<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 4.16

# The Compendium of Suśruta 4.16: ṣoḍaśo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.16

- **Language:** Sanskrit

### ṣoḍaśo+adhyāyaḥ/

### [4.16.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.1)

athāto vidradhītāṃ cikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [4.16.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [4.16.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.3)

ukta vidradhayaḥ ṣaḍye teṣvasādhyastu sarvajaḥ/ śeṣeṣvāmeṣu kartavyā tvaritaṃ śophavat kriyā//

### [4.16.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.4)

vātaghnamūlakalkaistu ghṛtatailavasāyutaiḥ/ sukhoṣṇo bahalo lepaḥ prayojyo vātavidradhau//

### [4.16.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.5)

sānūpaudakamāṃsastu kākolyādiḥ satarpaṇaḥ/ snehāmlasiddho lavaṇaḥ prayojyaścopanāhane//

### [4.16.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.6)

veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ payobhiḥ pāyasaistathā/ svedayet satataṃ cāpi nirhareccāpi śoṇitam//

### [4.16.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.7)

sa cedevamupakrāntaḥ pākāyābhimukho yadi/ taṃ pācayitvā śastreṇa bhindyādbhinnaṃ ca śodhayet†//

### [4.16.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.8)

pañcamūlakaṣāyeṇa prakṣālya lavaṇottaraiḥ/ tailairbhadrādimadhukasaṃyuktaiḥ pratipūrayet//

### [4.16.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.9)

vairecanikayuktena traivṛtena viśodhya ca/ pṛthakparṇyādisiddhena traivṛtena ca ropayet//

### [4.16.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.10)

paittikaṃ śarkarālājāmadhukaiḥ sārivāyutaiḥ/ pradihyāt kṣīrapiṣṭairvā payasyośīracandanaiḥ//

### [4.16.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.11)

pākyaiḥ śītakaṣāyairvā kṣīrairikṣurasaistathā/ jīvanīyaghṛtairvā+api secayeccharkarāyutaiḥ//

### [4.16.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.12)

trivṛddharītakīnāṃ ca cūrṇaṃ lihyānmadhudravam/ jalaukobhirhareccāsṛk pakvaṃ cāpaṭhya buddhimān//

### [4.16.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.13)

kṣīravṛkṣakaṣāyeṇa prakṣālyaudakajena vā/ tilaiḥ sayaṣṭīmadhukaiḥ sakṣaudraiḥ sarpiṣā yutaiḥ//

### [4.16.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.14)

upadihya pratanunā vāsasā veṣṭayedvraṇam/ prapauṇḍarīkamañjiṣṭhāmadhukośīrapadmakaiḥ//

### [4.16.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.15)

saharidraiḥ kṛtaṃ sarpiḥ sakṣīraṃ vraṇaropaṇam/ kṣīraśuklāpṛthakparṇīsamaṅgārodhracandanaiḥ//

### [4.16.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.16)

nyagrodhādipravāleṣu teṣāṃ tvakṣvathavā kṛtam/ naktamālasya patrāṇi taruṇāni phalāni ca//

### [4.16.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.17)

sumanāyāśca patrāṇi paṭolāriṣṭayostathā/ dve haridre madhūcchiṣṭaṃ madhukaṃ tiktarohiṇī//

### [4.16.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.18)

priyaṅguḥ kuśamūlaṃ ca niculasya tvageva ca/ mañjiṣṭhācandanośīramutpalaṃ sārive trivṛt//

### [4.16.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.19)

eteṣāṃ kārṣikairbhāgairghṛtaprasthaṃ vipācayet/ duṣṭavraṇapraśamanaṃ nāḍīvraṇaviśodhanam//

### [4.16.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.20)

sadyaśchinnavraṇānāṃ ca karañjādyamidaṃ śubham/ duṣṭavraṇāśca ye kecidye cotsṛṣṭakriyā vraṇāḥ//

### [4.16.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.21)

nāḍyo gambhīrikā yāśca sadyaścchinnāstathaiva ca/ agnikṣārakṛtāścaiva ye vraṇā dāruṇā api//

### [4.16.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.22)

karañjādyena haviṣā †praśāmyanti na saṃśayaḥ/ iṣṭakāsikatāloṣṭagośakṛttuṣapāṃśubhiḥ//

