<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 3.10

# The Compendium of Suśruta 3.10: daśamo'dhyāyaḥ

Suśrutasaṃhitā 3.10

- **Language:** Sanskrit

### daśamo'dhyāyaḥ

### [3.10.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.1)

athāto garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ vyākhyāsyāmaḥ / /

### [3.10.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ / /

### [3.10.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.3)

garbhiṇī prathamadivasāt prabhṛti nityaṃ prahṛṣṭā śuvyalaṅkṛtā śuklavasanā śāntimaṅgaladevatābrāhmaṇaguruparā ca bhavet, malinavikṛtahīnagātrāṇi na spṛśet, durgandhadurdarśanāni pariharet, udvejanīyāś ca kathāḥ, śuṣkaṃ paryuṣitaṃ kuthitaṃ klinnaṃ cānnaṃ nopabhuñjīta, bahirniṣkramaṇaṃ śūnyāgāracaityaśmaśānavṛkṣāśrayān krodhabhayasaṅkarāṃś ca bhāvān uccair bhāṣyādikaṃ ca parihared yāni ca garbhaṃ vyāpādayanti, na cābhīkṣṇaṃ tailābhyaṅgotsādanādīni niṣeveta, na cāyāsayeccharīraṃ, pūrvoktāni ca pariharet, śayanāsanaṃ mṛdv āstaraṇaṃ nātyuccam apāśrayopetam asaṃbādhaṃ ca vidadhyāt, hṛdyaṃ dravae madhuraprāyaṃ snigdhaṃ dīpanīyasaṃskṛtaṃ ca bhojanaṃ bhojayet , sāmānyam etad āprasavāt / /

### [3.10.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.4)

viśeṣatas tu garbhiṇī prathamadvitīyatṛtīyamāseṣu madhuraśītadravaprāyamāhāram upaseveta, viśeṣatas tu tṛtīye ṣaṣṭikaudanaṃ payasā bhojayeccaturthe dadhnā pañcame payasā ṣaṣṭhe sarpiṣā cetyeke, caturthe payonavanītasaṃsṛṣṭamāhārayejjāṅgalamāṃsasahitaṃ hṛdyam annaṃ bhojayet , pañcame kṣīrasarpiḥsaṃsṛṣṭaṃ , ṣaṣṭhe śvaśvadaṃṣṭrāsiddhasya sarpiṣo mātrāṃ pāyayed yavāgūṃ vā, saptame sarpiḥ pṛthakparṇyādisiddham, evam āpyāyate garbhaḥ; aṣṭame badarodakena balātibalāśatapuṣpāpalalapayodadhimastutailalavaṇamadanaphalamadhughṛtamiśreṇāsthāpayet purāṇapurīṣaśuddhyartham anulomanārthaṃ ca vāyoḥ, tataḥ payomadhurakaṣāyasiddhena tailenānuvāsayet, anulome hi vāyau sukhaṃ prasūyate nirupadravā ca bhavati, ata ūrdhvaṃ snigdhābhir yavāgbhir jāṅgalarasaiścopakramedāprasavakālāt; evam upakrāntā snigdhā balavatī sukhamanupadravā prasūyate / /

### [3.10.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.5)

navame māsi sūtikāgāramenāṃ praveśayet praśastatithyādau, tatrāriṣṭaṃ brāhmaṇakṣatriyavaiśyaśūdrāṇāṃ śvetaraktapītakṛṣṇeṣu bhūmipradeśeṣu bilvanyagrodhatindukabhallātaka-nirmitaṃ sarvāgāraṃ yathāsaṅkhyaṃ tanmayaparyaṅkam upaliptabhittiṃ suvibhaktaparicchadaṃ prāgdvāraṃ kakṣiṇadvāraṃ vā 'ṣṭahastāyataṃ caturhastavistṛtaṃ rakṣāmaṅgalasaṃpannaṃ vidheyam / /

### [3.10.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.6)

jāte hi śithile kukṣau mukte hṛdayabandhane / / saśūle jaghane vārī jñeyā sā tu prajāyinī / /

### [3.10.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.7)

tatropasthitaprasavāyāḥ kaṭīpṛṣṭhaṃ prati samantād vedanā bhavaty abhīkṣṇaṃ purīṣapravṛttir mūtraṃ prasicyate yonimukhāc chleṣmā ca / /

