<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 2.6

# The Compendium of Suśruta 2.6: ṣaṣṭho+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 2.6

- **Language:** Sanskrit

### ṣaṣṭho+adhyāyaḥ/

### [2.6.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.1)

athātaḥ pramehanidānaṁ vyākhyāsyāmaḥ//

### [2.6.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [2.6.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.3)

divāsvapnāvyāyāmālasyaprasaktaṁ śītasnigdhamadhuramedyadravānnapānasevinaṁ puruṣaṁ jānīyāt pramehī bhaviṣyatīti//

### [2.6.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.4)

tasya †caivaṁpravṛttasyāparipakvā eva vātapittaśleṣmāṇo yadā medasā sahaikatvamupetya mūtravāhisrotāṁsyanusṛtyādho gatvā bastermukhamāśritya nirbhidyante tadā pramehāñjanayanti//

### [2.6.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.5)

teṣāṁ tu pūrvarūpāṇi hastapādataladāhaḥ snigdhapicchilagurutā gātrāṇāṁ madhuraśuklamūtratā tandrā sādaḥ pipāsā durgandhaśca śvāsastālugalajihvādanteṣu malotpattirjaṭilībhāvaḥ keśānāṁ vṛddhiśca nakhānām//

### [2.6.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.6)

tatrāvilaprabhūtamūtralakṣaṇāḥ sarva eva pramehā bhavanti//

### [2.6.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.7)

sarva eva sarvadoṣasamutthāḥ saha piḍakābhiḥ//

### [2.6.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.8)

tatra, †kaphādudakekṣuvālikāsurāsikatāśanairlavaṇapiṣṭasāndraśukraphenamehā daśa sādhyāḥ, doṣadūṣyāṇāṁ samakriyatvāt; pittānnīlaharidrāmlakṣāramañjiṣṭhāśoṇitamehāḥ ṣaḍ yāpyāḥ, doṣadūṣyāṇāṁ viṣamakriyatvāt; vātāt sarpirvasākṣaudrahastimehāścatvāro+asādhyatamāḥ, mahātyayikatvāt//

### [2.6.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.9)

tatra vātapittamedobhiranvitaḥ śleṣmā śleṣmapramehāñjanayati, vātakaphaśoṇitamedobhiranvitaṁ pittaṁ pittapramehān, kaphapittavasāmajjamedobhiranvito vāyurvātapramehān//

### [2.6.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.10)

tatra, śvetamavedanamudakasadṛśamudakamehī mehati; ikṣurasatulyamikṣuvālikāmehī; surātulyaṁ surāmehī; sarujaṁ sikatānuviddhaṁ sikatāmehī; śanaiḥ sakaphaṁ mṛtsnaṁ śanairmehī; viśadaṁ lavaṇatulyaṁ lavaṇamehī; hṛṣṭaromā piṣṭarasatulyaṁ piṣṭamehī; āvilaṁ sāndraṁ sāndramehī; śukratulyaṁ śukramehī; stokaṁ stokaṁ saphenamacchaṁ phenamehī mehati//

### [2.6.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.11)

ata ūrdhvaṁ pittanimittān vakṣyāmaḥ saphenamacchaṁ nīlaṁ nīlamehī mehati; sadāhaṁ haridrābhaṁ haridrāmehī; amlarasagandhamamlamehī; srutakṣārapratimaṁ kṣāramehī; mañjiṣṭhodakaprakāśaṁ mañjiṣṭhāmehī; śoṇitaprakāśaṁ śoṇitamehī mehati//

### [2.6.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.12)

ata ūrdhvaṁ vātanimittān vakṣyāmaḥ sarpiḥprakāśaṁ sarpirmehī mehati; vasāprakāśaṁ vasāmehī; kṣaudrarasavarṇaṁ kṣaudramehī; mattamātaṅgavadanuprabandhaṁ† hastimehī mehati//

