<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 3.8

# The Compendium of Suśruta 3.8: aṣṭamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 3.8

- **Language:** Sanskrit

### aṣṭamo+adhyāyaḥ/

### [3.8.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.1)

athātaḥ sirāvyadhavidhiśārīraṁ vyākhyāsyāmaḥ//

### [3.8.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [3.8.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.3)

bālasthavirarūkṣakṣatakṣīṇabhīrupariśrāntamadyādhvastrīkarṣitavamitaviriktāsthāpitānuvāsitajāgaritaklībakṛśagārbhiṇīnāṁ kāsaśvāsaśoṣapravṛddhajvarākṣepakapakṣāghātopavāsapipāsāmūrcchāprapīḍitānāṁ ca sirāṁ na vidhyet, yāścāvyadhyāḥ, vyadhyāścādṛṣṭāḥ, dṛṣṭāścāyantritāḥ, yantritāścānutthitā iti//

### [3.8.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.4)

śoṇitāvasekasādhyāśca ye vikārāḥ prāgabhihitāsteṣu cāpakveṣvanyeṣu cānukteṣu yathābhyāsaṁ yathānyāyaṁ ca sirāṁ vidhyet//

### [3.8.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.5)

pratiṣiddhānāmapi ca viṣopasargātyayikeṣu sirāvyadhanamapratiṣiddham//

### [3.8.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.6)

tatra snigdhasvinnamāturaṁ yathādoṣapratyanīkaṁ dravaprāyamannaṁ bhuktavantaṁ yavāgūṁ †pītavantaṁ\[†'pratipītaṁ' iti pā+\] vā yathākālamupasthāpyāsīnaṁ sthitaṁ cā prāṇānabādhamāno vastrapaṭṭacarmāntarvalkalalatānāmanyatamena yantrayitvā nātigāḍhaṁ nātiśithilaṁ śarīrapradeśamāsādya prāptaṁ †śastramādāya\[†'yathoktaṁ śastraṁ gṛhītvā' iti pāṭhāntaram/\] sirāṁ vidhyet//

### [3.8.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.7)

naivātiśīte nātyuṣṇe na pravāte na cābhrite// sirāṇāṁ vyadhanaṁ kāryamaroge vā kadācana//

### [3.8.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.8)

tatra vyadhyasiraṁ puruṣaṁ pratyādityamukhamaratnimātrocchrite upaveśyāsane †sakthnorākuñcitayorniveśya\[†'sakthnorākuñcitayorupari kurparasandhidvayaṁ niveśya' iti pā+\] kūrparau sandhidvayasyopari hastāvantargūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭīmanyayoḥ sthāpayitvā yantraṇaśāṭakaṁ grīvāmuṣṭyorupari parikṣipyānyena puruṣeṇa paścātsthitena vāmahastenottānena śāṭakāntadvayaṁ grāhayitvā tato vaidyo brūyāt---dakṣiṇahastena sirotthāpanārthaṁ ca †yantraṁ\[†'yantraṁ pīḍayoti'+apṛṣṭhamadhye ca pīḍayet' iti pā+\] pṛṣṭhamadhye pīḍayeti, karmapuruṣaṁ ca vāyupūrṇamukhaṁ †sthāpayet; eṣauttamāṅgagatānāmantarmukhavarjānāṁ sirāṇāṁ nyadhane yantraṇavidhiḥ/ tatra pādamīṣatsaṁkucitamuccaiḥ kṛtvā vyadhyasirapādaṁ jānusandheradhaḥ śāṭakenāveṣṭya †hastābhyāṁ\[†'hastābhyāṁ vā prapīḍya gulphaṁ' iti pā+\] prapīḍyāgulphaṁ vyadhyapradeśasyopari caturaṅgule plotādīnāmanyatamena baddhvā vā pādasirāṁ vidhyet/ athopariṣṭāddhastau gūḍhāṅguṣṭhakṛtamuṣṭī samyagāsane sthāpayitvā sukhopaviṣṭasya pūrvavadyantraṁ baddhvā hastasirāṁ vidhyet/ gṛdhrasīviśvācyoḥ saṅkucitajānukūrparasya/ śroṇīpṛṣṭhaskandheṣūnnāmitapṛṣṭhasyāvākśiraskasyopaviṣṭasya visphūrjitapṛṣṭhasya vidhyet/ udarorasoḥ prasāritoraskasyonnāmitaśiraskasya visphūrjitadehasya/ bāhubhyāmavalambamānadehasya pārśvayoḥ/ avanāmitameḍhrasya meḍhre/ unnamitavidaṣṭajihvāgrasyādhojihvāyām/ ativyātānanasya tāluni dantamūleṣu ca/ evaṁ †yantropāyānanyāṁśca sirotthāpanahetūn buddhyā+avekṣya śarīravaśena vyādhivaśena ca vidadhyāt//

