<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 3.4

# The Compendium of Suśruta 3.4: caturtho+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 3.4

- **Language:** Sanskrit

### caturtho+adhyāyaḥ/

### [3.4.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.1)

athāto garbhavyākaraṇaṁ (nāma) śārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ//

### [3.4.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.2)

yathovāca bhagavān dhavantariḥ//

### [3.4.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.3)

agniḥ somo vāyuḥ sattvaṁ rajastamaḥ pañcendriyāṇi bhūtātmeti prāṇāḥ//

### [3.4.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.4)

tasya khalvevaṁpravṛttasya †śukraśoṇitasyābhipacyamānasya\[†'śukraśoṇitasya'iti keṣuciddhastalikhitapustakeṣu nopalabhyate/\] mānasya kṣīrasyeva santānikāḥ sapta †tvaco bhavanti/ tasāṁ prathamā+avabhāsinī nāma, yā sarvavarṇānavabhāsayati pañcavidhāṁ ca chāyāṁ prakāśayati, sā vrīheraṣṭādaśabhāgapramāṇā, siddhmapadmakaṁṭakādhiṣṭhānā; dvitīyā lohitā nāma, vrīhiṣoḍaśabhāgapramāṇā, tilakalakanyacchavyaṅgādhiṣṭhānā; tṛtīyā śvetā nāma,vrīhidvādaśabhāgapramāṇā, carmadalājagallīmaśakādhiṣṭhānā; carurthī tāmrā nāma vrīheraṣṭabhāgapramāṇā, vividhakilāsakuṣṭhādhiṣṭhānā; pañcamī vedinī nāma, vrīhipañcabhāgapramāṇā, kuṣṭhavisarpādhiṣṭhānā; ṣaṣṭhī rohiṇī nāma, vrīhipramāṇā, granthyapacyarbudaślīpadagalagaṇḍādhiṣṭhānā; saptamī māṁsadharā nāma, vrīhidvayapramāṇā, bhagandaravidradhyarśo+adhiṣṭhānā/ yadetat pramāṇaṁ nirdiṣṭaṁ tanmāṁsaleṣvavakāśeṣu, na lalāṭe sūkṣmāṅgulyādiṣu; yato vakṣyatyudareṣu---vrīhimukhenāṅguṣṭhodarapramāṇamavagāḍhaṁ vidhyediti// \[†'śarīre ṣaṭ tvacaḥ;-----'(ca.śā.a.7.sū.5)/ 'ṣaṣṭhī tu prāṇadharā' iti āṣṭāṅgasaṁgrahe pāṭhaḥ/ 'tvaco nāma---sarvadehāvaraṇarūpā bhūmiḥ sparśanevdriyasya srotasāñca svedavahānāṁ, romṇāmapi saromakūpānām/ tāḥ sthūladaṣṭyā staradvayavibhaktāḥ---bahistvagbhāgo+antarastvagbhāgaśceti/ tatra bahistvaṅnāmātīva tanvī kṛṣṇagaurādivarṇādhārā vahnisparśena ploṣapiḍakāvyañjanā ca/ antastvaḍnāma sthūlā śarīrābhirakṣaṇī snehādikarṣaṇī ca/ saiva pradhānāyatanaṁ sparśabhūmeḥ svedasrutāñca mārgāṇām'(pratyakṣaśārīra pra. bhā.pṛ+ 5-6)/\]

### [3.4.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.5)

kalāḥ khalvapi sapta †saṁbhavanti dhātvāśayāntaramaryādāḥ//

### [3.4.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.6)

†bhavataścātra/\[†'bhavanti cātra'iti pā+\] yathā hi sāraḥ kāṣṭheṣu chidyamāneṣu dṛśyate// tathā dhāturhi māṁseṣu chidyamāneṣu dṛśyate//

### [3.4.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.7)

snāyubhiśca praticchannān santatāṁśca jarāyuṇā// śleṣmaṇā veṣṭitāṁścāpi kalābhāgāṁstu tān †viduḥ// \[†'asyāgre'+adhātvāśayāntare+annasya yaḥ kledastvadhiṣṭhati/ dehoṣmaṇā vipakvastu sā kaletyabhidhīyate' ityadhikaṁ paṭhyate kvacitpustake/\]