### [2.6.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.13)

†makṣikopasarpaṇamālasyaṁ māṁsopacayaḥ pratiśyāyaḥ śaithilyārocakāvipākāḥ kaphaprasekacchardinidrākāsaśvāsāśceti śleṣmajānāmupadravāḥ; vṛṣaṇayoravadaraṇaṁ bastibhedo meḍhratodo hṛdi śūlamamlīkājvarātīsārārocakā vamathuḥ †paridhūpanaṁ dāho mūrcchā pipāsā nidrānāśaḥ pāṇḍurogaḥ pītaviṇmūtranetratvaṁ ceti paittikānāṁ; hṛdgraho laulyamanidrā stambhaḥ kampaḥ śūlaṁ baddhapurīṣatvaṁ ceti† vātajānām/ evamete viṁśati pramehāḥ sopadravā vyākhyātāḥ//

### [2.6.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.14)

tatra vasāmedobhyāmabhipannaśarīrasya tribhirdoṣaiścānugatadhātoḥ pramehiṇo daśa† piḍakā jāyante/ tadyathā śarāvikā, sarṣapikā, kacchapikā, jālinī, vinatā, putriṇī, masūrikā, alajī, vidārikā, vidradhikā ceti//

### [2.6.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.15)

śarāvamātrā tadrūpā nimnamadhyā śarāvikā/ gaurasarṣapasaṁsthānā tatpramāṇā ca sārṣapī//

### [2.6.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.16)

sadāhā kūrmasaṁsthānā jñeyā kacchapikā budhaiḥ/ jālinī tīvradāhā tu māṁsajālasamāvṛtā†//

### [2.6.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.17)

mahatī piḍakā nīlā piḍakā vinatā smṛtā†/ mahatyalpācitā jñeyā piḍakā sā tu putriṇī//

### [2.6.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.18)

masūrasamasaṁsthānā jñeyā sā tu masūrikā/ raktā sitā sphoṭavatī dāruṇā tvalajī bhavet//

### [2.6.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.19)

vidārīkandavadvṛttā kaṭhinā ca vidārikā/ vidradherlakṣaṇairyuktā jñeyā vidradhikā budhaiḥ//

### [2.6.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.20)

gude hṛdi śirasyaṁse pṛṣṭhe marmaṇi cotthitāḥ/ sopadravā †durbalāgreḥ piḍakāḥ parivarjayet//

### [2.6.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.21)

kṛtsnaṁ śarīraṁ niṣpīḍya medomajjavasāyutaḥ/ adhaḥ prakramate vayustenāsādhyāstu vātajāḥ//

### [2.6.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.22)

pramehapūrvarūpāṇāmākṛtiryatra dṛśyate/ kiṁciccāpyadhikaṁ mūtraṁ taṁ †pramehiṇamādiśet//

### [2.6.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.23)

kṛtsnānyardhāni vā yasmin pūrvarūpāṇi mānave/ pravṛttamūtramatyarthaṁ taṁ pramehiṇamādiśet†//

### [2.6.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.24)

piḍakāpiḍitaṁ gāḍhamupasṛṣṭamupadravaiḥ/ madhumehinamācaṣṭe sa cāsādhyaḥ prakīrtitaḥ//

### [2.6.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.25)

sa cāpi gamanāt sthānaṁ sthānadāsanamicchati/ āsanādvṛṇute śayyāṁ śayanāt †svapnamicchati//

### [2.6.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.26)

yathā hi †varṇānāṁ pañcānāmutkarṣāpakarṣakṛtena saṁyogaviśeṣeṇa śabalababhrukapilakapotamecakādīnāṁ varṇānāmanekeṣāmutpattirbhavati, evameva doṣadhātumalāhāraviśeṣeṇotkarṣāpakarṣakṛtena saṁyogaviśeṣeṇa pramehāṇāṁ nānākaraṇaṁ bhavati//

### [2.6.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.27)

bhavati cātra sarva eva pramehāstu kālenāpratikurvataḥ†/ madhumehatvamāyānti tadā+asādhyā bhavanti hi//

### [2.6.27\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6.27_1)

iti suśrutasaṁhitāyāṁ nidānasthāne pramehanidānaṁ nāma ṣaṣṭho+adhyāyaḥ //6//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.64.3) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (3)

- [Mādhavanidāna (Rugviniścaya)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.madhavanidana.37.29) — Mādhavakara, Sanskrit
- [Gadanigraha](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.gadanigraha.44.31) — Soḍhala, Sanskrit
- [Mādhavacikitsā](https://indike.org/pramana/in.med.nidana.madhavacikitsa.41.3) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.2.6) · Pramāṇa