### [3.8.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.9)

māṁsaleṣvavakāśeṣu yavamātraṁ śastraṁ nidadhyāt, ato+†anyeṣvardhayavamātraṁ vrīhimātraṁ vā vrīhimukhena, asthnāmupari kuṭhārikayā vidhyedardhayavamātram//

### [3.8.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.10)

bhavanti cātra/ vyabhre varṣāsu vidhyeta(ttu) grīṣmakāle tu śītale// hemantakāle madhyāhne śastrakālāstrayaḥ smṛtāḥ//

### [3.8.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.11)

samyakśastranipātena dhārayā yā sravedasṛk// muhūrtaṁ ruddhā tiṣṭhecca suviddhāṁ tāṁ vinirdiśet//

### [3.8.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.12)

yathā kusumbhapuṣpebhayaḥ pūrvaṁ sravati pītikā// tathā sirāsu viddhāsu duṣṭamagre pravartate//

### [3.8.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.13)

mūrcchitasyātibhītasya śrāntasya tṛṣitasya ca // na vahanti sirā viddhāstathā+anutthitayantritāḥ//

### [3.8.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.14)

kṣīṇasya bahudoṣasya mūrcchayā+†abhihatasya ca// bhūyo+aparāhṇe visrāvyā †sā+aparedyustryahe+api vā//

### [3.8.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.15)

raktaṁ saśeṣadoṣaṁ tu kuryādapi vicakṣaṇaḥ// na †cātiprasrūtaṁ kuryāccheṣaṁ saṁśamanairjayet//

### [3.8.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.16)

balino bahudoṣasya vayaḥsthasya śarīriṇaḥ// paraṁ pramāṇamicchanti prasthaṁ śoṇitamokṣaṇe//

### [3.8.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.17)

tatra †pādadāhapādaharṣāvabāhukacippavisarpavātaśoṇitavātakaṇṭakavicarcikāpādadārīprabhṛtiṣu kṣipramarmaṇa upariṣṭād dvyaṅgule vrīhimukhena sirāṁ vidhyet,\[†'kenacidatrāvabāhuko+api paṭhyate, tatra samīcīnaṁ, pratikāravidhāvasya vyadhena jihāsitatvāt'iti hārāṇacandraḥ/+acippa'iti kvacinna paṭhyate/\], ślīpade taccikitsite yathā vakṣyate, kroṣṭukaśiraḥkhañjapaṅulavātavedanāsu jaṅghāyāṁ gulphasyopari caturaṅgule, apacyāmindrabasteradhastād dvyaṅgule, jānusandheruparyadho vā caturaṅgule gṛdhrasyāṁ, ūrumūlasaṁśritāṁ galagaṇḍe, etenetarasakthi bāhū ca vyākhyātau; viśeṣatastu vāmabāhau kūrparasandherabhyantarato bāhūmadhye plīhni kaniṣṭhikānāmikayormadhye vā, evaṁ dakṣiṇabāhau †yakṛdākhye(†kaphodare ca, \[†'atra+ayakṛddāsye kaphodare ca' ityanākaraḥ pāṭhaḥ, kaphodare sirāvyadhasyānupayogāt'iti hārāṇacandraḥ\]) etāmeva ca kāsaśvāsayorapyādiśanti, gṛdhrasyāmiva viśvācyāṁ, śroṇiṁ prati samantād dvyaṅgule pravāhikāyāṁ śūlinyāṁ, parivartikopadaṁśaśūkadoṣaśukravyāpatsu meḍhramadhye, (vṛṣaṇayoḥ pārśve mūtravṛddhyāṁ, nābheradhaścaturaṅgule sevanyāṁ vāmapārśve †dakodare, \[†'aho guroraśrutasuśrutaḥ kaścit mūtravṛddhyāṁ dakodare ca doṣodakāvasecanārthaṁ vidhitsite vyadhane eva sirāvyadhau manyamāno+atra+avṛṣaṇayoḥ pārśve mūtravṛddhyāṁ' tathā+anābheścaturaṅgule sevanyā vāmapārśve dakodare'ityaśrutapūrvamasamañjasamācakṣāṇaḥ svasyaivāśrutatvamadṛṣṭakarmatvamasthānavāditvena purvyadhyasiratvaṁ cākhyāpayatīti' iti hārāṇacandraḥ/\]) vāmapārśve kakṣāstanayorantare+antarvidradhau pārśvaśūle †ca\[†asyāgra+aetāmeva kaphodare vāmapārśve'ityadhikaṁ paṭhyate kvacitpustake\], bāhuśoṣāvabāhukayorapyeke vadantyaṁsayorantare, trikasandhimadhyagatāṁ tṛtīyake, adhaḥskandhasandhigatāmanyatarapārśvasaṁsthitāṁ caturthake, hanusandhimadhyagatāmapasmāre, śaṅkhakeśāntasandhigatāmuro+apāṅgalalāṭeṣu conmāde, jihvārogeṣvadhojihvāyāṁ dantavyādhiṣu ca, tāluni tālvyeṣu, karṇayorupari samantāt karṇaśūle tadrogeṣu ca, gandhāgrahaṇe vāsārogeṣu ca nāsāgre, timirākṣipākaprabhṛtiṣvakṣyāmayeṣūpanāsike lālāṭyāmapāṅgyāṁ vā, etā eva ca śirorogādhimanthaprabhṛtiṣu rogeṣviti//