### [4.16.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.23)

mūtrairuṣṇaiśca satataṃ svedayecchlaṣmavidradhim/ kaṣāyapānairvamanairālepairupanāhanaiḥ//

### [4.16.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.24)

hareddoṣānabhīkṣṇaṃ cāpyalābvā+asṛk tathaiva ca/ āragvadhakaṣāyeṇa pakvaṃ cāpāṭhya dhāvayet//

### [4.16.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.25)

haridrātrivṛtāśaktutilairmadhusamāyutaiḥ/ pūrayitvā vraṇaṃ samyagbadhnīyāt kīrtitaṃ yathā//

### [4.16.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.26)

tataḥ kulatthikādantītrivṛcchyāmārkatilvakaiḥ/ kuryāttailaṃ sagomūtraṃ hitaṃ tatra sasaindhavam//

### [4.16.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.27)

pittavidradhivat sarvāḥ kriyā niravaśeṣataḥ/ vidradhyoḥ kuśalaḥ kuryādraktāgantunimittayoḥ//

### [4.16.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.28)

varuṇādigaṇakvāthamapakve+abhyantarotthite/ ūṣakādipratīvāpaṃ pibet sukhakaraṃ naraḥ//

### [4.16.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.29)

anayorvargayoḥ siddhaṃ sarpirvairecanena ca/ acirādvidradhiṃ hanti prātaḥ prātarniṣevitam//

### [4.16.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.30)

ebhireva gaṇaiścāpi saṃsiddhaṃ snehasaṃyutam/ kāryamāsthāpanaṃ kṣipraṃ tathaivāpyanuvāsanam//

### [4.16.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.31)

pānālepanabhojyeṣu madhuśigrudrumo+api vā/ dattāvāpo yathādoṣamapakvaṃ hanti vidradhim//

### [4.16.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.32)

toyadhānyāmlamūtraistu peyo vā+api surādibhiḥ/ yathādoṣagaṇakvāthaiḥ pibedvā+api śilājatu//

### [4.16.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.33)

pradhānaṃ guggulaṃ cāpi śuṇṭhīṃ ca suradāru ca/ snehopanāhau kuryācca sadā cāpyanulomanam//

### [4.16.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.34)

yathoddiṣṭāṃ sirāṃ vidhyet kaphaje vidradhau bhiṣak/ raktapittānilottheṣu kecidbāhau vadanti tu//

### [4.16.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.35)

pakvaṃ vā bahirunnaddhaṃ bhittvā vraṇavadācaret/ sruteṣūrdhvamadho vā+api maireyāmlasurāsavaiḥ//

### [4.16.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.36)

peyo varuṇakādistu madhuśigrudrumo+api vā/ śigrumūlajale siddhaṃ sasiddhārthakamodanam//

### [4.16.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.37)

yavakolakulatthānāṃ yūṣairbhuñjīta mānavaḥ/ prātaḥ prātaśca seveta mātrayā tailvakaṃ ghṛtam//

### [4.16.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.38)

trivṛtādigaṇakvāthasiddhaṃ vā+apyupaśāntaye/ nopagacchedyathāpākaṃ prayateta tathā bhiṣak//

### [4.16.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.39)

paryāgate vidradhau tu siddhirnaikāntikī smṛtā/ pratyākhyāya tu kurvīta majjajāte tu vidradhau//

### [4.16.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.40)

snehasvedopapannānāṃ kuryādraktāvasecana/ vidradhyuktāṃ kriyāṃ kuryāt pakve vā+asthi tu bhedayet//

### [4.16.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.41)

niḥśalyamatha vijñāya kartavyaṃ vraṇaśodhanam/ dhāvettiktakaṣāyeṇa tiktaṃ sarpistathā hitam//

### [4.16.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.42)

yadi majjaparisrāvo na nivarteta dehinaḥ/ kuryāt saṃśodhanīyāni kaṣāyādīni buddhimān//

### [4.16.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.43)

priyaṅgudhātakīrodhrakaṭphalaṃ tinisaindhavam/ etaistailaṃ vipaktavyaṃ vidradhivraṇaropaṇam//

### [4.16.43\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16.43_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne vidradhicikitsitaṃ nāma ṣoḍaśo+adhyāyaḥ //16//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.100.9) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.16) · Pramāṇa
