<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 2.2

# The Compendium of Suśruta 2.2: dvitīyo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 2.2

- **Language:** Sanskrit

### dvitīyo+adhyāyaḥ/

### [2.2.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.1)

athāto+arśasāṁ nidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ//

### [2.2.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [2.2.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.3)

ṣaḍarśāṁsi bhavanti vātapittakaphaśoṇitasannipātaiḥ sahajāni cet//

### [2.2.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.4)

tatrānātmavatāṁ yathoktaiḥ prakopaṇairviruddhādhyaśanastrīprasaṅgotkaṭukāsanapṛṣṭhayānavvegavidhāraṇādibhirviśeṣaiḥ prakupitā doṣā ekaśo dviśaḥ samastāḥ śoṇitasahitā vā yathoktaṁ prasṛtāḥ pradhānadhamanīranuprapadyādho gatvā gudamāgamya pradūṣya gudavalīrmāṁsaprarohāñjanayanti viśeṣato mandāgneḥ, tathā tṛṇakāṣṭhopalaloṣṭhavastrādibhiḥ† śītodakasaṁsparśanādvā kandāḥ parivṛddhimāsādayanti, tānyarśāṁsītyācakṣate//

### [2.2.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.5)

tatra sthūlāntrapratibaddhamardhapañcāṅgulaṁ gudamāhuḥ, tasmin valayastisro+adhyāṅgulāntarasaṁbhūtāḥ pravāhaṇī visarjanī saṁvaraṇī ceti caturaṅgulāyatāḥ†; sarvāstiryagekāṅgulocchritāḥ//

### [2.2.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.6)

śaṅkhāvartanibhāścāpi uparyupari saṁsthitāḥ/ gajatālunibhāścāpi varṇataḥ saṁprakīrtitāḥ/ romāntebhyo yavādhyardho gudauṣṭhaḥ parikīrtitaḥ//

### [2.2.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.7)

prathamā tu gudauṣṭhādaṅgulamātre//

### [2.2.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.8)

teṣāṁ tu bhaviṣyatāṁ pūrvarūpāṇi anne+aśraddhā kṛcchrāt paktiramlīkā paridāho viṣṭambhaḥ pipāsā sakthisadanamāṭopaḥ kārśyamudgārabāhulyamakṣṇoḥ śvayathurantrakūjanaṁ gudaparikartanamāśaṅkā pāṇḍurogagrahaṇīdoṣaśoṣāṇāṁ kāsaśvāsau balahānirmramastandrā nidrendriyadaurbalyaṁ ca//

### [2.2.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.9)

jāteṣvetānyeva lakṣaṇāni pravyaktatarāṇi bhavanti//

### [2.2.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.10)

tatra mārutāt pariśuṣkāruṇavivarṇāni viṣamamadhyāni †kadambapuṣpatuṇḍikerīnāḍīmukulasūcīmukhākṛtīni ca bhavanti; tairupadrutaḥ saśūlaṁ saṁhatamupaveśyate, kaṭīpṛṣṭhapārśvameḍhragudamābhipradeśeṣu cāsya vedanā bhavanti, gulmāṣṭhīlāplīhodarāṇi cāsya tannimittānyeva bhavanti, kṛṣṇatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati//

### [2.2.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.11)

pittānnīlāgrāṇi tanūni visarpīṇi pītāvabhāsāni yakṛtprakāśāni śukajihvāsaṁsthānāni yavamadhyāni jalaukovaktrasadṛśāni praklinnāni ca bhavanti; tairupadrutaḥ sadāhaṁ sarudhiramatisāryate, jvaradāhapipāsāmūrcchāścāsyopadravā bhavanti, pītatvaṅnakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati//

### [2.2.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.12)

śleṣmajāni śvetāni mahāmūlāni sthirāṇi vṛttāni snigdhāni pāṇḍūni karīrapanasāsthigostanākārāṇi, na bhidyante na sravanti kaṇḍūbahulāni ca bhavanti; tairupadrutaḥ saśleṣmāṇamanalpaṁ māṁsadhāvanaprakāśamatisāryate, śophaśītajvarārocakāvipākaśirogauravāṇi cāsya tannimittānyeva bhavanti, śuklatvaṅgakhanayanadaśanavadanamūtrapurīṣaśca puruṣo bhavati//

### [2.2.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.13)

raktajāni nyagrodhaprarohavidrumakākaṇantikāphalasadṛśāni† pittalakṣaṇāni ca, yadā+avagāḍhapurīṣapīḍitāni bhavanti tadā+atyarthaṁ duṣṭamanalpamasṛk sahasā visṛjanti, tasya cātipravṛttau śoṇitāti yogopadravā bhavanti//