### [3.4.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.8)

tāsaṁ prathamā māṁsadhārā nāma; yasyāṁ †māṁse sirāsnāyudhamanīsrotasāṁ pratānā bhavanti// \[†'māṁsagatānāṁ'iti hārāṇacandrasaṁmataḥ pāṭhaḥ/ 'māṁsasirāsnāyudhamanīsrotasāṁ' iti vai.paṁ.hariprapannasaṁmataḥ pāṭhaḥ/ viśeṣavivaraṇaṁ tu rasayogasāgarasyopoddhāte 164-165 pṛṣṭhayordraṣṭavyam/\]

### [3.4.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.9)

bhavati cātra/ yathā bisamṛṇālāni vivardhante samantataḥ// bhūmau paṅkodakasthāni tathā māṁse sirādayaḥ//

### [3.4.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.10)

dvitīyā raktadharā nāma māṁsasyābhyantarataḥ, tasyāṁ śoṇitaṁ viśeṣataśca sirāsu yakṛtplīhnośca †bhavati//

### [3.4.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.11)

bhavati cātra/ vṛkṣādyathābhiprahatāt kṣīriṇaḥ †kṣīramāvahet// māṁsādevaṁ kṣatāt kṣipraṁ śoṇitaṁ †saṁprasicyate//

### [3.4.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.12)

tṛtīyā medodharā nāma; medo hi sarvabhūtānāmudarasthamaṇvasthiṣu ca, mahatsu ca majjā †bhavati// \[†'tadeva ca śirasi kapālapraticchannaṁ mastiṣkākhyaṁ mastuluṅgākhyaṁ ca' ityaṣṭāṅgasaṁgrahe+adhikaḥ pāṭhaḥ/ 'medo nāma---sāndrasarpistulyaḥ snehadhātuḥ śarīrasya/ tasya sthānamudarāntaḥ, tvacāmadhaśca/ vasā tu māṁsāntarānupraviṣṭaḥ snehastasyā medasyanupraveśastulyopādānatvāt/ majjā nāma asthimadhyagataḥ snehaḥ/ sa dvividhaḥ pīto raktaśca/ tatra pīto nalakāsthnāmantaḥ, raktastnitarāsthiṣu, prāntabhāheṣu ca nalakāsthnām/ so+ayaṁ sthūlasvarūpeṇa medaso+abhinno+apikarmavaiśeṣyātpṛthageva dhātuḥ,'(pratyakṣāśārīra pra. bhā.pṛ.10/\]

### [3.4.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.13)

bhavati cātra/ sthūlāsthiṣu viśeṣeṇa majjā tvabhyantarāśritaḥ// athetareṣu sarveṣu saraktaṁ meda ucyate// śuddhamāṁsasya yaḥ snehaḥ sā vasā parikīrtitā//

### [3.4.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.14)

caturthī śleṣmadharā nāma; sarvasandhiṣu prāṇabhṛtāṁ bhavati//

### [3.4.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.15)

bhavati cātra/ snehābhyakte yathā hyakṣe cakraṁ sādhu pravartate// sandhayaḥ sādhu vartante saṁśliṣṭāḥ śleṣmaṇā tathā//

### [3.4.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.16)

pañcamī purīṣadharā nāma; yā+avtaḥkoṣṭhe malamabhivibhajate pakvāśayasthā//

### [3.4.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.17)

bhavati cātra/ yakṛtsamantāt koṣṭhaṁ ca tathā+antrāṇi samāśritā// uṇḍukasthaṁ vibhajate malaṁ maladharā kalā//