### [3.10.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.8)

prajanayiṣyamāṇāṃ kṛtamaṅgalasvastivācanāṃ kumāraparivṛtāṃ punnāmaphalahastāṃ svabhyaktāmuṣṇodakapariṣiktāmathaināṃ sambhṛtāṃ yavāgūmākaṇṭhāt pāyayet, tataḥ kṛtopadhāne mṛduni vistīrṇe śayane sthitāmābhugnasakthīmuttānāmaśaṅkanīyāścatasraḥ striyaḥ pariṇatavayasaḥ prajananakuśalāḥ kartitanakhāḥ paricareyuriti / /

### [3.10.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.9)

athāsyā viśikhāntaramanulomam-asunukhamabhyajyānubrūyāc caināmikā ---subhage pravāhasveti, nacāprāptāvī pravāhasva, tato vimukte garbhanāḍīprabandhe saśūleṣu śroṇivaṅkṣaṇabastiśiraḥsu ca pravāhethāḥ śanaiḥ śanaiḥ (pūrvaṃ ), tato garbhanirgame pragāḍhaṃ, tato garbhe yonimukhaṃ prapanne gāḍhataramāviśalyabhāvāt; akālapravāhaṇādbadhiraṃ mūkaṃ kubjaṃ vyastahanumūrdhvābhighātinaṃ kāsaśvāsaśoṣopadrutaṃ vikaṭaṃ vā janayati / /

### [3.10.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.10)

tatra pratilomam anulomayet / /

### [3.10.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.11)

garbhasaṅge tu yoniṃ dhūpayet kṛṣṇasarpanirmokeṇa piṇḍītakena vā, badhnīyād dhiraṇyapuṣpīmūlaṃ hastapādayoḥ, dhārayet suvarcalāṃ viśalyāṃ vā / /

### [3.10.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.12)

atha jātasyolbamapanīya , mukhaṃ ca saindhavasarpiṣā viśodhya, ghṛtāktaṃ mūrdhni picuṃ dadyāt; tato nābhivāḍīmaṣṭāṅgulam āyamya sūtreṇa baddhvā chedayet, tat sūtraikadeśaṃ ca kumārasya grīvāyāṃ samyag badhnīyāt / /

### [3.10.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.13)

atha kumāraṃ śītābhir adbhir āśvāsya jātakarmaṇi kṛte madhusarpiranantacūrṇam aṅgulyā 'nāmikayā lehayet; tato balātailenābhyajya, kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa sarvagandhodakena vā rūpyahemaprataptena vā vāriṇā snāpayed enaṃ kapitthapatrakaṣāyeṇa vā koṣṇena yathākālaṃ yathādoṣaṃ yathāvibhavaṃ ca / /

### [3.10.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.14)

dhamanīnāṃ hṛdisthānāṃ vivṛtatvād anantaram / / catūrātrāt trirātrād vā strīṇāṃ stanyaṃ pravartate / /

### [3.10.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.15)

tasmāt prathame 'hni madhusarpir-anantamiśraṃ mantrapūtaṃ trikālaṃ pāyayet, dvitīye lakṣmaṇāsiddhaṃ sarpiḥ, tṛtīye ca; tataḥ prāṅgivāritastanyaṃ madhusarpiḥ svapāṇitalasaṃmitaṃ dvikālaṃ pāyayet / /

### [3.10.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.16)

atha sūtikāṃ balātailābhyaktāṃ vātaharauṣadhaniṣkvāthenopacaret / saśeṣadoṣāṃ tu tad ahaḥ pippalīpippalīmūlahastipippalīcitrakaśṛṅgaveracūrṇaṃ guḍodakenoṣṇena pāyayet, evaṃ dvirātraṃ trirātraṃ vā kuryād āduṣṭaśoṇitāt / viśuddhe tato vidārigandhādisiddhāṃ snehayavāgūṃ kṣīrayavāgūṃ vā pāyayet trirātram / tato yavakolakulatthasiddhena śālyodanaṃ bhojayed balam agnibalaṃ cāvekṣya / anena vidhinā 'dhyardhamāsam upasaṃskṛtā vimuktāhārācārā vigatasūtikābhidhānā syāt, punar ārtavadarśanād ity eke / /

