<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 4.12

# The Compendium of Suśruta 4.12: dvādaśo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.12

- **Language:** Sanskrit

### dvādaśo+adhyāyaḥ/

### [4.12.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12.1)

athātaḥ pramehapiḍakācikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [4.12.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [4.12.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12.3)

śarāvikādyā nava piḍakāḥ prāguktāḥ; tāḥ prāṇavato+alpāstvaṅmāṃsaprāptā mṛdvyo+alparujaḥ kṣiprapākabhedinyaśca sādhyāḥ//

### [4.12.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12.4)

tābhirupadrutaṃ pramehiṇamupacaret/ tatra pūrvarūpeṣvapatarpaṇaṃ vanaspatikaṣāyaṃ bastamūtraṃ copadiśet; evamakurvatastasaya madhurāhārasya mūtraṃ svedaḥ śleṣmā ca madhurībhavati pramehaścābhivyakto bhavati, tatrobhayataḥ saṃśodhanamāseveta; evamakurvatastasya doṣāḥ pravṛddhā māṃsaśoṇite pradūṣya śophaṃ janayantyupadravān vā kāṃścit, tatroktaḥ pratīkāraḥ sirāmokṣaśca; evamakurvatastasya śopho vṛddho+atimātraṃ rujo vidāhamāpadyate, tatra śastrapraṇidhānamuktaṃ vraṇakriyopasevā ca; evamakurvatastasya pūyo+abhyantaramavadāryotsaṅgaṃ mahāntamavakāśaṃ kṛtvā pravṛddho bhavatyasādhyaḥ; tasmādādita eva pramehiṇamupakramet//

### [4.12.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12.5)

bhallātakabilvāmbupippalīmūlodakīryāvarṣābhūpunarnavācitrakaśaṭīsnuhīvaruṇakapuṣkaradantīpathyā daśapalonmitā yavakolakulatthāṃśca prāsthikān saliladroṇe niṣkvāthya caturbhāgāvaśiṣṭe+avatārya vacātrivṛtkampillakabhārgīniculaśuṇṭhīgajapippalīviḍaṅgarodhraśirīṣāṇāṃ bhāgairardhapalikairghṛtaprasthaṃ vipācayenmehaśvayathukuṣṭhagulmodarārśaḥplīhavidradhipiḍakānāṃ nāśanaṃ nāmnā dhānvantaram//

### [4.12.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12.6)

durvirecyā hi madhumehino bhavanti medo+abhivyāptaśarīratvāt, tasmāttīkṣṇameteṣāṃ śodhanaṃ kurvīta/ piḍakāpīḍitāḥ sopadravāḥ sarva eva pramehā mūtrādimādhurye madhugandhasāmānyāt pāribhāṣikīṃ madhumehākhyāṃ labhante//

### [4.12.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12.7)

na caitān kathaṃcidapi svedayet, medobahutvādeteṣāṃ viśīryate dehaḥ svedena//

### [4.12.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12.8)

rasāyanīnāṃ ca daurbalyānnordhvamuttiṣṭhanti pramehiṇāṃ doṣāḥ, tato madhumehināmadhaḥkāye piḍakāḥ prādurbhavanti//

### [4.12.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12.9)

apakvānāṃ tu piḍakānāṃ śophavat pratīkāraḥ, pakvānāṃ vraṇavaditi; tailaṃ tu vraṇaropaṇamevādau kurvīta, āragvadhādikaṣāyamutsādanārthe, śālasārādikaṣāyaṃ pariṣecane, pippalyādikaṣāyaṃ pānabhojaneṣu, pāṭhācitrakaśārṅgeṣṭākṣudrābṛhatīsārivāsomavalkasaptaparṇāragvadhakuṭajamūlacūrṇāni madhumithāṇi praśnīyāt//

### [4.12.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12.10)

śālasārādivargakaṣāyaṃ caturbhāgāvaśiṣṭamavatārya parisrāvya punarupanīya sādhayet, sidhyati cāmalakarodhrapriyaṅgudantīkṛṣṇāyastāmracūrṇānyāvapet, etadanupadagdhaṃ lehībhūtamavatāryānuguptaṃ nidadhyāt, tato yathāyogamupayuñjīta, eṣa lehaḥ sarvamehānāṃ hantā//

### [4.12.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12.11)

triphalānitrakatrikaṭukaviḍaṅgamustānāṃ nava bhāgāstāvanta eva kṛṣṇāyaścūrṇasya, tatsarvamaikadhyaṃ kṛtvā yathāyogaṃ mātrāṃ sarpirmadhubhyāṃ saṃsṛjyopayuñjīta, etannavāyasam; etena jāṭharyaṃ na bhavati, sanno+agnirāpyāyate, durnāmaśophapāṇḍukuṣṭharogāvipākakāsaśvāsapramehāśca na bhavanti//

### [4.12.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12.12)

śālasārādiniryūhe caturthāṃśāvaśeṣite/ parisrute tataḥ śīte madhu mākṣikamāvapet//

### [4.12.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12.13)

phāṇitībhāvamāpannaṃ guḍaṃ śodhitameva ca/ ślakṣṇapiṣṭāni cūrṇāni pippalyādigaṇasya ca//

### [4.12.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12.14)

aikadhyamāvapet kumbhe saṃskṛte ghṛtabhāvaite/ pippalīcūrṇamadhubhiḥ pralipte+antaḥśucau dṛḍhe//

### [4.12.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12.15)

ślakṣṇāni tīkṣṇalohasya tatra patrāṇi buddhimān/ khadirāṅgārataptāni bahuśaḥ sannipātayet//

### [4.12.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12.16)

supidhānaṃ tu taṃ kṛtvā yavapalle nidhāpayet/ māsāṃstrīṃścaturo vā+api yāvadālohasaṃkṣayāt//

### [4.12.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12.17)

tato jātarasaṃ taṃ tu prātaḥ prātaryathābalam/ niṣeveta yathāyogamāhāraṃ cāsya kalpayet//

### [4.12.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12.18)

kārśyakṛdbalināmeṣa sannasyāgneḥ prasādhakaḥ/ śophanudgulmahṛt kuṣṭhamehapāṇḍvāmayāpahaḥ//

### [4.12.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12.19)

plīhodaraharaḥ śīghraṃ viṣamajvaranāśanaḥ/ abhiṣyandāpaharaṇo lohāriṣṭo mahāguṇaḥ//

### [4.12.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12.20)

pramehiṇo yadā mūtramapicchilamanāvilam/ viśadaṃ tiktakaṭukaṃ tadā++ārogyaṃ pracakṣate//

### [4.12.20\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12.20_1)

iti śrīsuśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne pramehapiḍakācikitsitaṃ nāma dvādaśo+adhyāyaḥ //12//

## Commentaries (2)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.96.3) — Ḍalhaṇa, Sanskrit
- [Bhānumatī](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!cakrapani) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit

## Linked texts (1)

- [Bṛhadāsavāriṣṭasaṃgraha](https://indike.org/pramana/in.med.cikitsa.kalpana.brhadasavaristasamgraha.70.1) — Kavirāj Devasīṃha Viṭṭhal, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.12) · Pramāṇa
