<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 3.1

# The Compendium of Suśruta 3.1: prathamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 3.1

- **Language:** Sanskrit

### prathamo+adhyāyaḥ/

### [3.1.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.1)

athātaḥ sarvabhūtacintāśārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ//

### [3.1.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [3.1.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.3)

sarvabhūtānāṁ kāraṇamakāraṇaṁ sattvarajastamolakṣaṇamaṣṭarūpamakhilasya jagataḥ saṁbhavaheturavyaktaṁ nāma/ tadekaṁ †bahūnāṁ kṣetrajñānāmadhiṣṭhānaṁ samudra ivaudakānāṁ bhāvānām//

### [3.1.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.4)

tasmādavyaktānmahānutpadyate talliṅga eva; talliṅgācca mahatastallakṣaṇa evāhaṅkāra utpadyate, sa trividho vaikārikastaijaso bhūtādiriti; tatra vaikārikādahaṅkārāttaijasasahāyāttallakṣaṇānyenaikādaśendriyāṇyutpadyante, tadyathā---śrotratvakcakṣurjihvāghrāṇavāgghastopasthapāyupādamanāṁsīti, tatra pūrvāṇi pañca buddhīndriyāṇi, itarāṇi pañca karmendriyāṇi, ubhayātmakaṁ manaḥ; bhūtāderapi taijasasahāyāttallakṣaṇānyeva pañcatanmātrāṇyutpadyante, tadyathā---śabdatanmātraṁ, sparśatanmātraṁ, rūpatanmātraṁ, rasatanmātraṁ, gandhatanmātramiti; teṣāṁ viśeṣāṁ viśeṣāḥ śabdasparśarūparasagandhāḥ; tebhyo bhūtāni vyomānilānalajalorvyaḥ; evameṣā tattvacaturviśatirvyākhyātā//

### [3.1.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.5)

tatra, buddhīndriyāṇāṁ śabdādayo viṣayāḥ; karmendriyāṇāṁ yathāsaṅkhyaṁ vacanādānānandavisargaviharaṇāni//

### [3.1.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.6)

avyaktaṁ mahānahaṅkāraḥ pañcatanmātrāṇi cetyaṣṭau prakṛtayaḥ; śeṣāḥ ṣoḍaśa vikārāḥ//

### [3.1.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.7)

svaḥ svaścaiṣāṁ viṣayo+adhibhūtaṁ; svayamadhyātmaṁ; †adhidaivataṁ tu---budherbrahyā, ahaṅkārasyeśvaraḥ, manasaścandramāḥ, diśaḥ śrotrasya, tvaco vāyuḥ, sūryaścakṣuṣaḥ, rasanasyāpaḥ, pṛthivī ghrāṇasya, †vāco+agniḥ, hastayorindraḥ, pādayorviṣṇuḥ, pāyormitraḥ, prajāpatirupasthasyeti//

### [3.1.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.8)

tatra sarva evācetana eṣa vargaḥ, puruṣaḥ pañcaviṁśatitamaḥ kāryakāraṇasaṁyuktaścetayitā bhavati/ satyapyacaitanye pradhānasya puruṣakaivalyārthaṁ pravṛttimupadiśanti kṣīrādīṁścātra hetūnudāharanti//

### [3.1.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.9)

ata ūrdhvaṁ prakṛtipuruṣayoḥ sādharmyavaidharmye vyākhyāsyāmaḥ/ tadyathā---ubhāvapyanādī, ubhāvapyanantau, ubhāvapyaliṅgau, ubhāvapi nityau, †ubhāvapyanaparau, ubhau ca sarvagatāviti; ekā tu prakṛtiracetanā triguṇā bījadharmiṇī prasavadharmiṇyamadhyasthadharmiṇī ceti, bahavastu puruṣāścetanāvanto+aguṇā abījadharmāṇo+aprasavadharmāṇo madhyasthadharmāṇaśceti//

### [3.1.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.10)

tatra kāraṇānurūpaṁ kāryamiti kṛtvā sarva evaite viśeṣāḥ sattvarajastamomayā bhavanti; tadañjanatvāttanmayatvācca tadguṇā eva puruṣā bhavantītyeke bhāṣante//

### [3.1.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.11)

vaidyake tu--- svabhāvamīśvaraṁ kālaṁ yaddacchāṁ niyatiṁ tathā// pariṇāmaṁ ca manyante prakṛtiṁ pṛthudarśinaḥ//

