<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 2.16

# The Compendium of Suśruta 2.16: ṣoḍaśo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 2.16

- **Language:** Sanskrit

### ṣoḍaśo+adhyāyaḥ/

### [2.16.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.1)

athāto mukharogāṇāṁ nidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ//

### [2.16.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [2.16.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.3)

mukharogāḥ pañcaṣaṣṭirbhavanti saptasvāyataneṣu/ tatrāyatanāni oṣṭhau, dantamūlāni, dantāḥ, jihvā, tālu, kaṇṭhaḥ, sarvāṇi ceti/ tatrāṣṭāvoṣṭhayoḥ, pañcadaśa dantamūleṣu, aṣṭau danteṣu, pañca jihvāyāṁ, nava tāluni, saptadaśa kaṇṭhe, trayaḥ sarveṣvāyataneṣu//

### [2.16.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.4)

tatrauṣṭhaprakopā vātapittaśleṣmasannipātaraktamāṁsamedobhighātanimittāḥ//

### [2.16.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.5)

karkaśau paruṣau stabdhau kṛṣṇau tīvraruganvitau†/ dālyete paripāṭhyete hyoṣṭhau mārutakopataḥ//

### [2.16.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.6)

†ācitau piḍākābhistu sarṣapākṛtibhirbhṛśam/ sadāhapākasaṁsrāvau† nīlau pītau ca pittataḥ//

### [2.16.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.7)

savarṇābhistu cīyete piḍakābhiravedanau/ †kaṇḍūmantau kaphācchūnau picchilau śītalau gurū//

### [2.16.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.8)

sakṛt kṛṣṇau sakṛt pītau sakṛcchvetau tathaiva ca/ sannipātena vijñeyāvanekapiḍikācitau//

### [2.16.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.9)

kharjūraphalavarṇābhiḥ †piḍakābhiḥ samācitau/ raktopasṛṣṭau rudhiraṁ sravataḥ śoṇitaprabhau//

### [2.16.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.10)

māsaduṣṭau gurū sthūlau māṁsapiṇḍavadudgatau/ jantavaścātra mūrcchanti †sṛkkasyobhayato mukhāt//

### [2.16.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.11)

†medasā ghṛtamaṇḍābhau kaṇḍūmantau sthirau mṛdū// acchaṁ sphaṭikasaṅkāśamāsrāvaṁ sravayo †gurū//

### [2.16.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.12)

†kṣatajābhau vidīryete pāṭhyete cābhighātataḥ/ †grathitau ca samākhyātāvoṣṭhau kaṇḍūsamanvitau//

### [2.16.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.13)

dantamūlagatāstu śītādo, dantapuppuṭako, dantaveṣṭakaḥ, śauṣiro, mahāśauṣiraḥ, paridara, upakuśo, dantavaidarbho, vardhanaḥ, adhimāṁso, nāḍyaḥ pañceti//

### [2.16.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.14)

śoṇitaṁ dantaveṣṭebhyo yasyākasmāt pravartate/ durgandhīni sakṛṣṇāni prakledīni mṛdūni ca//

### [2.16.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.15)

dantamāṁsāni śīryante pacanti ca parasparam/ śītādo nāma sa vyādhiḥ kaphaśoṇitasaṁbhavaḥ//

### [2.16.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.16)

dantayostriṣu vā yasya śvayathuḥ †sarujo mahān/ dantapuppuṭako jñeyaḥ kapharaktanimittajaḥ//

### [2.16.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.17)

sravanti pūyarudhiraṁ calā dantā bhavanti ca/ dantaveṣṭaḥ sa vijñeyo duṣṭaśoṇitasaṁbhavaḥ//

### [2.16.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.18)

śvayathurdantamūleṣu rujāvān kapharaktajaḥ†/ lālāsrāvī sa vijñeyaḥ kaṇḍūmāñ† śauṣiro gadaḥ//

### [2.16.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.19)

dantāścalanti veṣṭebhyastālu cāpyavadīryate/ dantamāṁsāni pacyante mukhaṁ ca paripīḍyate//