### [3.10.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.17)

dhavvabhūmijātāṃ tu sūtikāṃ ghṛtatailayor anyatarasya mātrāṃ pāyayet pippalyādikaṣāyānupānāṃ, snehan ity ā ca syāt trirātraṃ pañcarātraṃ vā (balavatī ;) abalāṃ yavāgūṃ pāyayet trirātraṃ pañcarātraṃ vā / ata ūrdhvaṃ snigdhenānnasaṃsargeṇopacaret / /

### [3.10.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.18)

prāyaśaś caināṃ prabhūtenoṣṇodakena pariṣiñcet, krodhāyāsamaithunādīn pariharet / /

### [3.10.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.19)

bhavataś cātra / mithyācārāt sūtikāyā yo vyādhirupajāyate / / sa kṛcchrasādhyo 'sādhyo vā bhaved atyapatarpaṇāt / /

### [3.10.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.20)

tasmāt tāṃ deśakālau ca vyādhisātmyena karmaṇā / / parīkṣyopacaren nityam evaṃ nātyayam āpnuyāt / /

### [3.10.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.21)

athāparā 'patanty ānāhādhmānau kurute, tasmāt kaṇṭhamasyāḥ keśaveṣṭitayā 'ṅgulyā pramṛjet, kaṭukālābukṛtavedhanasarṣapasarpanirmokair vā kaṭutailavimiśrair yonimukhaṃ dhūpayet, lāṅgalīmūlakalkena vā 'syāḥ pāṇipādatalam ālimpet, mūrdhni vā 'syā mahāvṛkṣakṣīram anusecayet, kuṣṭhalāṅgalīmūlakalkaṃ vā madyamūtrayor anyatareṇa pāyayet, śālamūlakalkaṃ vā pippalyādiṃ vā madyena, siddhārthakakuṣṭhalāṅgalīmahāvṛkṣakṣīramiśreṇa surāmaṇḍena vā 'sthāpayet, etair eva siddhena siddhārthakatailenottarabastiṃ dadyāt, snigdhena vā kṛttanakhena hastenāpaharet / /

### [3.10.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.22)

prajātāyāś ca nāryā rukṣaśarīrāyāstīkṣṇair-aviśodhitaṃ raktaṃ vāyunā taddeśagatenātisaṃruddhaṃ nābheradhaḥ pārśvayor bastau bastiśirasi vā granthiṃ karoti; tataś ca nābhibastyudaraśūlāni bhavanti, sūcībhir iva nistudyate bhidyate dīryata iva ca pakvāśayaḥ, samantādādhmānamudare mūtrasaṅgaś ca bhavatīti makkallalakṣaṇam / tatra (sarpiṣā sukhoṣṇena lavaṇacūrṇena vā) vīratarvādisiddhaṃ jalamuṣakādipratīvāpaṃ pāyayet, yavakṣāracūrṇaṃ vā pippalyādikvāthena, pippalyādicūrṇaṃ vā surāmaṇḍena, varuṇādikvāthaṃ vā pañcakolailāpratīvāpaṃ, pṛthakparṇyādikvāthaṃ vā bhadradārumaricasaṃsṛṣṭaṃ, purāṇaguḍaṃ vā trikaṭukacaturjātakakustumburumuśraṃ khādet, acchaṃ vā pibed ariṣṭam iti / /

### [3.10.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.23)

atha bālaṃ kṣaumaparivṛtaṃ kṣaumavastrāstṛtāyāṃ śayyāyāṃ śāyayet, pīlubadarīnimbaparūṣakaśākhābhiś cainaṃ parivījayet, mūrdhni cāsyāharahastailapicum avacārayet, dhūpayec cainaṃ rakṣoghnair dhūpaiḥ, rakṣoghnāni cāsya pāṇipādaśirogrīvāsv avasṛjet, tilātasīsarṣapakaṇāṃś cātra prakiret, adhiṣṭhāne cāgniṃ prajvālayet, vraṇitopāsanīyaṃ cāvekṣeta / /

### [3.10.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.24)

tato daśame 'hani mātāpitarau kṛtamaṅgalakautukau svastivācanaṃ kṛtvā nāma kuryāt āṃ yad abhipretaṃ nakṣatranāma vā / /

