The Compendium of Suśruta 3.1: prathamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 3.1

Language: Sanskrit

prathamo+adhyāyaḥ/

3.1.1

athātaḥ sarvabhūtacintāśārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ//

3.1.3

sarvabhūtānāṁ kāraṇamakāraṇaṁ sattvarajastamolakṣaṇamaṣṭarūpamakhilasya jagataḥ saṁbhavaheturavyaktaṁ nāma/ tadekaṁ †bahūnāṁ kṣetrajñānāmadhiṣṭhānaṁ samudra ivaudakānāṁ bhāvānām//

tasmādavyaktānmahānutpadyate talliṅga eva; talliṅgācca mahatastallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate, sa trividho vaikārikastaijaso bhūtādiriti; tatra vaikārikādahaṅkārāttaijasasahāyāttallakṣaṇānyenaikādaśendriyāṇyutpadyante, tadyathā---śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇavāgghastopasthapāyupādamanāṁsīti, tatra pūrvāṇi pañca buddhīndriyāṇi, itarāṇi pañca karmendriyāṇi, ubhayātmakaṁ manaḥ; bhūtāderapi taijasasahāyāttallakṣaṇānyeva pañcatanmātrāṇyutpadyante, tadyathā---śabdatanmātraṁ, sparśatanmātraṁ, rūpatanmātraṁ, rasatanmātraṁ, gandhatanmātramiti; teṣāṁ viśeṣāṁ viśeṣāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ; tebhyo bhūtāni vyomānilānalajalorvyaḥ; evameṣā tattvacaturviśatirvyākhyātā//

3.1.5

tatra, buddhīndriyāṇāṁ śabdādayo viṣayāḥ; karmendriyāṇāṁ yathāsaṅkhyaṁ vacanādānānandavisargaviharaṇāni//

3.1.6

avyaktaṁ mahānahaṅkāraḥ pañcatanmātrāṇi cetyaṣṭau prakṛtayaḥ; śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ//

3.1.7

svaḥ svaścaiṣāṁ viṣayo+adhibhūtaṁ; svayamadhyātmaṁ; †adhidaivataṁ tu---budherbrahyā, ahaṅkārasyeśvaraḥ, manasaścandramāḥ, diśaḥ śrotrasya, tvaco vāyuḥ, sūryaścakṣuṣaḥ, rasanasyāpaḥ, pṛthivī ghrāṇasya, †vāco+agniḥ, hastayorindraḥ, pādayorviṣṇuḥ, pāyormitraḥ, prajāpatirupasthasyeti//

3.1.8

tatra sarva evācetana eṣa vargaḥ, puruṣaḥ pañcaviṁśatitamaḥ kāryakāraṇasaṁyuktaścetayitā bhavati/ satyapyacaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthaṁ pravṛttimupadiśanti kṣīrādīṁścātra hetūnudāharanti//

3.1.9

ata ūrdhvaṁ prakṛtipuruṣayoḥ sādharmyavaidharmye vyākhyāsyāmaḥ/ tadyathā---ubhāvapyanādī, ubhāvapyanantau, ubhāvapyaliṅgau, ubhāvapi nityau, †ubhāvapyanaparau, ubhau ca sarvagatāviti; ekā tu prakṛtiracetanā triguṇā bījadharmiṇī prasavadharmiṇyamadhyasthadharmiṇī ceti, bahavastu puruṣāścetanāvanto+aguṇā abījadharmāṇo+aprasavadharmāṇo madhyasthadharmāṇaśceti//

3.1.10

tatra kāraṇānurūpaṁ kāryamiti kṛtvā sarva evaite viśeṣāḥ sattvarajastamomayā bhavanti; tadañjanatvāttanmayatvācca tadguṇā eva puruṣā bhavantītyeke bhāṣante//

3.1.11

vaidyake tu--- svabhāvamīśvaraṁ kālaṁ yaddacchāṁ niyatiṁ tathā// pariṇāmaṁ ca manyante prakṛtiṁ pṛthudarśinaḥ//

3.1.12

tanmayānyeva bhūtāni tadguṇānyeva cādiśet// taiśca tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmo vyajanyata//

3.1.13

tasyopayogo+abhihitaścikitsāṁ prati sarvadā// bhūtebhyo hi paraṁ yasmānnāsti cintā cikitsite//

3.1.14

yato+abhihitaṁ---tatsambhavadravyasamūho bhūtādiruktaḥ; bhautikāni cendriyāṇyāyurvede varṇyante, tathendriyārthaḥ//

3.1.15

bhavati cātra--- indriyeṇendiyārthaṁ tu svaṁ svaṁ gṛhṇāti mānavaḥ// niyataṁ tulyayonitvānnānyenānyamiti sthitiḥ//

3.1.16

na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatāḥ kṣetrajñā nityāśca; asarvagateṣu ca kṣetrajñeṣu nityapuruṣakhyāpakān hetūnudāharanti; †āyurvedaśāstrasiddhānteṣvasarvagatāḥ kṣetrajñā nityāśca, tiryagyonimānuṣadeveṣu saṁcaranti dharmādharmanimittaṁ; ta ete+anumānagrāhyāḥ paramasūkṣmāścetanāvantaḥ śāśvatā lohitaretasoḥ sannipāteṣvabhivyajyante, yato+abhihitaṁ---pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa iti; sa eṣa(eva?) karmapuruṣaścikitsādhikṛtaḥ//

3.1.17

tasya sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaḥ prāṇāpānāvunmeṣanimeṣau buddhirmanaḥ saṅkalpo vicāraṇā smṛtirvijñānamadhyavasāyo viṣayopalabdhiśca guṇāḥ//

3.1.18

sāttvikāstu---ānṛśaṁsyaṁ saṁvibhāgarucitā titikṣā satyaṁ dharma āstikyaṁ jñānaṁ buddhirmedhā smṛtirdhṛtiranabhiṣaṅgaśca; rājasāstu---duḥkhabahulatā+aṭanaśīlatā+adhṛtirahaṅkāra ānṛtikatvamakāruṇyaṁ dambho māno harṣaḥ krodhaśca; tāmasāstu---viṣāditvaṁ nāstikyamadharmaśīlatā buddhernidho+ajñānaṁ durmedhastvamakarmaśīlatā nidrālutvaṁ ceti//

3.1.19

āntarikṣāstu---śabdaḥ śabdendriyaṁ sarvacchidrasamūho viviktatā ca; vāyavyāstu---sparśaḥ sparśondriyaṁ sarvaceṣṭāsamūhaḥ sarvaśarīraspandanaṁ laghutā ca; taijasāstu---rūpaṁ rūpendriyaṁ varṇaḥ santāpo bhrājiṣṇutā paktiramarṣastaikṣṇyaṁ śauryaṁ ca; āpyāstu---raso rasanendriyaṁ sarvadravasamūho gurutā śaityaṁ sneho retaśca; pārthivāstu---gandho gandhendriyaṁ sarvamūrtasamūho gurutā ceti//

Commentaries (1)

Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit