<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 3.2

# The Compendium of Suśruta 3.2: dvitīyo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 3.2

- **Language:** Sanskrit

### dvitīyo+adhyāyaḥ/

### [3.2.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.1)

athātaḥ †śukraśoṇitaśuddhiṁ śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ//

### [3.2.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [3.2.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.3)

vātapittaśleṣmaśoṇita-†kuṇapagravthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaretasaḥ\[†'kuṇapagandhi'iti pā+\] prajotpādane na samarthā bhavanti//

### [3.2.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.4)

teṣu vātavarṇavedanaṁ vātena, pittavarṇavedanaṁ pittena, śleṣmavarṇavedanaṁ śleṣmaṇā, śoṇitavarṇavedanaṁ kuṇapagandhyanalpaṁ ca raktena, granthibhūtaṁ śleṣmavātābhyāṁ, pūtipūyanibhaṁ pittaśleṣmabhyāṁ, kṣīṇaṁ prāguktaṁ pittamārutābhyāṁ, mūtrapurīṣagandhi sannipāteneti/ teṣu kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇaretasaḥ kṛcchrasādhyāh, mūtrapurīṣaretasastvasādhyāḥ (†sādhyamanyacca\[†ayaṁ pāṭho hastalikhitapustake nopalabhayate\])iti//

### [3.2.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.5)

ārtavamapi tribhirdoṣaiḥ śoṇitacaturthaih pṛthagdvandvaiḥ samastaiścopasṛṣṭamabījaṁ bhavati; tadapi doṣavarṇavedanādibhirvijñeyam/ teṣu kuṇapagranthipūtipūyakṣīṇamūtrapurīṣaprakāśamasādhyaṁ sādhyamanyacceti//

### [3.2.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.6)

bhavanti cātra/ teṣvādyān śukradoṣāṁstrīn snehasvedādibhirjayet// kriyāviśeṣairmatimāṁstathā cottarav(b?)astibhiḥ//

### [3.2.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.7)

pāyayeta naraṁ sarpirbhiṣak kuṇaparetasi// dhātakīpuṣpakhadiradāḍimārjunasādhitam//

### [3.2.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.8)

pāyatedathavā sarpiḥ śālasārādisādhitam// granthibhūte †śaṭīsaiddhaṁ pālāśe vā+api bhasmani//

### [3.2.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.9)

parūṣakavaṭādibhyāṁ pūyaprakhye ca sādhitam// prāguktaṁ vakṣyate yacca tat kāryaṁ kṣīṇaretasi//

### [3.2.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.10)

viṭprabhe pāyayet siddhaṁ †citrakośīrahiṅgubhiḥ// \[†asyāgre+asnehādiśca kramaḥ kāryaḥ ṣaṭsvetāsu vijānatā' ityadhikaḥ pāṭhaḥ kvacidupalabhyate'\] snigdhaṁ vāntaṁ viriktaṁ ca nirūḍhamanuvāsitam//

### [3.2.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.11)

yojayecchukradoṣārtaṁ samyaguttarabastinā// sphaṭikābhaṁ dravaṁ snigdhaṁ madhuraṁ madhugandhi ca//

### [3.2.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.12)

śukramicchanti kecittu tailakṣaudranibhaṁ tathā// vidhimuttarabastyantaṁ kuryādārtavaśuddhaye//

### [3.2.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.13)

strīṇāṁ snehādiyuktānāṁ catasṛṣvārtavārtiṣu// kuryātkalkān picūṁścāpi pathyānyācamanāni ca//

### [3.2.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.14)

granthibhūte pibet pāṭhāṁ tryūṣaṇaṁ vṛkṣakāṇi ca// †durgandhipūyasaṅkāśe majjatulye tathā++ārtave// \[†'durgandhe pūyasaṅkāśe'iti pā+\]

### [3.2.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.15)

pibedbhadraśriyaḥ kvāthaṁ candanakvāthameva ca // śukradoṣaharāṇāṁ ca yathāsvamavacāraṇam//

### [3.2.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.16)

†yogānāṁ śuddhikaraṇaṁ śeṣāsvapyārtavārtiṣu//anne(nnaṁ) śāliyavaṁ madyaṁ hitaṁ māṁsaṁ ca pittalam//

### [3.2.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.17)

śaśāsṛkpratimaṁ yattuy yadvā lākṣārasopamam// tadārtavaṁ praśaṁsanti yadvāso na virañjayet//

### [3.2.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.18)

tadevātiprasaṅgena pranṛttamanṛtāvapi// asṛgdaraṁ †vijānīyādayo+anyadraktalakṣaṇāt\[†'vijānīyāduktaṁ lakṣaṇalakṣitam'iti pā+\]//

### [3.2.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.19)

asṛgdaro bhavet sarvaḥ sāṅgamardaḥ savedanaḥ// tasyātivṛttau daurbalyaṁ bhramo mūrcchā tamastṛṣā//

### [3.2.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.20)

dāhaḥ pralāpaḥ pāṇḍutvaṁ tandrā rogāśca vātajāḥ// taruṇyā hitasevinyāstamalpopadravaṁ bhiṣak//

### [3.2.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.21)

raktapittavidhānena yathāvat samupācaret// doṣairāvṛtamārgatvādārtavaṁ naśyati striyāḥ//

### [3.2.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.22)

tatra matsyakulatthāmlatilamāṣasurā hitāḥ// pāne mūtramudaśvicca dadhi śuktaṁ ca bhojane//

### [3.2.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.23)

kṣīṇaṁ prāgīritaṁ raktaṁ salakṣaṇacikitsitam// †tathā+apyatra vidhātavyaṁ vidhānaṁ naṣṭaraktavat//

### [3.2.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.24)

evamaduṣṭaśukraḥ śuddhārtavā ca//

### [3.2.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.25)

ṛtau prathamadivasāt prabhṛti brahmacāriṇī divāsvapnāñjanāśrupātasnānānulepanābhyaṅganakhacchedanapradhāvanahasanakathanātiśabdaśravaṇāvalekhanānilāyāsān pariharet/ kiṁ kāraṇaṁ? divā svapanytāḥ svāpaśīlaḥ, añjanādandhaḥ, rodanāddhikṛtadṛṣṭiḥ, snānānulepanāhuḥkhaśīlaḥ, tailābhyaṅgāt kuṣṭhī, nakhāpakartanāt kunakhī pradhāvanāccañcalaḥ, hasanācchyāvadantauṣṭhatālujihvāḥ, pralāpī cātikathanāt, atiśabdaśravaṇādbadhiraḥ, avalekhanāt khalatiḥ, mārutāyāsasevanādunmatto garbho bhavatītyevametān pariharet/ darbhasaṁstaraśāyinīṁ karatalaśarāvaparṇānyatamabhojinīṁ haniṣyaṁ, tryahaṁ ca bhartuḥ saṁrakṣet/ tataḥ śuddhasnātāṁ caturthe+†ahanyahatavāsāṁ samalaṅkṛtāṁ kṛtamaṅgalasvastivācanāṁ bhartāraṁ darśayet/ tat kasya hetoḥ?//

### [3.2.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.26)

pūrvaṁ paśyedṛtusnātā yādṛśaṁ naramaṅganā// tādṛśaṁ janayet putraṁ bhartāraṁ darśayedataḥ//

### [3.2.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.27)

tato vidhānaṁ purtīyamupādhyāyaḥ samācaret// karmānte ca kramaṁ hyenamārabheta vicakṣaṇaḥ//

### [3.2.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.28)

tato+aparāhṇe pumān māsaṁ brahmacārī sarpiḥsnigdhaḥ sarpiḥkṣīrābhyāṁ śālyodanaṁ bhuktvā māsaṁ brahmacāriṇīṁ tailasnigdhāṁ tailamāṣottarāhārāṁ nārīmupeyādrātrau sāmādibhir-†abhiviśvāsya; vikalpayaivaṁ caturthyāṁ ṣāṣṭhyāmaṣṭamyāṁ daśamyāṁ dvādaśyāṁ copeyāditi putrakāmaḥ//

### [3.2.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.29)

eṣūttarottaraṁ vidyādāyurārogyameva ca // prajāsaubhāgyamaiśvaryaṁ balaṁ ca divaseṣu vai//

### [3.2.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.30)

ataḥ paraṁ pañcamyāṁ saptamyāṁ navamyāmekādaśyāṁ ca strīkāmaḥ; trayodaśīprabhṛtayo nindyāḥ//

### [3.2.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.31)

tatra prathame divase ṛtumatyāṁ maithunagama(nama?)nāyuṣyaṁ puṁsāṁ bhavati, yaśca tatrādhīyate garbhaḥ sa prasavamāno †vimucyate; dvitīye+apyevaṁ sūtikāgṛhe vā; tṛtīye+apyevamasaṁpūrṇāṅgo+alpāyurvā bhavati; caturthe tu saṁpūrṇāṅgo dīrghāyuśca bhavati/ naca pravartamāne rakte bījaṁ praviṣṭaṁ guṇakaraṁ bhavati, yathā nadyāṁ pratisrotaḥ plāvidravyaṁ prakṣiptaṁ pratinivartate nordhnaṁ gacchati †tadvadeva draṣṭavyam/ tasmānniyamavatīṁ trirātraṁ pariharet/ ataḥ paraṁ māsādupeyāt//

### [3.2.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.32)

labdhagarbhāyāścaiteṣvahaḥsu lakṣmaṇāvaṭaśuṅgāsahadevāviśvadevānāmanyatamaṁ kṣīreṇābhiṣutya trīṁścaturovā bindūn dadyāddakṣiṇe nāsāpuṭe †putrakāmāyai\[†asyāgre+avāme duhitṛkāmāyai' ityadhikaṁ pathyate kvacitpustake/\], na ca tānniṣṭhīvet//

### [3.2.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.33)

dhruvaṁ caturṇāṁ sānnidhyādgarbhaḥ syādvidhipūrvakaḥ// ṛtukṣetrāmbubījānāṁ sāmagryādaṅkuro yathā//

### [3.2.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.34)

evaṁ jātā rūpavantaḥ †sattvavantaścirāyuṣaḥ// bhavantyṛṇasya moktāraḥ satputrāḥ putriṇe(ṇo) hitāḥ//

### [3.2.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.35)

tatra tejodhātuḥ sarvavarṇānāṁ prabhavaḥ, sa yadā garbhotoattāvabdhātuprāyo bhavati tadā garbhaṁ gauraṁ karoti, pṛthivīdhātuprāyaḥ kṛṣṇaṁ, pṛthivyākāśadhātuprāyaḥ kṛṣṇaśyāmaṁ, toyākāśadhātuprāyo gauraśyāmam/ yādṛgvarṇamāhāramupasevate garbhiṇī tādṛgvarṇaprasavā bhavtītyeke bhāṣante/ tatra dṛṣṭibhāgamapratipannaṁ tejo jātyandhaṁ karoti, tadeva raktānugataṁ raktākṣaṁ, pittānugataṁ piṅgākṣaṁ, śleṣmānugataṁ śuklākṣaṁ, vātānugataṁ vikṛtākṣamiti//

### [3.2.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.36)

bhavanti cātra/ ghṛtapiṇḍo yathaivāgnimāśritaḥ pranilīyate// visarpatyārtavaṁ nāryāstathā puṁsāṁsamāgame//

### [3.2.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.37)

bīje+antarvāyunā dnau jīvau kukṣimāgatau// yamāvityabhidhīyete dharmetarapuraḥsarau//

### [3.2.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.38)

pitroratyalpabījatvādāsekyaḥ puruṣo bhavet// sa śukraṁ prāśya labhate dhvajocchrāyamasaṁśayam//

### [3.2.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.39)

yaḥ pūtiyonau jāyeta sa saugandhikasaṁjñitaḥ// sa yoniśephasorgandhamādhrāya labhate balam//

### [3.2.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.40)

sve gude+abrahmacaryādyaḥ strīṣu puṁvat pravartate// kumbhīkaḥ sa ca vijñeya, īrṣyakaṁ śṛṇu cāparam//

### [3.2.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.41)

dṛṣṭvā vyavāyamanyeṣāṁ vyavāye yaḥ pravartate// īrṣyakaḥ sa ca vijñeyaḥ,ṣaṇḍakaṁ śṛṇu pañcamam//

### [3.2.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.42)

yo bhāryāyāmṛtau mohādaṅganeva pravartate// tataḥ strīceṣṭitākāro jāyate ṣaṇḍasaṁjñitaḥ//

### [3.2.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.43)

ṛtau puruṣavadvā+api pravartetāṅganā yadi// tatra kanyā yadi bhavet sā bhavennaraceṣṭitā//

### [3.2.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.44)

āsekyaśca sugandhī ca kumbhīkaścerṣyakastathā// saretasastvamī jñeyā aśukraḥ ṣaṇḍa(ṇḍha)saṁjñitaḥ//

### [3.2.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.45)

anayā viprakṛtyā tu teṣāṁ śukravahāḥ sirāḥ// harṣāt sphuṭatvamāyānti dhvajocchrāyastato bhavet//

### [3.2.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.46)

āhārācāraceṣṭābhiryādṛśībhiḥ samanvitau// strīpuṁsau samupeyātāṁ tayoḥ putro+api tādṛśaḥ//

### [3.2.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.47)

yadā nāryāvupeyātāṁ vṛṣasyantyau kathaṁcana// muñcantyau śukramanyonyamanasthistatra jāyate//

### [3.2.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.48)

ṛtusnātā tu yā nārī svapne maithunamāvahet// ārtavaṁ vāyurādāya kukṣau garbhaṁ karoti hi//

### [3.2.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.49)

māsi māsi vivardheta garbhiṇyā garbhalakṣaṇam// kalalaṁ jāyate tasyā varjitaṁ paitṛkairguṇaiḥ//

### [3.2.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.50)

sarpavṛścikakūṣmāṇḍavikṛtākṛtayaśca ye// garbhāstvete striyāścaiva jñeyāḥ pāpakṛtā bhṛśam//

### [3.2.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.51)

garbho vātaprakopeṇa dauhṛde vāvamānite// bhavet kubjaḥ kuṇiḥ paṅgurmūko minmina eva vā//

### [3.2.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.52)

mātāpitrostu nāstikyādaśubhaiśca purākṛtaiḥ// vātādīnāṁ ca kopena garbho vikṛtimāpnuyāt//

### [3.2.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.53)

malālpatvādayogācca vāyoḥ pkvāśayasya ca // vātamūtrapurīṣāṇi na garbhasthaḥ karoti hi//

### [3.2.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.54)

jarāyuṇā mukhe cchanne kaṇṭhe ca kalhaveṣṭite// vāyormārganirodhācca na garbhasthaḥ praroditi//

### [3.2.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.55)

niḥśvāsocchvāsasaṅkṣobhasvapnān garbho+adhigacchati// māturniśvasitocchvāsasaṅkṣobhasvapnasaṁbhavān//

### [3.2.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.56)

sanniveśaḥ śarīrāṇāṁ dantānāṁ patanodbhavau// taleṣvasaṁbhavo yaśca romṇāmetat svabhāvataḥ//

### [3.2.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.57)

bhāvitāḥ pūrvadeheṣu satataṁ śāstrabuddhayaḥ// bhavanti sattvabhūyiṣṭhāḥ pūrvajātismarā narāḥ//

### [3.2.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.58)

karmaṇā codito yena tadāpnoti punarbhave // abhyastāḥ pūrvadehe ye tāneva bhajate guṇān//

### [3.2.58\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2.58_1)

iti suśrutasaṁhitāyāṁ śārīrasthāne śukraśoṇitaśuddhiśārīraṁ nāma dvitīyo+adhyāyaḥ //2//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.76.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (4)

- [Śāntikamalākara](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.santi.santikamalakara.13.52) — Kamalākarabhaṭṭa 1587, Sanskrit
- [Śūdrakamalākara](https://indike.org/pramana/in.niti.dharma.jati.sudrakamalakara.51.1-3) — Kamalākarabhaṭṭa, Sanskrit
- [Vāgbhaṭamaṇḍana](https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.vagbhatamandana.28.30.4) — Narahari, Sanskrit
- [Hastyāyurveda](https://indike.org/pramana/in.med.pasu.gaja.hastyayurveda.109.4) — Pālakāpya, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.2) · Pramāṇa