### [2.16.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.20)

yasmin sa sarvajo vyādhirmahāśauṣirasaṁjñakaḥ/ dantamāṁsāni śīryante yasmin ṣṭhīvati cāpyasṛk†//

### [2.16.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.21)

pittāsṛkkaphajo vyādhirjñeyaḥ paridaro hi saḥ/ ceṣṭeṣu dāhaḥ pākaśca tebhyo dantāścalanti †ca//

### [2.16.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.22)

āghaṭṭitāḥ prasravanti śoṇitaṁ mandavedanāḥ/ ādhmāyante srute rakte mukhaṁ pūti ca jāyate//

### [2.16.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.23)

yasminnupakuśaḥ sa †syāt pittaraktakṛto gadaḥ/ ghṛṣṭeṣu dantamūleṣu saṁrambho jāyate mahān//

### [2.16.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.24)

bhavanti ca calā dantāḥ sa vaidarbho+abhighātajaḥ/ mārutenādhiko danto jāyate tīvravedanaḥ//

### [2.16.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.25)

vardhanaḥ sa mato †vyādhirjāte ruk ca praśāmyati/ hānavye paścime dante mahāñchotho mahārujaḥ//

### [2.16.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.26)

lālāsrāvī kaphakṛto vijñeyaḥ so+adhimāṁsakaḥ/ dantamūlagatā nāḍyaḥ pañca jñeyā yatheritāḥ//

### [2.16.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.27)

dantagatāstu dālanaḥ, krimidantako, dantaharṣo, bhañjanakaḥ, dantaśarkarā, kapālikā, śyāvadantako, hanumokṣaśceti//

### [2.16.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.28)

†dālyante bahudhā dantā yasmiṁstīvraruganvitāḥ/ dālanaḥ sa iti jñeyaḥ sadāgatinimittajaḥ//

### [2.16.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.29)

kṛṣṇaścchidrī calaḥ srāvī sasṁrambho mahārujaḥ/ animittarujo vātādvijñeyaḥ kṛmidantakaḥ//

### [2.16.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.30)

śītamuṣṇaṁ ca †daśanāḥ sahante sparśanaṁ na ca/ yasya taṁ dantaharṣaṁ tu vyādhiṁ vidyāt samīraṇāt//

### [2.16.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.31)

vaktraṁ vakraṁ †bhavedyasmin dantabhaṅgaśca tīvraruk/ kaphavātakṛto vyādhiḥ sa bhañjanakasaṁjñitaḥ//

### [2.16.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.32)

†śarkareva sthirībhūto malo dnateṣu yasya vai/ sā dantānāṁ guṇaharī vijñeyā dantaśarkarā//

### [2.16.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.33)

dalanti dantavalkāni yadā śarkarayā saha/ jñeyā kapālikā saiva daśanānāṁ †vināśinī//

### [2.16.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.34)

yo+asṛṅniśreṇa pittena dagdho dantastvaśeṣataḥ/ śyāvatāṁ nīlatāṁ vā+api gataḥ sa śyāvadantakaḥ//

### [2.16.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.35)

vātena taistairbhāvaistu hanusandhirvidaṁhataḥ†/ hanumokṣa iti jñeyo vyādhirarditalakṣaṇaḥ//

### [2.16.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.36)

jihvāgatāstu kaṇṭakāstrividhāstribhirdoṣaiḥ, alāsa, upajihvikā ceti//

### [2.16.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.37)

jihvā+anilena sphuṭitā prasuptā bhavecca śākacchadanaprakāśā/ pittena† pītā paridahyate ca citā saraktairapi kaṇṭakaiśca/ kaphena gurvī bahalā citā ca māṁsodgamaiḥ śālmalikaṇṭakābhaiḥ//

### [2.16.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.38)

jihvātale† yaḥ śvayathuḥ pragāḍhaḥ so+alāsasaṁjñaḥ kapharaktamūrtiḥ/ jihvāṁ sa tu stambhayati pravṛddho mūle tu jihvā bhṛśameti pākam//