### [3.10.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.25)

tato yathāvarṇaṃ dhātrīmupeyānmadhyamapramāṇāṃ madhyamavayaskāmarogāṃ śīlavatīmacapalāmalolupāmakṛśāmasthūlāṃ prasannakṣīrāmalambauṣṭhīmalambordhvastanīmavyaṅgāmavyasaninīṃ jīvadvatsāṃ dogdhrīṃ vatsalāmakṣudrakarmiṇīṃ kule jātāmato bhūyiṣṭhaiś ca guṇairanvitāṃ śyāmāmārogyabalavṛddhaye bālasya / tatrordhvastanī karālaṃ kuryāt , lambastanī nāsikāmukhaṃ chādayitvā maraṇam āpādayet / tataḥ praśastāyāṃ tithau śiraḥsnātam ahatavāsasam udaṅmukhaṃ śiśum upaveśya dhātrīṃ prāṅmukhīm upaveśya dakṣiṇaṃ stanaṃ dhautam īṣatparisrutam abhimantrya mantreṇānena pāyayet / /

### [3.10.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.26)

\`catvāraḥ sāgarās tubhyaṃ stanayoḥ kṣīravāhiṇaḥ / bhavantu subhage nityaṃ bālasya balavṛddhaye / /

### [3.10.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.27)

payo 'mṛtarasaṃpītvā kumāras te śubhānane / dīrgham āyur avāpnotu devāḥ prāśyāmṛtaṃ yathā / / '

### [3.10.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.28)

ato 'nyathā nānāstanyopayogasyāsātmyād vyādhijanma bhavati / /

### [3.10.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.29)

aparisrute 'py atistabdhastanyapūrṇastanapānādutsuhitasrotasaḥ śiśoḥ kāsaśvāsavamī prādurbhāvaḥ / tasmād evaṃ vidhānāṃ stanyaṃ na pāyayet / /

### [3.10.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.30)

krodhaśokāvātsalyādibhiś ca striyāḥ stanyanāśo bhavati / athāsyāḥ kṣīrajananārthaṃ saumanasyam utpādya yavagodhūmaśāliṣaṣṭikamāṃsarasasurāsauvīrakapiṇyākalaśunamatsyakaśerukaśṛṅgāṭakabisavidārikandamadhukaśatāvarīnalikālābūkālaśākaprabhṛtīni vidadhyāt / /

### [3.10.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.31)

athāsyāḥ stanyam apsu parīkṣeta, tac cecchītalam amalaṃ tanu śaṅkhāvabhāsam apsu nyastam ekībhāvaṃ gacchaty aphenilam atantum annotplavate 'vasīdati vā tac chuddham iti vidyāt, tena kumārasyārogyaṃ śarīropacayo balavṛddhiś ca bhavati / na ca kṣudhitaśokārtaśrāntapraduṣṭadhātugarbhiṇījvaritātikṣīṇātisthūlavidagdhabhaktaviruddhāhāratarpitāyāḥ stanyaṃ pāyayet; nājīrṇauṣadhaṃ ca bālaṃ, doṣauṣadhamalānāṃ tīvravegotpattibhayāt / /

### [3.10.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.32)

bhavanti cātra / dhātryās tu gurubhir bhojyair viṣamair doṣalais tathā / / doṣā dehe prakupyanti tataḥ stanyaṃ praduṣyati / /

### [3.10.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.33)

mithyāhāravihāriṇya duṣṭā vātādayaḥ striyāḥ / / dūṣayanti payas tena śārīrā vyādhayaḥ śiśoḥ / / bhavanti kuśalas tāṃś ca bhiṣak samyag vibhāvayet / /

### [3.10.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.34)

aṅgapratyaṅgadeśe tu rujā yatrāsya jāyate / / muhurmuhuḥ spṛśati taṃ spṛśyamāne ca roditi / /

### [3.10.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.35)

nimīlitākṣo mūrdhasthe śiro roge na dhārayet / / bastis the mūtrasaṅgārto rujā tṛṣyati mūrcchati / /

### [3.10.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.36)

viṇmūtrasaṅgavaivarṇyacchardyādhmānāntrakūjanaiḥ / / koṣṭhe doṣān vijānīyāt sarvatrasthāṃś ca rodanaiḥ / /

### [3.10.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.37)

teṣu ca yathābhihitaṃ mṛdv acchedanīyam auṣadhaṃ mātrayā kṣīrapasya kṣīrasarpiṣā dhātryāś ca vidadhyāt, kṣīrānnād asyātmani dhātryāś ca, annādasya kaṣāyādīn ātmany eva na dhātryāḥ / /

