayedāgatapākamenam//

2.16.53

balāsa evāyatamunnataṁ ca śophaṁ karotyannagatiṁ nivārya/ taṁ sarvathaivāprativāravīryaṁ vivarjanīyaṁ valayaṁ vadanti//

2.16.54

gale tu śophaṁ kurutaḥ pravṛddhau śleṣmānilau śvāsarujopapannam/ marmacchidaṁ dustarametadāhurbalāsasṁjñaṁ† nipuṇā vikāram//

2.16.55

vṛttonnato yaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ kaṇḍvanvito+apākyamṛdurguruśca/ nāmnaikavṛndaḥ parikīrtito+asau vyādhirbalāsakṣatajaprasūtaḥ//

2.16.56

samunnataṁ vṛttamamandadāhaṁ tīvrajvaraṁ vṛndamudāharanti/ taṁ cāpi pittakṣatajaprakopādvidyāt satodaṁ pavanāsrajaṁ† tu//

2.16.57

vartirghanā kaṇṭhanirodhinī yā citā+atimātraṁ piśitaprarohaiḥ/ †nānārujocchrāyakarī tridoṣājjñeyā śataghnīva śataghnyasādhyā//

2.16.58

granthirgale tvāmalakāsthimātraḥ sthiro+alparuk syāt kapharaktamūrtiḥ†/ saṁlakṣyate saktamivāśanaṁ ca sa śastrasādhyastu gilāyusaṁjñaḥ//

2.16.59

sarvaṁ galaṁ vyāpya samutthito yaḥ śopho rujo yatra ca santi sarvāḥ/ sa sarvadoṣo galavidradhistu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasya//

2.16.60

śopho mahānannajalāvarodhī tīvrajvaro vātagaternihantā/ kaphena jāto rudhirānvitena gale galaughaḥ parikīrtyate+asau//

2.16.61

yo+atipratāmyan śvasiti prasaktaṁ bhinnasvaraḥ śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ/ kaphopadigdheṣvanilāyaneṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāt svaraghnaḥ//

2.16.62

pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo galoparodhaṁ kurute krameṇa/ sa māṁsatānaḥ kathito+avalambī prāṇapraṇut sarvakṛto vikāraḥ//

2.16.63

sadāhatodaṁ śvayathuṁ saraktamantargale pūtiviśīrṇamāṁsam/ pittena vidyādvadane vidārīṁ pārśve viśeṣāt sa tu yena śete//

2.16.64

sarvasarāstu vātapittakaphaśoṇitanimittāḥ//

2.16.65

sphoṭaiḥ satodairvadanaṁ samantādyasyācitaṁ sarvasaraḥ sa vātāt/ raktaiḥ sadāhaistanubhiḥ sapītairyasyācitaṁ cāpi sa pittakopāt//

2.16.66

†kaṇḍūyutairalparujaiḥ sarvaṇairyasyācitaṁ cāpi sa vai kaphena/ raktena pittodita eka eva kaiścit pradiṣṭo mukhapākasṁjñaḥ†//

2.16.66_1

iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthāne mukharoganidānaṁ nāma ṣoḍaśo+adhyāyaḥ//16//

Linked texts (3)

Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit