The Compendium of Suśruta 4.11: ekādaśo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.11

Language: Sanskrit

ekādaśo+adhyāyaḥ/

4.11.1

athātaḥ pramehacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

dvau pramehau bhavataḥ sahajo+apathyanimittaśca/ tatra sahajo mātṛpitṛbījadoṣakṛtaḥ, ahitāhārajo+apathyanimittaḥ/ tayoḥ pūrveṇopadrutaḥ kṛśo rūkṣo+alpāśī pipāsurbhṛśaṃ parisaraṇaśīlaśca bhavati; uttareṇa sthūlo bahvāī snigdhaḥ śayyāsanasvapnaśīlaḥ prāyeṇeti//

4.11.4

tatra kṛśamannapānapratisaṃskṛtābhiḥ kriyābhiścikitseta, sthūlamapatarpaṇayuktābhiḥ//

4.11.5

sarva eva ca parihareyuḥ sauvīrakatuṣodakaśuktamaireyasurāsavatoyapayastailaghṛtekṣuvikāradadhipiṣṭānnāmlayavāgūṇānakāni grāmyānūpaudakamāṃsāni ceti//

4.11.6

tataḥ śāliṣaṣṭikayavagodhūmakodravoddālakānanavān bhuñjīta caṇakāḍhakīkulatthamudgavikalpena, tiktakaṣāyābhyāṃ ca śākagaṇābhyāṃ nikumbheṅgudīsarṣapātasītailasiddhābhyāṃ, baddhamūtrairvā jāṅgalairmāṃsairapahṛtamedobhiranamlairaghṛtaiśceti//

4.11.7

tatrādita eva pramehiṇaṃ snigdhamanyatamena tailena priyaṅgvādisiddhena vā ghṛtena vāmayet pragāḍhaṃ virecayecca, virecanādanantaraṃ surasādikaṣāyeṇāsthāpayenmahauṣadhabhadradārumustāvāpena madhusaindhavayuktena, dahyamānaṃ ca nyagrodhādikaṣāyeṇa nistailena//

4.11.8

tataḥ śuddhadehamāmalakarasena haridrāṃ madhusaṃyuktāṃ pāyayet, triphalāviśālādevadārumustakaṣāyaṃ vā, śālakampillakamuṣkakakalkamakṣamātraṃ vā madhumadhuramāmalakarasena haridrāyutaṃ, kuṭajakapittharohītakabibhītakasaptaparṇapuṣpakalkaṃ vā nimbāragvadhasaptaparṇamūrvākuṭajasomavṛkṣapalāśānāṃ vā tvakpatramūlaphalapuṣpakaṣāyāṇi, ete pañca yogāḥ sarvamehānāmapahantāro vyākhyātāḥ//

4.11.9

†viśeṣaścāta ūrdhvaṃ tatrodakamehinaṃ pārijātakaṣāyaṃ pāyayet, ikṣumehinaṃ citrakakaṣāyaṃ, śanairmehinaṃ khadirakaṣāyaṃ, lavaṇamehinaṃ †pāṭhā+aguruharidrākaṣāyaṃ, piṣṭamehinaṃ haridrādāruharidrākaṣāyaṃ, sāndramehinaṃ saptaparṇakaṣāyaṃ, śukramehinaṃ dūrvāśaivalaplavahaṭhakarañjakaserukakaṣāyaṃ kakubhacandanakaṣāyaṃ vā, phenamehinaṃ triphalāragvaghamṛdvīkākaṣāyaṃ, madhumadhuramiti; paittikeṣu nīlamehinaṃ śālasārādikaṣāyamaśvatthakaṣāyaṃ vā pāyayet, haridrāmehinaṃ rājavṛkṣakaṣāyaṃ, amlamehinaṃ nyagrodhādikaṣāyaṃ, kṣāramehinaṃ triphalākaṣāyaṃ, mañjiṣṭhāmehinaṃ mañjiṣṭhācandanakaṣāyaṃ, śoṇitamehinaṃ guḍūcītindukāsthikāśmaryakharjūrakaṣāyaṃ madhumiśraṃ; ata ūrdhvamasādhyeṣvapi yogān yāpanārthaṃ vakṣyāmaḥ, tadyathā sarpirmehinaṃ kuṣṭhakuṭajapāṭhāhiṅgukaṭurohiṇīkalkaṃ guḍūcīcitrakakaṣāyeṇa pāyayet, vasāmehinamagnimanthakaṣāyaṃ śiṃśapākaṣāyaṃ vā, kṣaudramehinaṃ kadarakramukakaṣāyaṃ†, hastimehinaṃ tindukakapitthaśirīṣapalāśapāṭhāmūrvāduḥsthikṣāraṃ ceti; dahyamānamaudakakandakvāthasiddhāṃ yavāgūṃ kṣīrekṣurasamadhurāṃ pāyayet//

4.11.10

tataḥ priyaṅgvanantāyūthikāpadmātrāyantikālohitikāmbaṣṭhādāḍimatvakśālaparṇīpadmatuṅgakeśaradhātakīvakulaśālmalīśrīveṣṭakamocaraseṣvariṣṭānayaskṛtīrlehānāsavāṃśca kurvīta; śṛṅgāṭakagiloḍyavisamṛṇālakāśakaserukamadhukāmrajambvasanatiniśakakubhakaṭvaṅgarodhrabhallātakapalāśacarmavṛkṣagirikarṇikāśītaśivaniculadāḍimājakarṇaharivṛkṣarājādanagopaghoṇṭāvikaṅgateṣu vā; yavānnavikārāṃśca seveta; yathoktakaṣāyasiddhāṃ yavāgūṃ cāsmai prayacchet, kaṣāyāṇi vā pātum//

4.11.11

mahādhanamahitāhāramauṣadhadveṣiṇamīśvaraṃ vā pāṭhābhayācitrakapragāḍhamanalpamākṣikamanyatamamāsavaṃ pāyayet, aṅgāaraśūlyopadaṃśaṃ vā mādhvīkamabhīkṣṇaṃ, kṣaudrakapitthamaricānuviddhāni cāsmai pānabhojanānyupaharet, uṣṭrāśvatarakharapurīṣacūrṇāni cāsmai dadyādaśaneṣu; hiṅgusaindhavayuktairyūṣaiḥ sārṣapaiśca rāgairbhojayet; aviruddhāni cāsmai pānabhojanānyupaharedrasagandhavanti ca; pravṛddhamehāstu vyāyāmaniyuddhakrīḍāgajaturagarathapadāticaryāparikramaṇānyastropāstre† vā severan//

4.11.12

adhanastvabāndhavo vā pādatrāṇātapatravirahito bhaikṣyāśī grāmaikarātravāsī muniriva saṃyatātmā yojanaśatamadhikaṃ vā gacchet, mahādhano vā śyāmākanīvāravṛttirāmalakakapitthatindukāśmantakaphalāhāro mṛgaiḥ saha vaset, tanmūtraśakṛdbhakṣaḥ satatamanuvrajedgāḥ, brahmaṇo vā śiloñchavṛttirbhūtvā brahmarathamuddharet, kṛṣet satatamitaraḥ khanedvā kūpaṃ, kṛśaṃ tu satataṃ rakṣet//

4.11.13

bhavati cātra adhano vaidyasandeśādevaṃ kurvannatandritaḥ/ saṃvatsarādantarādvā pramehāt pratimucyate//

4.11.13_1

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne pramehacikitsitaṃ nāmaikadaśo+adhyāyaḥ//11//

Commentaries (2)

Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Bhānumatī — Cakrapāṇidatta, Sanskrit