### [3.8.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.18)

ata ūrdhvaṁ duṣṭavyadhanamanuvyākhyāsyāmaḥ, tatra durviddhā+atividhā kuñcitā piccitā kuṭṭitā+aprasrutā+atyudīrṇā+†ante+abhihatā pariśuṣkā kūṇitāvepitā+anutthitaviddhā śastrahatā tiryagviddhā+apaviddhā+avyadhyā vidrutā dhenukā punaḥ punarviddhā māṁsasirāsnāyvasthisandhimarmasu ceti viṁśatirduṣṭavyadhāḥ//

### [3.8.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.19)

tatra yā sūkṣmaśastraviddhā+†avyaktamasṛk sravatirujāśophavatī ca sā durviddhā, pramāṇātiriktaviddhāyāmantaḥ praviśati śoṇitaṁ †śoṇitātipravṛttirvā sā+atividdhā, kuñcitāyāmapyevaṁ, kuṇṭhaśastrapramathitā pṛthulībhāvamāpannā piccitā, anāsāditā punaḥ punarantayośca bahuśaḥ śastrābhihatā kuṭṭitā, śītabhayamūrcchābhirapravṛttaśoṇitā+aprasrutā, tīkṣṇamahāmukhaśastraviddhā+atyudīrṇā, alparaktasrāviṇyanteviddhā ante+abhihatā kṣīṇaśoṇitasyānilapūrṇā pariśuṣkā, caturbhāgā(ca)sāditā kiṁcitpravṛttaśoṇitā kūṇitā, duḥsthānabandhanādvepamānāyāḥ śoṇitasaṁmoho bhavati sā vepitā, anutthitaviddhāyāmapyevaṁ, chinnā+atipravṛttaśoṇitā kriyāsaṅgakarī śastrahatā, tiryakpraṇihitaśastrā kiṁciccheṣā tiryagviddhā, bahuśaḥ kṣatā hīnaśastrapraṇidhānenāpaviddhā, aśastrakṛtyā avyadhyā, anavasthitaviddhā vidrutā, pradeśasya bahuśo+avaghaṭṭanādārohadvyadhā muhurmuhurḥ śoṇitasrāvā dhenukā, su kṣmaśastravyadhanādbahuśo †bhinnā punaḥ punarviddhā, māṁsasnāyvasthisirāsandhimarmasu viddhā rujāṁ śophaṁ vaikalyaṁ maraṇaṁ cāpādayati//

### [3.8.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.20)

bhavanti cātra / sirāsu śikṣito nāsti calā hyetāḥ svabhāvataḥ// matsyavat parivartante tasmādyatnena tāḍayet//

### [3.8.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.21)

ajānatā gṛhīte tu śastre kāyanipātite// bhavanti vyāpadaścaitā bahavaścāpyupadravāḥ//

### [3.8.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.22)

snehādibhiḥ kriyāyogairna tathā lepanairapi// yāntyāśu vyādhayaḥ śāntiṁ yathā samyak sirāvyadhāt//

### [3.8.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.23)

sirāvyadhaścikitsārdhaṁ śalyatantre prakīrtitaḥ// yathā praṇihitaḥ samyagbastiḥ kāyacikitsate//

### [3.8.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.24)

tatra snigdhasvinnavāntaviriktāsthāpitānuvāsitasirāviddhaiḥ parihartavyāni---krodhāyāsamaithuna-†divāsvapnavāgvyāyāmayānādhyayavasthānāsanacaṅkramaṇaśītavātātapaviruddhāsātmyājīrṇānyābalalābhāt\[†'+divāsvapnavyāyāma+'iti pā+\], māsameke manyante/ eteśāṁ vistaramupariṣṭādvakṣyāmaḥ//

### [3.8.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.25)

bhavataścātra/ sirāviṣāṇatumbaistu jalaukābhiḥ padaistathā// avagāḍhaṁ yathāpūrvaṁ nirharedduṣṭaśoṇitam//

### [3.8.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.26)

avagāḍhe jalaukāḥ syāt pracchānaṁ piṇḍite hitam// sirā+aṅgavyāpake rakte śṛṅgālābū tvaci sthite//

### [3.8.26\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8.26_1)

iti suśrutasaṁhitāyāṁ śārīrasthāne sirāvyadhavidhiśārīraṁ nāmāṣṭame+adhyāyaḥ //8//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.82.4) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.3.8) · Pramāṇa