### [2.16.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.39)

jihvāgrarūpaḥ śvayathurhi jihvāmunnamya jātaḥ kapharaktayoniḥ†/ prasekakaṇḍūparidāhayuktā prakathyate+asāvupajihviketi//

### [2.16.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.40)

tālugatāstu galaśuṇḍikā, tuṇḍikerī, adhruṣaḥ, kacchapaḥ, arbudaṁ, māṁsasaṅghātaḥ, tālupuppuṭaḥ, tāluśoṣaḥ, tālupāka iti//

### [2.16.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.41)

śleṣmāsṛgbhyāṁ tālumūlāt pravṛddho dīrghaḥ śopho dhmātabastiprakāśaḥ/ tṛṣṇākāsaśvāsakṛt saṁpradiṣṭo vyādhirvaidyaiḥ kaṇṭhaśuṇḍīti nāmnā//

### [2.16.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.42)

śophaḥ† stabdho lohiṁtastāludeśe raktājñeyaḥ so+adhruṣo rugjvarāḍhyaḥ//

### [2.16.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.43)

kūrmotsanno†+avedano+aśīghrajanmā+arakto jñeyaḥ kacchapaḥ śleṣmaṇā syāt/ padmākāraṁ tālumadhye tu śophaṁ vidyādraktādarbudaṁ proktaliṅgam//

### [2.16.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.44)

duṣṭaṁ māṁsaṁ śleṣmaṇā nīrujaṁ ca tālvantaḥsthaṁ māṁsasaṅghātamāhuḥ/ †nīruk sthāyī kolamātraḥ kaphāt syānmedoyuktāt† puppuṭastāludeśe//

### [2.16.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.45)

śoso+†atyarthaṁ dīryate cāpi tāluḥ †śvāso vātāttāluśoṣaḥ sapittāt/ pittaṁ kuryāt pākamatyarthaghoraṁ tālunyenaṁ tālupākaṁ vadanti//

### [2.16.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.46)

kaṇṭhagatāstu rohiṇyaḥ pañca, kaṇṭhaśālūkam, adhijihvo, balayo, balāsa†, ekavṛndo, vṛndaḥ, śataghnī, gilāyuḥ, galavidradhiḥ, galaughaḥ, svaraghno, māṁsatāno, vidārī ceti//

### [2.16.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.47)

gale+anilaḥ pittakaphau ca mūrcchitau pṛthak samastāśca tathaiva śoṇitam†/ pradūṣya māṁsaṁ galarodhino+aṅkurān sṛjanti yān sā+asuharā hi rohiṇī//

### [2.16.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.48)

jihvāṁ samantādbhṛśavedanā ye māṁsāṅkurāḥ kaṇṭhanirodhinaḥ syuḥ/ tāṁ rohiṇīṁ vātakṛtāṁ vadanti vātātmakopadravagāḍhayuktām†//

### [2.16.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.49)

kṣiprodgamā kṣipravidāhapākā tīvrajvarā pittanimittajā syāt/ srotonirodhinyapi† mandapākā gurvī sthirā sā kaphasaṁbhavā vai//

### [2.16.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.50)

gambhīrapākā+aprativāravīryā tridoṣaliṅgā trayasaṁbhavā syāt/ sphoṭācitā pittasamānaliṅgā+asādhyā pradiṣṭā rudhirātmikeyam//

### [2.16.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.51)

kolāsthimātraḥ kaphasṁbhavo yo granthirgale kaṇṭakaśūkabhūtaḥ/ kharaḥ sthiraḥ śastranipātasādhyastaṁ kaṇṭhaśālūkamiti bruvanti//

### [2.16.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.52)

jihvāgrarūpaḥ śvayathuḥ kaphāttu †jihvāprabandhopari raktamiśrāt/ jñeyo+adhijihvaḥ khalu roga eṣa vivarjayedāgatapākamenam//