### [3.10.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.38)

tatra māsādūrdhvaṃ kṣīrapāyāṅguliparvadvayagraha(ṇa)saṃmitāmauṣadhamātrāṃ vidadhyāt, kolāsthisaṃmitāṃ kalkamātrāṃ kṣīrānnādāya, kolasaṃmitāmannādāyeti / /

### [3.10.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.39)

yeṣāṃ gadānāṃ ye yogāḥ pravakṣyante 'gadaṅkarāḥ / / teṣu tat kalkasaṃliptau pāyayeta śiśuṃ stanau / /

### [3.10.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.40)

ekaṃ dve trīṇi cāhāni vātapittakaphajvare / / stanyapāyāhitaṃ sarpiritarābhyāṃ yathārthataḥ / /

### [3.10.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.41)

na ca tṛṣṇābhayād atra pāyayeta śiśuṃ stanau / / virekabastivamanānyṛte kuryāc ca nātyayāt / /

### [3.10.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.42)

mastuluṅgakṣayād yasya vāyus tālv asthi nāmayet / / tasya tṛḍdainyayuktasya sarpirmadhurakaiḥ śṛtam / /

### [3.10.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.43)

pānābhyañjanayor yojyaṃ śītāmbūdvejanaṃ tathā / / vātenādhmāpitāṃ nābhiṃ sarujāṃ tuṇḍisaṃjñitām / /

### [3.10.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.44)

mārutaghnaiḥ praśamayet snehasvedopanāhanaiḥ / / gudapāke tu bālānāṃ pittaghnīṃ kārayet kriyām / / rasāñjanaṃ viśeṣeṇa pānālepanayor hitam / /

### [3.10.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.45)

kṣīrāhārāya sarpiḥ pāyayet siddhārthakavacāmāṃsīpayasyāpāmārgaśatāvarīsārivābrāhmīpippapīharidrākuṣṭhasaindhavasiddhaṃ, kṣīrānnādāya madhukavacāpippalīcitrakatriphalāsiddham, annādāya dvipañcamūlīkṣīratagarabhadradārumaricamadhukaviḍaṅga-drākṣādvibrāhmīsiddaṃ ; tenārogyabalamedhāyūṃṣi śiśorbhavanti / /

### [3.10.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.46)

bālaṃ punar gātrasukhaṃ gṛhṇīyāt, na cainaṃ tarjayet, sahasā na pratibodhayed vitrāsabhayāt, sahasā nāpahared utkṣiped vā vātādivighātabhayāt, nopaveśayet kaubjyabhayāt, nityaṃ cainam anuvarteta priyśatair ajighāṃsuḥ; evam anabhihatamanās tv abhivardhate nityam udagrasat tv asaṃpanno nīrogaḥ suprasannamanāś ca bhavati / vātātapavidyutprabhāpādapalatāśūnyāgāranimnasthānagra(gṛ?)hacchāyādibhyo durgrahopasargataś ca bālaṃ rakṣet / /

### [3.10.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.47)

nāśucau visṛjed bālaṃ nākāśe viṣame na ca / / noṣmamārutavarṣeṣu rajodhūmodakeṣu ca / /

### [3.10.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.48)

kṣīrasātmyatayā kṣīramājaṃ gavyam athāpi vā / / dadyād āstanyaparyāpter bālānāṃ vīkṣya mātrayā / /

### [3.10.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.49)

ṣaṇmāsaṃ cainamannaṃ prāśayel laghu hitaṃ ca / /

### [3.10.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.50)

nityam avarodharataś ca syāt kṛtarakṣa upasargabhayāt; prayatnataś ca grahopasargebhyo rakṣyā bālā bhavanti / /

### [3.10.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.51)

atha kumāra udvijate trasyati roditi naṣṭasaṃjño bhavati nakhadaśanairghātrīmātmānaṃ ca pariṇudati dantān khādati kūjati jṛmbhate bhruvau vikṣipaty ūrdhvaṃ nirīkṣate phenam udvamati sandaṣṭauṣṭhaḥ kūro bhinnāmavarcā dīnārtasvaro niśi jāgarti durbalo mlānāṅgo matsyaccahucchrundarimatkuṇagandho yathā purā dhātryāḥ stanyam abhilaṣati tathā nābhilaṣatīti sāmānyena grahopasṛṣṭalakṣaṇam uktaṃ, vistareṇottare vakṣyāmaḥ / /