### [3.4.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.18)

ṣaṣṭhī †pittadharā nāma; yā caturvidhamannapānamupabhu(yu)ktamāmāśayāt pracyutaṁ pakvāśayopasthitaṁ dhārayati// \[†'ṣaṣṭhī pittadharā nāma pakvāmāśayamadhyasthā/ sā hyantaragneradhiṣṭhānatayā++āmāśayāt pakvāśayonmukhamannaṁ balena vidhārya pittatejasā śoṣayati pacati pakvaṁ ca vimuñcati/ doṣādhiṣṭhitā tu daurbalyādāmameva/ tato+asāvannasya grahaṇāt punargrahaṇīsaṁjñā/ balaṁ ca tasyāḥ pittamevāgnyabhidhānamataḥ sā+agninopastabdhopabṛṁhitaikayogakṣemā śarīraṁ vartayati/' (aṣṭāṅgasaṁgraha śā.sthā.a.)\]

### [3.4.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.19)

bhavati cātra/ aśitaṁ khāditaṁ pītaṁ koṣṭhagataṁ nṛṇām// tajjīryati yathākālaṁ śoṣitaṁ pittatejasā//

### [3.4.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.20)

saptamī śukradharā nāma; yā sarvaprāṇināṁ sarvaśarīravyāpinī//

### [3.4.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.21)

bhavanti cātra/ yathā payasi sarpistu †gūḍhaścekṣau raso yathā// śarīreṣu tathā śukraṁ nṛṇāṁ vidyādbhiṣagvaraḥ//

### [3.4.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.22)

dvyaṅgule dakṣiṇe †pārśve bastidvārasya cāpyadhaḥ// mūtrasrotaḥpathāccgukraṁ puruṣasya pravartate// \[†'dvyaṅgule dakṣiṇe pārśve bastidvārasya cāpyadhaḥ/ mūtrasrotaḥpathācchukraṁ puruṣasya pravartata' ityatra+advyaṅgule dakṣiṇe vāma' ityeva sādhīyān pāṭhaḥ, anyathā pratyakṣavirodhāt svāktivirodhācca/ kṣuyate hi+aśukravahe dve śukraprādurbhāvāya, dve śukravisargāya ca' iti suśrute eva' (pratyakṣaśārīra, upoddhāta, pṛṣṭha 72)/\]

### [3.4.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.23)

kṛtsnadehāśritaṁ śukraṁ prasannamanasastathā// strīṣu vyāyacchataścāpi harśāttat saṁpravartate//

### [3.4.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.24)

gṛhītagarbhāṇāmārtavavahānāṁ srotasāṁ vartmānyavarudhyanta garbheṇa, tasmādgṛhītagarbhāṇāmārtavaṁ na dṛśyate; tatastadadhaḥ pratihatamūrdhvamāgatamaparaṁ copacīyamānamaparāîtyabhidhīyate; śeṣaṁ cordhvataramāgataṁ payodharāvabhipratipadyate, tasmādgarbhiṇyaḥ pīnonnatapayodharā bhavanti//

### [3.4.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.25)

garbhasya yakṛtplīhānau śoṇitajau, śoṇitaphenaprabhabhavaḥ †phupphusaḥ, śoṇitāṁkaṭṭaprabhabhva uṇḍukaḥ//

### [3.4.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.26)

asṛjaḥ śleṣmaṇaścāpi yaḥ prasādaḥ paro mataḥ// taṁ pacyamānaṁ pittena vāyuścāpyanudhāvati//

### [3.4.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.27)

tato+asyāntrāṇi jāyante gudaṁ bastiśca dehinaḥ// udare pacyamānānāmādhmānādrukmasāravat//

### [3.4.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.28)

kaphaśoṇitamāṁsānāṁ sāro †jihvā prajāyate// yathārthamūṣmaṇā yukto vāyuḥ srotāṁsi dārayet// \[†'tatrāsya mathyamānasya dhmāyamānasya rukmavat/ jihvā saṁjāyate saumī yayā vedayate rasān' iti pā+\]

### [3.4.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.29)

anupraviśya piśitaṁ peśīrvibhajate tathā// †medasaḥ snehamādāya sirāsnāyutvamāpnuyāt// \[†vai+ paṁ+ hariprapannaśarmaṇā tu ayaṁ pāṭho+anyathā paṭhito vyākhyātaśca,+amedaḥ sa snehamādāya sirāsnāyutvamapyatha/ sirāṇāṁ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṁ ca tataḥ kharaḥ// āśayyābhyāsayogena karotyāśayasaṁbhavam/ sa vāyuḥ kartā, annarasāt snehamādāya medo vibhajate arthādudare medaścimoti; atha evaṁ sirāsnāyutvaṁ vibhajate arthāt sirātvaṁ sirāsvarūpaṁ, snāyutvaṁ snāyusvarūpaṁ ca vibhajate/ nanu samavāyikāraṇasyaikatve+api kathametadvecitryaṁ saṁjāyata ityāha---sirāṇāṁ tu mṛduḥ pāka ityādi/ ---sirāṇāmaśuddharaktavāhinānāṁ, dhamanīrasāyanīnāmapyupalakṣaṇametat; atra mṛduḥ pākā bhavati nirantararasasaṁmṛtatvāt; snāyūnāṁ ca peśīprāntānāṁ kharaḥ pāko bhavati alparasagamanāt/ ----sa vāyuḥ māṁsapeśīṣu āśayya āsamantāt nivāsaṁ kṛtvā hṛdayādyāśayānāṁ saṁbhavamutpattiṁ karoti'(rasayogasāgara, upoddhāta, pṛ+ 113-114)/\]

### [3.4.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.30)

sirāṇāṁ tu mṛduḥ pākaḥ snāyūnāṁ ca tataḥ kharaḥ// āśayyābhyāsayogena karotyāśayasaṁbhavam//

### [3.4.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.31)

raktamedaḥprasādādvṛkkau; māṁsāsṛkkalhamedaḥprasādādvṛṣaṇau; śoṇitakaphaprasādajaṁ hṛdayaṁ, yadāśrayā hi dhamanyaḥ prāṇavahāḥ; †tasyādho vāmataḥ plīhā phupphusaśca, dakṣiṇato yakṛt †kloma ca; taddhṛdayaṁ viśeṣeṇa cetanāsthānam, atastasmiṁstamasā++āvṛte sarvaprāṇinaḥ svapanti// \[†yattu+ahṛdayasyādho vāmataḥ plīhā phusphusaśca, dakṣiṇato yakṛt kloma ca' iti sauśrutaḥ pāṭhaḥ tatra pramāda eva darīdṛśyate,+ahṛdayasyādho vāmataḥ plīhā, dakṣiṇato yakṛt, ubhayataḥ kloma phusphusau ca' iti tu sādhīyān pāṭhaḥ, anyathā na kenāpi kathamapi śakyaṁ samādhātum,(pratyakṣaśārīra, upoddhāta, pṛ+ 68)/ kloma śvāsanalikā---'ṭrekiyā "trachea"' iti gaṇanāthasenaḥ (pratyakṣaśārīra, dvitīyabhāga, pṛ+ 178),+agāla blaḍara "gall-bladder"' iti rasayogasāgarasyopoddhāte(pṛ+96-102) vai+ paṁ+ hariprapannaśarmā/ vistarastu tatraiva draṣṭavyaḥ/\]

### [3.4.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.32)

bhavati cātra/ puṇḍarīkeṇa sadṛśaṁ hṛdayaṁ syādadhomukham// jāgratastadvikasati svapataśca nimīlati//

### [3.4.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.33)

nidrāṁ tu vaiṣṇavīṁ pāpmānamupadiśanti, sā svabhāvata eva sarvaprāṇino+abhispṛśati/ tatra yadā saṁjñāvahāni srotāṁsi tamobhūyiṣṭhaḥ śleṣmā pratipadyate tadā tāmasī nāma nidrā †bhavatyanavabodhinī, sā pralayakāle; tamobhūyiṣṭhānāmahaḥsu niśāsu ca bhavati, rajobhūyiṣṭhānāmanimittaṁ, sattvabhūyiṣṭhānāmardharātre; kṣīṇaśleṣmanilabahulānāṁ manaḥśarīrābhitāpavatāṁ ca naiva, sā vaikārikī bhavati//

### [3.4.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.34)

bhavanti cātra/ hṛdayaṁ cetanāsthānamuktaṁ suśruta! dehinām// tamobhibhūte tasmiṁstu nidrā viśati dehinam//

### [3.4.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.35)

nidrāhetustamaḥ, sattvaṁ bodhane heturucyate// svabhāva eva vā heturgarīyān parikīrtyate//

### [3.4.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.36)

pūrvadehānubhūtāṁstu bhūtātmā svapataḥ prabhuḥ// rajoyuktena manasā gṛhṇātyarthān śubhāśubhān//

### [3.4.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.37)

karaṇānāṁ tu †vaikalye\[†'vaiguṇye'iti pā+\] tamasā+abhipravardhite// asvapannapi bhūtātmā prasupta iva cocyate//

### [3.4.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.38)

sarvartuṣu divāsvāpaḥ pratiṣiddho+anyatra grīṣmāt, pratiṣiddheṣvapi tu bālavṛddhastrīkarśitakṣatakṣīṇamadyanityayānavāhanādhvakarmapariśrāntānāmabhuktavatāṁ medaḥsvedakapharasaraktakṣīṇānāmajīrṇināṁ ca muhūrtaṁ †divāsvapanamapratiṣiddham/ rātrāvapi jāgaritavatāṁ jāgaritakālādardhamiṣyate divāsvapanam/ vikṛtirhi divāsvapno nāma; tatra svapatāmadharmaḥ sarvadoṣaprakopaśca, tatprakopācca kāsaśvāsapratiśyāyaśiro-†gauravāṅgamardārocakajvarāgnidaurbalyāni\[†'gauravajvarāgnidaurbalyāni'iti pā+\] bhavanti; rātrāvapi jāgaritavatāṁ vātapittanimittāsta evopadravā bhavanti//

### [3.4.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.39)

bhavanti cātra/ tasmānna jāgṛyādrātrau divāsvapnaṁ ca varjayet// jñātvā doṣakarāvetau budhaḥ svapnaṁ mitaṁ caret//

### [3.4.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.40)

arogaḥ sumanā hyevaṁ balavarṇānvito vṛṣaḥ// nātisthūlakṛśaḥ śrīmān naro jīvet samāḥ śatam//

### [3.4.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.41)

†nidrā sātmyīkṛtā yaistu rātrau ca yadi vā divā// (divārātrau ca ye nityaṁ svapnajāgaraṇocitāḥ/) na teṣāṁ svapatāṁ doṣo jāgratāṁ vā+api jāyate// \[†ayamardhaślokaḥ keṣucitpustakeṣu nopalabhyate/\]

### [3.4.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.42)

nidrānāśo+anilāt pittānmanastāpāt kṣayādapi// saṁbhavatyabhighātācca pratyanīkaiḥ praśāmyati//

### [3.4.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.43)

nidrānāśe+abhyaṅgayogo mūrdhni tailaniṣevaṇam// gātrasyodvartanaṁ caiva hitaṁ saṁvāhanāni ca //

### [3.4.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.44)

śāligodhūmapiṣṭānnabhakṣyairaikṣavasaṁskṛtaiḥ// bhojanaṁ madhuraṁ snigdhaṁ kṣīramāṁsarasādibhiḥ//

### [3.4.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.45)

rasairbileśayānāṁ ca viṣkirāṇāṁ tathaiva ca// drākṣāsitekṣudravyāṇāmupayogo bhavenniśi//

### [3.4.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.46)

śayanāsanayānāni manojñāni mṛduni ca// nidrānāśe tu kurvīta tathā+anyānyapi buddhimān//

### [3.4.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.47)

nidrātiyoge vamanaṁ †hitaṁ saṁśodhanāni ca// laṅghanaṁ raktamokṣaśca manovyākulanāni ca// \[†'vamennidrātiyoge tu kuryāt'iti pā+\]

### [3.4.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.48)

kaphamedoviṣārtānāṁ rātrau jāgaraṇaṁ hitam// divāsvapnaśca tṛṭśūlahikkājīrṇātisāriṇām//

### [3.4.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.49)

indriyārtheṣvasaṁprāptirgauravaṁ jṛmbhaṇaṁ klamaḥ// nidrārtasyeva †yasyehā tasya tandrāṁ vinirdiśet//

### [3.4.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.50)

pītvaikamanilocchvāsamudveṣṭan vivṛtānanaḥ// yaṁ muñcati sanetrāsraṁ sa jṛmbha iti saṁjñitaḥ//

### [3.4.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.51)

yo+anāyāsaḥ śramo dehe pravṛddhaḥ śvāsavarjitaḥ// klamaḥ sa iti vijñeya indriyārthaprabādhakaḥ//

### [3.4.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.52)

sukhasparśaprasaṅgitvaṁ duḥkhadveṣaṇalolatā// śaktasya cāpyanutsāhaḥ karmasvālasyamucyate//

### [3.4.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.53)

utkliśyānnaṁ na nirgacchet †prasekaṣṭhīvaneritam// hṛdayaṁ pīḍyate cāsya tamutkleśaṁ vinirdiśet//

### [3.4.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.54)

vaktre madhuratā tandrā hṛdayodveṣṭanaṁ bhramaḥ// na cānnamabhikāṅkṣeta glāniṁ tasya vinirdiśet//

### [3.4.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.55)

ārdracarbhāvanaddhaṁ vā(hi)yo †gātramabhimanyate// tathā guru śiro+atyarthaṁ gauravaṁ tadvinirdiśet//

### [3.4.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.56)

mūrcchā pittatamaḥprāyā, rajaḥpittānilādbhramaḥ// tamovātakaphāttandrā, nidrā śleṣmatamobhavā//

### [3.4.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.57)

garbhasya khalu rasanimittā mārutādhmānanimittā ca parivṛddhirbhavati//

### [3.4.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.58)

bhavanti cātra/ tasyāntareṇa nābhestu jyotiḥsthānaṁ dhruvaṁ smṛtam// tadādhamati vātastu dehastenāsya vardhate//

### [3.4.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.59)

ūṣmaṇā sahitaścāpi dārayatyasya mārutaḥ// ūrdhvaṁ tiryagadhastācca srotāṁsyapi yathā tathā//

### [3.4.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.60)

dṛṣṭiśca romakūpāśca na vardhante †kadācana// dhruvāṇyetāni martyānāmiti dhanvantarermatam//

### [3.4.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.61)

śarīre kṣīyamāṇe+api vardhete dvāvimau sadā// svabhāvaṁ prakṛtiṁ kṛtvā nakhakeśāviti sthitiḥ//

### [3.4.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.62)

sapta prakṛtayo bhavanti---doṣaiḥ pṛthak, dviśaḥ, samastaiśca//

### [3.4.63](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.63)

śukraśoṇitasaṁyoge yo bhaveddoṣa utkaṭaḥ// prakṛtirjāyate tena tasyā me lakṣaṇaṁ śṛṇu//

### [3.4.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.64)

tatra yaḥ prajāgarūkaḥ śītadveṣī durbhagaḥ steno matsaryanāryo gāndharvacittaḥ sphuṭitakaracaraṇo+†alparūkṣaśmaśrunakhakeśaḥ\[†'atirūkṣaśmaśrunakhakeśaḥ'iti pā+\] †krāthī dantanakhakhādī ca bhavati//

### [3.4.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.65)

adhṛtiradṛḍhasauhṛdaḥ kṛtaghnaḥ kṛśaparuṣo dhamanītataḥ pralāpī// drutagatiraṭano+anavasthitātmā †viyati ca gacchati saṁbhrameṇa suptaḥ//

### [3.4.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.66)

avyavasthitamatiścaladṛṣṭirmandaratnadhanasaṁcayamitraḥ// kiṁcideva vilapatyanibaddhaṁ †mārutaprakṛtireṣa manuṣyaḥ//

### [3.4.67](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.67)

vātikāścājagomāyuśaśākhūṣṭraśunāṁ tathā// gṛghrakākakharādīnāmanūkaiḥ kīrtitā narāḥ//

### [3.4.68](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.68)

svedano durgandhaḥ pītaśithilāṅgastāmranakhanayanatālujihvauṣṭhapāṇipādatalo durbhago valipalitakhālityajuṣṭo bahubhuguṣṇadveṣī kṣiprakopaprasādo madhyamaṣolo madhyamāyuśca bhavati//

### [3.4.69](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.69)

medhāvī nipuṇamatirvigṛhya vaktā tejasvī samitiṣu durnivāravīryaḥ// suptaḥ san kanakapalāśakarṇikārān saṁpaśyedapi ca hutāśavidyudulkāḥ//

### [3.4.70](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.70)

na bhayāt praṇamedanateṣvamṛduḥ praṇateṣvapi sāntvanadānaruciḥ// bhavatīha sadā vyathitāsyagatiḥ sa bhavediha pittakṛtaprakṛtiḥ//

### [3.4.71](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.71)

bhujaṅgolūkagandharvayakṣamārjāravānaraiḥ// vyāghrarkṣanakulānūkaiḥ paittikāstu narāḥ smṛtāḥ//

### [3.4.72](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.72)

dūrvendīvaranistriṁśārdrāriṣṭakaśarakāṇḍānāmanyatamavarṇaḥ subhagaḥ priyadarśano madhurapriyaḥ kṛtajño dhṛtimān sahiṣṇuralolupo balavāṁściragrāhī dṛḍhavairaśca bhavati//

### [3.4.73](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.73)

śuklākṣaḥ sthirakuṭilāli(ti)nīlakeśo lakṣmīvān jaladamṛdaṅgasiṁhaghoṣaḥ// suptaḥ san sakamalahaṁsacakravākān saṁpaśyedapi ca jalāśayān manojñān//

### [3.4.74](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.74)

raktāntanetraḥ suvibhaktagātraḥ snigdhacchaviḥ sattvaguṇopapannaḥ// kleśakṣamo mānayitā gurūṇāṁ jñeyo balāsaprakṛtirmanuṣyaḥ//

### [3.4.75](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.75)

dṛḍhaśāstramatiḥ sthiramitradhanaḥ parigaṇya cirāt pradadāti bahu// pariniścitavākyapadaḥ satataṁ gurumānakaraśca bhavetsa sadā//

### [3.4.76](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.76)

brahmarudrendravaruṇaiḥ siṁhāśvagajagovṛṣaiḥ// tārkṣyahaṁsasamānūkāḥ śleṣmaprakṛtayo narāḥ//

### [3.4.77](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.77)

dvayorvā tisṛṇāṁ vā+api prakṛtīnāṁ tu lakṣaṇaiḥ// jñātvā saṁsargajā vaidyaḥ prakṛtīrabhinirdiśet//

### [3.4.78](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.78)

prakopo vā+anyabhāvo †vā kṣayo vā nopajāyate// prakṛtīnāṁ svabhāvena jāyate tu gatāyuṣaḥ//

### [3.4.79](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.79)

viṣajāto yathā kīṭo na viṣeṇa vipadyate// tadvatprakṛtayo martyaṁ śaknuvanti na bādhitum//

### [3.4.80](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.80)

prakṛtimiha narāṇāṁ bhautikīṁ kecidāhuḥ pavanadahanatoyaiḥ kīrtitāstāstu tisraḥ// sthiravipulaśarīraḥ pārthivaśca kṣamāvān śuciratha cirajīvī nābhasaḥ khairmahadbhiḥ//

### [3.4.81](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.81)

śaucamāstikyamabhyāso vedeṣu gurupūjanam// priyātithitvamijyā ca brahmakāyasya lakṣaṇam//

### [3.4.82](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.82)

māhātmyaṁ śauryamājñā ca satataṁ śāstrabuddhitā// bhṛtyānāṁ bharaṇaṁ cāpi māhendraṁ kāyalakṣaṇam//

### [3.4.83](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.83)

śītasevā sahiṣṇutvaṁ paiṅgalyaṁ harikeśatā// priyavāditvamityetaddāruṇaṁ kāyalakṣaṇam//

### [3.4.84](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.84)

madhyasthatā sahiṣṇutvamarthasyāgamasaṁcayau// mahāprasavaśaktitvaṁ kauberaṁ kāyalakṣaṇam//