### [3.1.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.12)

tanmayānyeva bhūtāni tadguṇānyeva cādiśet// taiśca tallakṣaṇaḥ kṛtsno bhūtagrāmo vyajanyata//

### [3.1.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.13)

tasyopayogo+abhihitaścikitsāṁ prati sarvadā// bhūtebhyo hi paraṁ yasmānnāsti cintā cikitsite//

### [3.1.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.14)

yato+abhihitaṁ---tatsambhavadravyasamūho bhūtādiruktaḥ; bhautikāni cendriyāṇyāyurvede varṇyante, tathendriyārthaḥ//

### [3.1.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.15)

bhavati cātra--- indriyeṇendiyārthaṁ tu svaṁ svaṁ gṛhṇāti mānavaḥ// niyataṁ tulyayonitvānnānyenānyamiti sthitiḥ//

### [3.1.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.16)

na cāyurvedaśāstreṣūpadiśyante sarvagatāḥ kṣetrajñā nityāśca; asarvagateṣu ca kṣetrajñeṣu nityapuruṣakhyāpakān hetūnudāharanti; †āyurvedaśāstrasiddhānteṣvasarvagatāḥ kṣetrajñā nityāśca, tiryagyonimānuṣadeveṣu saṁcaranti dharmādharmanimittaṁ; ta ete+anumānagrāhyāḥ paramasūkṣmāścetanāvantaḥ śāśvatā lohitaretasoḥ sannipāteṣvabhivyajyante, yato+abhihitaṁ---pañcamahābhūtaśarīrisamavāyaḥ puruṣa iti; sa eṣa(eva?) karmapuruṣaścikitsādhikṛtaḥ//

### [3.1.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.17)

tasya sukhaduḥkhe icchādveṣau prayatnaḥ prāṇāpānāvunmeṣanimeṣau buddhirmanaḥ saṅkalpo vicāraṇā smṛtirvijñānamadhyavasāyo viṣayopalabdhiśca guṇāḥ//

### [3.1.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.18)

sāttvikāstu---ānṛśaṁsyaṁ saṁvibhāgarucitā titikṣā satyaṁ dharma āstikyaṁ jñānaṁ buddhirmedhā smṛtirdhṛtiranabhiṣaṅgaśca; rājasāstu---duḥkhabahulatā+aṭanaśīlatā+adhṛtirahaṅkāra ānṛtikatvamakāruṇyaṁ dambho māno harṣaḥ krodhaśca; tāmasāstu---viṣāditvaṁ nāstikyamadharmaśīlatā buddhernidho+ajñānaṁ durmedhastvamakarmaśīlatā nidrālutvaṁ ceti//

### [3.1.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.19)

āntarikṣāstu---śabdaḥ śabdendriyaṁ sarvacchidrasamūho viviktatā ca; vāyavyāstu---sparśaḥ sparśondriyaṁ sarvaceṣṭāsamūhaḥ sarvaśarīraspandanaṁ laghutā ca; taijasāstu---rūpaṁ rūpendriyaṁ varṇaḥ santāpo bhrājiṣṇutā paktiramarṣastaikṣṇyaṁ śauryaṁ ca; āpyāstu---raso rasanendriyaṁ sarvadravasamūho gurutā śaityaṁ sneho retaśca; pārthivāstu---gandho gandhendriyaṁ sarvamūrtasamūho gurutā ceti//

### [3.1.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.20)

tatra sattvabahulamākāśaṁ, rajobahulo vāyuḥ, sattvarajobahulo+agniḥ, sattvatamobahulā āpaḥ, tamobahulā pṛthivīti//

### [3.1.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.21)

ślokau cātra bhavataḥ/  
anyonyānupraviṣṭāni sarvāṇyetāni nirdiśet/  
sve sve dravye tu sarveṣāṁ vyaktaṁ lakṣaṇamiṣyate//

### [3.1.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.22)

aṣṭau prakṛtayaḥ proktā vikārāḥ ṣoḍaśaiva tu// kṣetrajñaśca samāsena †svatantraparatantrayoḥ//

### [3.1.22\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1.22_1)

iti suśrutasaṁhitāyāṁ śārīrasthāne sarvabhūtacintāśārīraṁ nāma prathamo+adhyāyaḥ //1//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.75.3) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.1) · Pramāṇa