### [3.10.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.52)

śaktimantaṃ cainaṃ jñātvā yathāvarṇaṃ vidyāṃ grāhayet / /

### [3.10.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.53)

athāsmai pañcaviṃśativarṣāya dvādaśavarṣāṃ patnīm āvahet pitryadharmārthakāmaprajāḥ prāpsyatīti / /

### [3.10.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.54)

ūnaṣoḍaśavarṣāyām aprāptaḥ pañcaviṃśatim / / yady ādhatte umān garbhaṃ kukṣisthaḥ sa vipadyate / /

### [3.10.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.55)

jāto vā na ciraṃ jīvej jīved vā durbalendriyaḥ / / tasmād atyantabālāyāṃ garbhādhānaṃ na kārayet / /

### [3.10.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.56)

ativṛddhāyāṃ dīrgharogiṇyām anyena vā vikāreṇopasṛṣṭāyāṃ garbhādhānaṃ naiva kurvīta / puruṣasyāpy evaṃvidhasya ta eva doṣāḥ saṃbhavanti / /

### [3.10.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.57)

tatra pūrvoktaiḥ patiṣyati garbhe garbhāśayakaṭīvaṅkṣaṇabastiśūlāni raktadarśanaṃ ca, tatra śītaiḥ pariṣekāvagāhapradehādibhir upacarejjīvanīyaśṛtakṣīrapānaiś ca; garbhasphuraṇe muhurmuhus tat sandhāraṇārthaṃ kṣīram utpalādisiddhaṃ pāyayet; prasraṃsamāne sadāhapārśvapṛṣṭhaśūlāsṛgdarānāhamūtrasaṅgāḥ, sthānāt sthānaṃ copakrāmati garbhe koṣṭhe saṃrambhaḥ, tatra snigdhaśītāḥ kriyāḥ; vedanāyāṃ mahāsahākṣudrasahāmadhukaśvadaṃṣṭrākaṇṭakārikāsiddhaṃ payaḥ śarkarākṣaudramiśraṃ pāyayet; mūtrasaṅge darbhādisiddhaṃ; ānāhe hiṅgusauvarcalalaśunavacāsiddhaṃ; atyarthaṃ sravati rakte koṣṭhāgārikāgāramṛtpiṇḍasamaṅgādhātakīkusumanavamālikāgairikasarjarasarasāñjanacūrṇaṃ madhunā 'valihyāt, yathālābhaṃ nyagrodhāditvakpravālakalkaṃ vā payasā pāyayet, utpalādikalkaṃ vā kaśeruśṛṅgāṭakaśālūkakalkaṃ vā śṛtena payasā, udumbaraphalaudakakandakvāthena vā śarkarābhadhumadhureṇa śālipiṣṭaṃ, nyagrodhādisvarasaparipītaṃ vā vastrāvayavaṃ yonyāṃ dhārayet; athādṛṣṭaśoṇitavedanāyāṃ madhukadevadārumañjiṣṭhāpayasyāsiddhaṃ payaḥ pāyayet, tad evāśmantakaśatāvarīpayasyāsiddhaṃ vidārigandhādisiddhaṃ vā, bṛhatīdvayotpalaśatāvarīsārivāpayasyāmadhukasiddhaṃ vā, evaṃ kṣipram upakrāntāyā upāvartante rujo garbhaś cāpy āyate; vyavasthite ca garbhe gavyenoḍumbaraśalāṭusiddhena payasā bhojayet ; atīte lavaṇasnehavarjyābhir yavāgūbhir uddālakādīnāṃ pācanīyopasaṃskṛtābhir upakrameta yāvanto māsā garbhasya tāvanty ahāni; bastyudaraśūleṣu purāṇaguḍaṃ dīpanīyasaṃyuktaṃ pāyayed ariṣṭaṃ vā; vātopadravagṛhītatvāt srotasāṃ līyate garbhaḥ, so 'tikālam avatiṣṭhamāno vyāpadyate, tāṃ mṛdunā snehādikrameṇopacaret, utkrośarasasaṃśsiddhām analpasnehāṃ yavāgūṃ pāyayet, māṣatilabilvaśalāṭusiddhān vā kulmāṣān bhakṣayen madhumādhvīkaṃ cānupibet saptarātraṃ; kālātītasthāyini garbhe viśeṣataḥ sadhānyam udūkhalaṃ musalenābhihanyād viṣame vā yān āsane seveta; vātābhipanna eva śuṣyati garbhaḥ, sa mātuḥ kukṣiṃ na pūrayati mandaṃ spandate ca, taṃ bṛṃhaṇīyaiḥ payobhir māṃsarasaiś copacaret; śukraśoṇitaṃ vāyunā 'bhiprapannam avakrāntajīvam ādhmāpayaty udaraṃ, taṃ kadācid yadṛcchayopaśāntaṃ naigameṣāpahṛtam iti bhāṣante, tam eva kadācit pralīyamānaṃ nāgodaram ity āhuḥ; tatrāpi līnavat pratīkāraḥ / /