### [3.4.85](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.85)

gandhamālyapriyatvaṁ ca nṛtyavāditrakāmitā// vihāraśīlatā caiva gāndharvaṁ kāyalakṣaṇam//

### [3.4.86](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.86)

prāptakārī dṛḍhotthāno nirbhayaḥ smṛtimān śuciḥ// rāgamohamadaddeṣairvarjito †yāmyasattvavān//

### [3.4.87](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.87)

/japavratabrahmacaryahomādhyayanasevinam// jñānavijñānasaṁpannamṛṣisattvaṁ naraṁ viduḥ//

### [3.4.88](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.88)

saptaite sāttvikāḥ kāyā rajasāṁstu nibodhame// aiśvaryavantaṁ raudraṁ ca śūraṁ caṇḍamasūyakam//

### [3.4.89](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.89)

ekāśinaṁ caudarikamāsuraṁ sattvamīdṛśam// tīkṣṇamāyāsinaṁ bhīruṁ caṇḍaṁ māyānvitaṁ tathā//

### [3.4.90](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.90)

vihārācāracapalaṁ sarpasattvaṁ vidurnaram// †pravṛddhakāmasevī cāpyajasrāhāra eva ca //\[†'abaddhakāmasevī'iti pā+\]

### [3.4.91](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.91)

amarṣaṇo+anavasthāyī śākunaṁ kāyalakṣaṇam// ekāntagrāhitā raudramasūyā dharmabāhyatā//

### [3.4.92](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.92)

†bhṛśamātmastavaścāpi rākṣasaṁ kāyalakṣaṇam// ucchiṣṭāhāratā taikṣṇyaṁ sāhasapriyatā tathā//

### [3.4.93](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.93)

strīlolupatvaṁ nairlajjyaṁ paiśācaṁ kāyalakṣaṇam// asaṁvibhāgamalasaṁ duḥkhaśīlamasūyakam//

### [3.4.94](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.94)

lolupaṁ cāpyadātāraṁ pretasattvaṁ vidurnaram// ṣaḍete rājasāḥ kāyāḥ, tāmasāṁstu nibodha me//

### [3.4.95](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.95)

durmedhastvaṁ mandatā ca svapne maithunanityatā// nirākariṣṇutā caiva vijñeyāḥ pāśavā guṇāḥ//

### [3.4.96](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.96)

anavasthitatā maurkhyaṁ bhīrutvaṁ salilārthitā// parasparābhimardaśca matsyasattvasya lakṣaṇam//

### [3.4.97](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.97)

ekasthānaratirnityamāhāre kevale rataḥ// vānaspatyo naraḥ sattvadharmakāmārthavarjitaḥ//

### [3.4.98](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.98)

ityete trividhāḥ kāyāḥ proktā vai tāmasāstathā// kāyānāṁ prakṛtīrjñātvā tvanurūpāṁ kriyāṁ caret//

### [3.4.99](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.99)

mahāprakṛtayastvetā rajaḥsattvatamaḥkṛtāḥ// proktā lakṣaṇataḥ samyagbhiṣak tāśca vibhāvayet//

### [3.4.99\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4.99_1)

iti suśrutasaṁhitāyāṁ śārīrasthāne garbhavyākaraṇaṁ śārīraṁ nāma caturtho+adhyāyaḥ //4//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.78.2) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (5)

- [Aṣṭāṅgasaṃgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.astangasamgraha.5.21_2) — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- [Bṛhadyogataraṅgiṇī](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.brhadyogatarangini.2.46) — Trimalla, Sanskrit
- [Yogataraṅgiṇī (Trimalla)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogatarangini-trimalla-bhatta.2.46) — Trimalla, Sanskrit
- [Madanapālanighaṇṭu (Madanavinoda)](https://indike.org/pramana/in.med.nighantu.namaguna.madanapala.13.17) — Madanapāla (Ṭāka), Sanskrit
- [Vāgbhaṭamaṇḍana](https://indike.org/pramana/in.med.paribhasa.vagbhatamandana.28.32) — Narahari, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.4) · Pramāṇa
