The Compendium of Suśruta 4.17: saptadaśo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 4.17
- Language
- Sanskrit
saptadaśo+adhyāyaḥ/
4.17.1
athāto visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
4.17.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
4.17.3
sādhyā visarpāstraya ādito ye na sannipātakṣatajau hi sādhyau/ sādhyeṣu tatpathyagaṇairvidadhyādghṛtāni sekāṃśca tathopadehān//
4.17.4
mustāśatāhvāsuradārukuṣṭhavārāhikustumburukṛṣṇagandhāḥ/ vātātmako coṣṇagaṇāḥ prayojyāḥ sekeṣu lepeṣu tathā †śṛteṣu//
4.17.5
yat pañcamūlaṃ khalu kaṇṭakākhyamalpaṃ mahaccāpyatha vallijaṃ ca/ taccopayojyaṃ bhiṣajā pardehe seke ghṛte cāpi tathaiva taile//
4.17.6
kaseruśṛṅgāṭakapadmagundrāḥ saśaivalāḥ sotpalakardamāśca/ vastrāntarāḥ pittakṛte visarpe lepā vidheyāḥ saghṛtāḥ suśītāḥ//
4.17.7
hrīveralāmajjakacandanāni srotojamuktāmaṇigairikāśca/ kṣīreṇa piṣṭāḥ saghṛtāḥ suśītā lepāḥ prayojyāstanavaḥ sukhāya//
4.17.8
prapauṇḍarīkaṃ madhukaṃ payasyā mañjiṣṭhikā padmakacandane ca/ sugandhikā ceti sukhāya lepaḥ paitte visarpe bhiṣajā prayojyaḥ//
4.17.9
nyagrodhavargaiḥ pariṣecanaṃ ca ghṛtaṃ ca kuryāt svarasena tasya/ śītaiḥ payobhiśca madhūdakaiśca saśarkarairikṣurasaiśca sekān//
4.17.10
ghṛtasya gaurīmadhukāravindarodhrāmburājādanagairikeṣu/ tatharṣabhe padmakasārivāsu kākolimedākumudotpaleṣu†//
4.17.11
sacandanāyāṃ madhuśarkarāyāṃ drākṣāsthirāpṛśniśatāhvayāsu/ kalkīkṛtāsūdakamatra dattvā nyagrodhavargasya tathā sthirādeḥ//
4.17.12
gaṇasya bilvādikapañcamūlyāścaturguṇaṃ kṣīramathāpi tadvat/ prasthaṃ vipakvaṃ pariṣecanena paittīrnihanyāttu visarpanāḍīḥ//
4.17.13
visphoṭaduṣṭavraṇaśīrṣarogān pākaṃ tathā++āsyasya nihanti pānāt/ grahārdite śoṣiṇi cāpi bāle ghṛtaṃ hi gauryādikametadiṣṭam//
4.17.14
ajā+aśvagandhā saralā sakālā saikaiṣikā cāpyathavā+ajaśṛṅgī/ gomūtrapiṣṭo vihitaḥ pradeho hanyādvisarpaṃ kaphajaṃ sa śīghram//
4.17.15
kālānusāryāgurucocaguñjārāsnāvacāśītaśivedraparṇyaḥ/ pālindimuñjātamahīkadambā hitā visarpeṣu kaphātmakeṣu//
4.17.16
gaṇastu yojyo varuṇapravṛttaḥ kriyāsu sarvāsu vicakṣaṇena/ saṃśodhanaṃ śoṇitamokṣaṇaṃ ca śreṣṭhaṃ visarpeṣu cikitsitaṃ hi//
4.17.17
sarvāṃśca pakvān pariśodhya dhīmān vraṇakrameṇopacaredyathoktam/ nāḍī tridoṣaprabhavā na sidhyeccheṣāścatasraḥ khalu† yatnasādhyāḥ//
4.17.18
tatrānilotthāmupanāhya pūrvamaśeṣataḥ pūyagatiṃ vidārya/ tilairapāmārgaphalaiśca piṣṭvā sasaindhavairbandhanamatra kuryāt//
4.17.19
prakṣālane cāpi sadā varaṇasya yojyaṃ mahadyat khalu pañcamūlam/ hiṃsrāṃ haridrāṃ kaṭukāṃ balāṃ ca gojihvikāṃ cāpi sabilvamūlām//
4.17.20
saṃhṛtya tailaṃ vipacedvraṇasya saṃśodhanaṃ pūraṇaropaṇaṃ ca/ pittātmikāṃ prāgupanāhya dhīmānutkārikābhiḥ sapayoghṛtābhiḥ//
4.17.21
nipātya śastraṃ tilanāgadantīyaṣṭyāhvakalkaiḥ paripūrayettām/ prakṣālane cāpi sasomanimbā niśā prayojyā kuśalena nityam//
4.17.22
śyāmātribhaṇḍītriphalāsu siddhaṃ haridrayo rodhrakavṛkṣayośca/ ghṛtaṃ sadugdhaṃ vraṇatarpaṇena hanyādgatiṃ koṣṭhagatā+api yā syāt//
4.17.23
nāḍīṃ kaphotthāmupanāhya samyak kulatthasiddhārthakaśaktukiṇvaiḥ/ mṛdūkṛtāmeṣya gatiṃ viditvā nipātayecchastramaśeṣakārī//
4.17.24
dadyādvraṇe nimbatilān †sadantīn surāṣṭrajāsaindhavasaṃprayuktān/ prakṣālane cāpi karañjanimbajātyakṣapīlusvarasāḥ prayojyāḥ//
4.17.25
suvarcikāsaindhavacitrakeṣu nikumbhatālītalarūpikāsu/ phaleṣvapāmārgabhaveṣu caiva kuryāt samūtreṣu hitāya tailam//
4.17.26
nāḍīṃ tu śalyaprabhavāṃ vidārya nirhṛtya śalyaṃ praviśodhya mārgam/ saṃśodhayet kṣaudraghṛtapragāḍhaistilaistato ropaṇamāśu kuryāt//
4.17.27
kumbhīkakharjūrakapitthabilvavanaspatīnāṃ ca śalāṭuvargaiḥ/ kṛtvā kaṣāyaṃ vipacettu tailamāvāpya mustāsaralāpriyaṅgūḥ//
4.17.28
sugandhikāmocarasāhipuṣoaṃ rodhraṃ vidadhyādapi dhātakīṃ ca/ etena śalyaprabhavā tu nāḍī rohedvraṇo vā sukhabhāśu caiva//
4.17.29
kṛśadurbalabhīrūṇāṃ nāḍī marmāśritā ca yā/ kṣārasūtreṇa tāṃ cchindyānna tu śastreṇa buddhimān//
4.17.30
eṣaṇyā gatimanviṣya ārasūtrānusāriṇīm/ sūcīṃ nidadhyādgatyante tahonnamyāśu nirharet//
4.17.31
sūtrasyāntaṃ samānīya gāḍhaṃ bandhaṃ samācaret/ tataḥ kṣārabalaṃ vīkṣya sūtramanyat praveśayet//
4.17.32
kṣārāktaṃ matimān vaidyo yāvanna †chidyate gatiḥ/ bhagandare+apyeṣa vidhiḥ kāryo vaidyena jānatā//
4.17.33
sūcībhiryavavaktrābhirācitān vā samantataḥ/ mūle sūtreṇa badhnīyācchinne copavaredvraṇam//
4.17.34
yā dvivraṇīye+abhihitāstu vartyastāḥ sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt/ ghoṇṭāphalatvaglavaṇāni lākṣāpūgīphalaṃ cālavaṇaṃ ca patram//
4.17.35
sruhyarkadugdhena tu kalka eṣa vartīkṛto hantyacireṇa nāḍīḥ/ bibhītakāmrāsthivaṭapravālā hareṇukāśaṅkhinibījamasyaḥ//
4.17.36
vārāhikandaśca tathā pradeyo nāḍīṣu tailena ca miśrayitvā//
4.17.37
dhattūrajaṃ madanakodravajaṃ ca bījaṃ kośātakī śukanasā mṛgabhojinī ca/ aṅkoṭabījakusumaṃ gatiṣu prayojyaṃ lākṣodakāhṛtamalāsu vikṛtya† cūrṇam//
4.17.38
tathā ca gomāṃsamasīṃ hitāya koṣṭhāśritasyādarato diśanti/ varīkṛtaṃ mākṣikasaṃprayuktaṃ nāḍīghnamuktaṃ lavaṇottamaṃ vā//
4.17.39
duṣṭavraṇe yadvihitaṃ ca tailaṃ tat sarvanāḍīṣu bhiṣagvidadhyāt/ cūrṇīkṛtairatha vimiśritamebhireva tailaṃ prayuktamacireṇa gatiṃ nihanti//
4.17.40
eṣveva mūtrasahiteṣu vidhāya tailaṃ tat sādhitaṃ gatimapohati saptarātrāt/ piṇḍītakasya tu varāhavibhāvitasya mūleṣu kandaśakaleṣu ca sauvaheṣu//
4.17.41
tailaṃ kṛtaṃ gatimapohati śīghrametat kandeṣu cāmaravarāyudhasāhvayeṣu/ bhallātakārkamaricairlavaṇottamena siddhaṃ viḍaṅgarajanīdvayacitrakaiśca//
4.17.42
syānmārkavasya ca rasena nihanti tailaṃ nāḍīṃ kaphānilakṛtāmapacīṃ vraṇāṃśca/ stanye gate vikṛtimāśu bhiṣak tu dhātrīṃ pītāṃ ghṛtaṃ pariṇate+ahani vāmayettu//
4.17.43
nimbodakena madhumāgadhikāyutena vāntāgate+ahani ca mudgarasāśanā syāt/ evaṃ tryahaṃ caturahaṃ ṣaḍahaṃ vamedvā sarpiḥ pibettriphalayā saha saṃyutaṃ vā//
4.17.44
bhārgīṃ pibettu payasaḥ pariśodhanārthamāragvadhādiṣu varaṃ madhunā kaṣāyam//
4.17.45
sāmānyametadupadiṣṭamato viśeṣāddoṣān payonipatitān śamayedyathāsvam/ rogaṃ stanotthitamavekṣya bhiṣagvidadhyādyadvidradhāvabhihitaṃ bahuśo vidhānam//
4.17.46
saṃpacyamānamapi taṃ tu vinopanāhaiḥ saṃbhojanena khalu pācayituṃ yateta/ śīghraṃ stano hi mṛdumāṃsatayopanaddhaḥ sarvaṃ prakothamupayātyavadīryate ca//
4.17.47
pakve tu dugdhahariṇīḥ parihṛtya nāḍīḥ kṛṣṇaṃ ca cūcukayugaṃ vidadhīta śastram/ āme vidāhini tathaiva gate ca pākaṃ dhātryāḥ stanau satatameva ca nirduhīta//
4.17.47_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne visarpanāḍīstanarogacikitsitaṃ nāma saptadaśo+adhyāyaḥ//17//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (3)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Vaidyamanoramā — Kālidāsa, Sanskrit