### [3.10.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.58)

ata ūrdhvaṃ māsānumāsikaṃ vakṣyāmaḥ / /

### [3.10.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.59)

madhukaṃ śākabījaṃ ca payasyā suradāru ca / / aśmantakas tilāḥ kṛṣṇās tāmravallī śatāvarī / /

### [3.10.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.60)

vṛkṣādanī payasyā ca latā sotpalasārivā / / anantā sārivā rāsnā padmā madhukam eva ca / /

### [3.10.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.61)

bṛhatyau kāśmarī cāpi kṣīriśuṅgās tvaco ghṛtam / / pṛśniparṇī balā śigru śvadaṃṣṭrā madhuparṇikā / /

### [3.10.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.62)

śṛṅgāṭakaṃ bisaṃ drākṣā kaśeru madhukaṃ sitā / / vatsaite sapta yogāḥ syur ardhaślokasamāpanāḥ / / yathāsaṃkhyaṃ prayoktavyā garbhasrāve payoyutāḥ / /

### [3.10.63](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.63)

kapitthabṛhatībilvapaṭolekṣunidigdhikā- / / mūlāni kṣīrasiddhāni pāyayed bhiṣag aṣṭame / /

### [3.10.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.64)

navame madhukānantāpayasyāsārivāḥ pibet / / kṣīraṃ śuṇṭhīpayasyābhyāṃ siddhaṃ syād daśame hitam / /

### [3.10.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.65)

sakṣīrā vā hitā śuṇṭhī madhukaṃ suradāru ca / / evam āpyāyate garbhas tīvrā ruk copaśāmyati / /

### [3.10.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.66)

nivṛttaprasavāyās tu punaḥ ṣaḍbhyo varṣebhya ūrdhvaṃ prasavam ānāyā nāryāḥ kumāro 'lpāyur bhavati / /

### [3.10.67](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.67)

atha garbhiṇīṃ vyādhyutpattāv atyaye chardayen madhurāmlenānnopahitenānulomayec ca, saṃśamanīyaṃ ca mṛdu vidadhyād annapānayoḥ, aśnīyāc ca madhuraprāyaṃ garbhāviruddhaṃ ca, garbhāviruddhāś ca yathāyogaṃ vidadhīta mṛdu prāyāḥ / /

### [3.10.68](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.68)

bhavanti cātra / sauvarṇaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ kuṣṭhaṃ madhu ghṛtaṃ vacā / / matsyākṣakaḥ śaṅkhapuṣpī madhu sarpiḥ sakāñcanam / /

### [3.10.69](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.69)

arkapuṣpī madhughṛtaṃ cūrṇitaṃ kanakaṃ vacā / / hemacūrṇāni kaiḍaryaḥ śvetā dūrvā ghṛtaṃ madhu / /

### [3.10.70](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.70)

catvāro 'bhihitāḥ prāśāḥ ślokārdheṣu caturṣv api / / kumārāṇāṃ vapur medhā balabuddhivivardhanāḥ / /

### [3.10.70\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.70_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ śārīrasthāne garbhiṇīvyākaraṇaṃ śārīraṃ nāma daśamo 'dhyāyaḥ / / 10 / /

### [3.10.70\_2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10.70_2)

samāptaṃ cedaṃ sūtrasthānam /

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.84.65) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (3)

- [Śāntikamalākara](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.santi.santikamalakara.13.81) — Kamalākarabhaṭṭa 1587, Sanskrit
- [Śabdakalpadruma](https://indike.org/pramana/in.art.kosa.sabdakalpadruma.100.3.21) — Rājā Sir Rādhākānta Deb, Sanskrit
- [Ārogyacintāmaṇi (Dāmodaramiśra)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.arogyacintamani-damodara.91.21) — Dāmodaramiśra, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.10) · Pramāṇa