### [2.2.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.14)

sannipātajāni sarvadoṣalakṣaṇayuktāni†//

### [2.2.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.15)

sahajāni duṣṭaśoṇitaśukranimittāni, teṣāṁ doṣata eva prasādhanaṁ kartavyaṁ, viśeṣataścaitāni durdarśanāni paruṣāṇi †pāṁsūni dāruṇānyantarmukhāni; tairupadrutaḥ kṛśo+alpabhuk sirāsantatagātro+alpaprajaḥ kṣīṇaretāḥ kṣāmasvaraḥ krodhano+alpāgniprāṇaḥ† paramalasaśca, tathā ghrāṇaśiro+akṣināsāśravaṇarogī, satatamantrakūjāṭopahṛdayopalepārocakaprabhṛtibhiḥ pīḍyate//

### [2.2.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.16)

bhavati cātra--- bāhyamadhyavalisthānāṁ pratikuryādbhiṣagvaraḥ/ antarvalisamutthānāṁ pratyākhyāyācaret kriyām//

### [2.2.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.17)

parkupitāstu doṣā meḍhramabhiprapannā māṁsaśoṇite pradūṣya kaṇḍūṁ janayanti, tataḥ kaṇḍūyanāt kṣataṁ samupajāyate, tasmiṁśca kṣate duṣṭamāṁsajāḥ prarohāḥ picchilalarudhirasrāviṇo jāyante kūrcakino+abhyantaramupariṣṭādvā, te tu śepho vināśayantyupaghnanti ca puṁstvaṁ; yonimabhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilarudhirasrāviṇaśchatrākārān karīrāñjanayanti, te tu yonimupaghnantyārtavaṁ ca; nābhimabhiprapannāḥ sukumārān durgandhān picchilān gaṇḍūpadamukhasadṛśān karīrāñjanayanti; ta evordhvamāgatāḥ śrotrākṣighrāṇavadaneṣvarśāṁsyupanirvartayanti; tatra karṇajeṣu bādhiryaṁ śūlaṁ pūtikarṇatā ca, netrajeṣu vartmā varodho vedanā srāvo darśananāśaśca, ghrāṇajeṣu pratiśyāyo+atimātraṁ kṣavathuḥ kṛcchrocchvāsatā pūtinasyaṁ sānunāsikavākyatvaṁ śiroduḥkhaṁ ca; vaktrajeṣu kaṇṭhauṣṭhatālūnāmanyatamasmiṁstairgadgadavākyatā rasājñānaṁ mukharogāśca bhavanti//

### [2.2.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.18)

vyānastu prakupitaḥ śleṣmāṇaṁ parigṛhya bahiḥ sthirāṇi kīlavadarśāṁsi nirvartayati, tāni carmakīlānyarśāṁsītyācakṣate//

### [2.2.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.19)

bhavanti cātra--- teṣu kīleṣu nistodo mārutenopajāyate/ śleṣmaṇā tu savarṇatvaṁ granthitvaṁ ca vinirdiśet//

### [2.2.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.20)

pittaśoṇitajaṁ †raukṣyaṁ kṛṣṇatvaṁ ślakṣṇatā tathā/ samudīrṇakharatvaṁ ca carmakīlasya lakṣaṇam//

### [2.2.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.21)

arśasāṁ lakṣaṇaṁ vyāsāduktaṁ sāmānyatastu† yat/ tatsarvaṁ prāgvinirdiṣṭātsādhayedbhiṣajāṁ varaḥ//

### [2.2.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.22)

arśaḥsu dṛśyate rūpaṁ yadā doṣadvayasya† tu/ saṁsargaṁ taṁ vijānīyāt saṁsargaḥ sa ca ṣaḍvidhiḥ//

### [2.2.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.23)

tridoṣāṇyalpaliṅgāni yāpyāni tu vinirdiśet/ dvandvajāni dvitīyāyāṁ valau yānyāśritāni ca//

### [2.2.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.24)

kṛcchrasādhyāni tānyāhuḥ parisaṁvatsarāṇi ca/ sannipātasamutthāni sahajāni tu varjayet//

### [2.2.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.25)

sarvāḥ syurvalayo yeṣāṁ durnāmabhirupadrutāḥ/ taistu pratihato vāyurapānaḥ sannivartate//

### [2.2.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.26)

tato vyānena saṅgamya †jyotirmṛdgāti dehinām//

### [2.2.26\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2.26_1)

iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthāne+arśonidānaṁ nāma dvitīyo+adhyāyaḥ//2//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.60.3) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.2) · Pramāṇa