### [2.16.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.53)

balāsa evāyatamunnataṁ ca śophaṁ karotyannagatiṁ nivārya/ taṁ sarvathaivāprativāravīryaṁ vivarjanīyaṁ valayaṁ vadanti//

### [2.16.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.54)

gale tu śophaṁ kurutaḥ pravṛddhau śleṣmānilau śvāsarujopapannam/ marmacchidaṁ dustarametadāhurbalāsasṁjñaṁ† nipuṇā vikāram//

### [2.16.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.55)

vṛttonnato yaḥ śvayathuḥ sadāhaḥ kaṇḍvanvito+apākyamṛdurguruśca/ nāmnaikavṛndaḥ parikīrtito+asau vyādhirbalāsakṣatajaprasūtaḥ//

### [2.16.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.56)

samunnataṁ vṛttamamandadāhaṁ tīvrajvaraṁ vṛndamudāharanti/ taṁ cāpi pittakṣatajaprakopādvidyāt satodaṁ pavanāsrajaṁ† tu//

### [2.16.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.57)

vartirghanā kaṇṭhanirodhinī yā citā+atimātraṁ piśitaprarohaiḥ/ †nānārujocchrāyakarī tridoṣājjñeyā śataghnīva śataghnyasādhyā//

### [2.16.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.58)

granthirgale tvāmalakāsthimātraḥ sthiro+alparuk syāt kapharaktamūrtiḥ†/ saṁlakṣyate saktamivāśanaṁ ca sa śastrasādhyastu gilāyusaṁjñaḥ//

### [2.16.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.59)

sarvaṁ galaṁ vyāpya samutthito yaḥ śopho rujo yatra ca santi sarvāḥ/ sa sarvadoṣo galavidradhistu tasyaiva tulyaḥ khalu sarvajasya//

### [2.16.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.60)

śopho mahānannajalāvarodhī tīvrajvaro vātagaternihantā/ kaphena jāto rudhirānvitena gale galaughaḥ parikīrtyate+asau//

### [2.16.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.61)

yo+atipratāmyan śvasiti prasaktaṁ bhinnasvaraḥ śuṣkavimuktakaṇṭhaḥ/ kaphopadigdheṣvanilāyaneṣu jñeyaḥ sa rogaḥ śvasanāt svaraghnaḥ//

### [2.16.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.62)

pratānavān yaḥ śvayathuḥ sukaṣṭo galoparodhaṁ kurute krameṇa/ sa māṁsatānaḥ kathito+avalambī prāṇapraṇut sarvakṛto vikāraḥ//

### [2.16.63](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.63)

sadāhatodaṁ śvayathuṁ saraktamantargale pūtiviśīrṇamāṁsam/ pittena vidyādvadane vidārīṁ pārśve viśeṣāt sa tu yena śete//

### [2.16.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.64)

sarvasarāstu vātapittakaphaśoṇitanimittāḥ//

### [2.16.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.65)

sphoṭaiḥ satodairvadanaṁ samantādyasyācitaṁ sarvasaraḥ sa vātāt/ raktaiḥ sadāhaistanubhiḥ sapītairyasyācitaṁ cāpi sa pittakopāt//

### [2.16.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.66)

†kaṇḍūyutairalparujaiḥ sarvaṇairyasyācitaṁ cāpi sa vai kaphena/ raktena pittodita eka eva kaiścit pradiṣṭo mukhapākasṁjñaḥ†//

### [2.16.66\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16.66_1)

iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthāne mukharoganidānaṁ nāma ṣoḍaśo+adhyāyaḥ//16//

## Linked texts (3)

- [Mādhavanidāna (Rugviniścaya)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.madhavanidana.60.5) — Mādhavakara, Sanskrit
- [Gadanigraha](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.gadanigraha.64.2) — Soḍhala, Sanskrit
- [Mādhavacikitsā](https://indike.org/pramana/in.med.nidana.madhavacikitsa.68.6) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.16) · Pramāṇa
