Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 2.6: ṣaṣṭho+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 2.6

Language
Sanskrit

ṣaṣṭho+adhyāyaḥ/

2.6.1

athātaḥ pramehanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ//

2.6.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

2.6.3

divāsvapnāvyāyāmālasyaprasaktaṁ śītasnigdhamadhuramedyadravānnapānasevinaṁ puruṣaṁ jānīyāt pramehī bhaviṣyatīti//

2.6.4

tasya †caivaṁpravṛttasyāparipakvā eva vātapittaśleṣmāṇo yadā medasā sahaikatvamupetya mūtravāhisrotāṁsyanusṛtyādho gatvā bastermukhamāśritya nirbhidyante tadā pramehāñjanayanti//

2.6.5

teṣāṁ tu pūrvarūpāṇi hastapādataladāhaḥ snigdhapicchilagurutā gātrāṇāṁ madhuraśuklamūtratā tandrā sādaḥ pipāsā durgandhaśca śvāsastālugalajihvādanteṣu malotpattirjaṭilībhāvaḥ keśānāṁ vṛddhiśca nakhānām//

2.6.6

tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarva eva pramehā bhavanti//

2.6.7

sarva eva sarvadoṣasamutthāḥ saha piḍakābhiḥ//

2.6.8

tatra, †kaphādudakekṣuvālikāsurāsikatāśanairlavaṇapiṣṭasāndraśukraphenamehā daśa sādhyāḥ, doṣadūṣyāṇāṁ samakriyatvāt; pittānnīlaharidrāmlakṣāramañjiṣṭhāśoṇitamehāḥ ṣaḍ yāpyāḥ, doṣadūṣyāṇāṁ viṣamakriyatvāt; vātāt sarpirvasākṣaudrahastimehāścatvāro+asādhyatamāḥ, mahātyayikatvāt//

2.6.9

tatra vātapittamedobhiranvitaḥ śleṣmā śleṣmapramehāñjanayati, vātakaphaśoṇitamedobhiranvitaṁ pittaṁ pittapramehān, kaphapittavasāmajjamedobhiranvito vāyurvātapramehān//

2.6.10

tatra, śvetamavedanamudakasadṛśamudakamehī mehati; ikṣurasatulyamikṣuvālikāmehī; surātulyaṁ surāmehī; sarujaṁ sikatānuviddhaṁ sikatāmehī; śanaiḥ sakaphaṁ mṛtsnaṁ śanairmehī; viśadaṁ lavaṇatulyaṁ lavaṇamehī; hṛṣṭaromā piṣṭarasatulyaṁ piṣṭamehī; āvilaṁ sāndraṁ sāndramehī; śukratulyaṁ śukramehī; stokaṁ stokaṁ saphenamacchaṁ phenamehī mehati//

2.6.11

ata ūrdhvaṁ pittanimittān vakṣyāmaḥ saphenamacchaṁ nīlaṁ nīlamehī mehati; sadāhaṁ haridrābhaṁ haridrāmehī; amlarasagandhamamlamehī; srutakṣārapratimaṁ kṣāramehī; mañjiṣṭhodakaprakāśaṁ mañjiṣṭhāmehī; śoṇitaprakāśaṁ śoṇitamehī mehati//

2.6.12

ata ūrdhvaṁ vātanimittān vakṣyāmaḥ sarpiḥprakāśaṁ sarpirmehī mehati; vasāprakāśaṁ vasāmehī; kṣaudrarasavarṇaṁ kṣaudramehī; mattamātaṅgavadanuprabandhaṁ† hastimehī mehati//

2.6.13

†makṣikopasarpaṇamālasyaṁ māṁsopacayaḥ pratiśyāyaḥ śaithilyārocakāvipākāḥ kaphaprasekacchardinidrākāsaśvāsāśceti śleṣmajānāmupadravāḥ; vṛṣaṇayoravadaraṇaṁ bastibhedo meḍhratodo hṛdi śūlamamlīkājvarātīsārārocakā vamathuḥ †paridhūpanaṁ dāho mūrcchā pipāsā nidrānāśaḥ pāṇḍurogaḥ pītaviṇmūtranetratvaṁ ceti paittikānāṁ; hṛdgraho laulyamanidrā stambhaḥ kampaḥ śūlaṁ baddhapurīṣatvaṁ ceti† vātajānām/ evamete viṁśati pramehāḥ sopadravā vyākhyātāḥ//

2.6.14

tatra vasāmedobhyāmabhipannaśarīrasya tribhirdoṣaiścānugatadhātoḥ pramehiṇo daśa† piḍakā jāyante/ tadyathā śarāvikā, sarṣapikā, kacchapikā, jālinī, vinatā, putriṇī, masūrikā, alajī, vidārikā, vidradhikā ceti//

2.6.15

śarāvamātrā tadrūpā nimnamadhyā śarāvikā/ gaurasarṣapasaṁsthānā tatpramāṇā ca sārṣapī//

2.6.16

sadāhā kūrmasaṁsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ/ jālinī tīvradāhā tu māṁsajālasamāvṛtā†//

2.6.17

mahatī piḍakā nīlā piḍakā vinatā smṛtā†/ mahatyalpācitā jñeyā piḍakā sā tu putriṇī//

2.6.18

masūrasamasaṁsthānā jñeyā sā tu masūrikā/ raktā sitā sphoṭavatī dāruṇā tvalajī bhavet//

2.6.19

vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā/ vidradherlakṣaṇairyuktā jñeyā vidradhikā budhaiḥ//

2.6.20

gude hṛdi śirasyaṁse pṛṣṭhe marmaṇi cotthitāḥ/ sopadravā †durbalāgreḥ piḍakāḥ parivarjayet//

2.6.21

kṛtsnaṁ śarīraṁ niṣpīḍya medomajjavasāyutaḥ/ adhaḥ prakramate vayustenāsādhyāstu vātajāḥ//

2.6.22

pramehapūrvarūpāṇāmākṛtiryatra dṛśyate/ kiṁciccāpyadhikaṁ mūtraṁ taṁ †pramehiṇamādiśet//

2.6.23

kṛtsnānyardhāni vā yasmin pūrvarūpāṇi mānave/ pravṛttamūtramatyarthaṁ taṁ pramehiṇamādiśet†//

2.6.24

piḍakāpiḍitaṁ gāḍhamupasṛṣṭamupadravaiḥ/ madhumehinamācaṣṭe sa cāsādhyaḥ prakīrtitaḥ//

2.6.25

sa cāpi gamanāt sthānaṁ sthānadāsanamicchati/ āsanādvṛṇute śayyāṁ śayanāt †svapnamicchati//

2.6.26

yathā hi †varṇānāṁ pañcānāmutkarṣāpakarṣakṛtena saṁyogaviśeṣeṇa śabalababhrukapilakapotamecakādīnāṁ varṇānāmanekeṣāmutpattirbhavati, evameva doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtena saṁyogaviśeṣeṇa pramehāṇāṁ nānākaraṇaṁ bhavati//

2.6.27

bhavati cātra sarva eva pramehāstu kālenāpratikurvataḥ†/ madhumehatvamāyānti tadā+asādhyā bhavanti hi//

2.6.27_1

iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthāne pramehanidānaṁ nāma ṣaṣṭho+adhyāyaḥ //6//

Commentaries (1)

Linked texts (3)