The Compendium of Suśruta 4.18: aṣṭādaśo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 4.18
- Language
- Sanskrit
aṣṭādaśo+adhyāyaḥ/
4.18.1
athāto granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
4.18.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
4.18.3
granthiṣvathāmeṣu bhiṣagvidadhyācchophakriyāṃ vistaraśo† vidhijñaḥ/ rakṣedbalaṃ cāpi narasya nityaṃ tadrakṣitaṃ vyādhibalaṃ nihanti//
4.18.4
tailaṃ pibet sarpiratho dvayaṃ vā dattvā vasāṃ vā trivṛtaṃ vidadhyāt/ apehivātādaśamūlasiddhaṃ vaidyaścatuḥsnehamatho dvayaṃ vā//
4.18.5
hiṃsrā+atha rohiṇyamṛtā+atha bhargī śyonākabilvāgurukṛṣṇagandhāḥ/ gojī ca piṣṭā saha tālapatryā granthau vidheyo+anilaje pralepaḥ//
4.18.6
svedopanāhān vividhāṃśca kuryāttathā prasiddhānaparāṃśca lepān/ vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ prakṣālya bilvārkanarendratoyaiḥ//
4.18.7
tilaiḥ sapañcāṅgulapatramiśraiḥ saṃśodhayet saindhavasaṃprayuktaiḥ/ śuddhaṃ vraṇaṃ vā+apyuparopayettu tailena rāsnāsaralānvitena//
4.18.8
viḍaṅgayaṣṭīmadhukāmṛtābhiḥ siddhena vā kṣīrasamanvitena/ jalaukasaḥ pittakṛte hitāstu kṣīrodakābhyāṃ paribecanaṃ ca//
4.18.9
kākolivargasya ca śītalāni pibet kaṣāyāṇi saśarkarāṇi/ drākṣārasenekṣurasena vā+api cūrṇaṃ pibeccāpi harītakīnām//
4.18.10
madhūkajambvarjunavetasānāṃ tvagbhiḥ pradehānavacārayeta/ saśarkarairvā tṛṇaśūnyakandairdihyādabhīkṣṇaṃ muculundajairvā//
4.18.11
vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ dhāvet kaṣāyeṇa vanaspatīnām/ tilaiḥ sayaṣṭīmadhukairviśodhya sarpiḥ prayojyaṃ madhurairvipakvam//
4.18.12
hṛteṣu doṣeṣu yathānupūrvyā granthau bhiṣak śleṣmasamutthite tu/ svinnasya vimlāpanameva kuryādaṅguṣṭhalohopalaveṇudaṇḍaiḥ//
4.18.13
vikaṅkatāragvadhakākaṇantīkākādanītāpasavṛkṣamūlaiḥ/ ālepayet piṇḍaphalārkabhārgīkarañjakālāmadanaiśca vidvān//
4.18.14
amarmajātaṃ śamamaprayāntamapakvamevāpaharedvidārya/ dahet sthite cāsṛji siddhakarmā sadyaḥkṣatoktaṃ ca vidhiṃ vidadhyāt//
4.18.15
yā māṃsakandyaḥ kaṭhinā bṛhatyastāsveṣa yojyaśca vidhirvidhijñaiḥ/ śastreṇa vā++āpāṭhya supakvamāśu prakṣālayet pathyatamaiḥ kaṣāyaiḥ//
4.18.16
saṃśodhanaistaṃ ca viśodhayettu kṣārottaraiḥ kṣaudraguḍapragāḍhaiḥ/ śuddhe ca tailaṃ tvavacāraṇīyaṃ viḍaṅgapāṭhārajanīvipakvam//
4.18.17
medaḥsamutthe tilakalkadigdhaṃ dattvopariṣṭādviguṇaṃ paṭāntam/ hutāśataptena muhuḥ pramṛjyāllohena dhīmānadahan hitāya//
4.18.18
pralipya dārvīmatha lākṣayā vā prataptayā svedanamasya kāryam/ nipātya vā śastramapohya medo dahet supakvaṃ tvathavā vidārya//
4.18.19
prakṣālya mūtreṇa tilaiḥ supiṣṭaiḥ suvarcikādyairharitālamiśraiḥ/ sasaindhavaiḥ kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ kṣārottarairenamabhipraśodhya//
4.18.20
tailaṃ vidadyāddvikarañjaguñjāvaṃśāvalekheṅgudamūtrasiddham/ jīmūtakaiḥ kośavatīphalaiśca dantīdravantītrivṛtāsu caiva//
4.18.21
sarpiḥ kṛtaṃ hantyapacīṃ pravṛddhāṃ dvidhā pravṛttaṃ tadudāravīryam/ nirguṇḍijātībarihiṣṭhayuktaṃ jīmūtakaṃ mākṣikasaindhavāḍhyam//
4.18.22
abhiprataptaṃ vamanaṃ pragāḍhaṃ duṣṭāpacīṣūttamamādiśanti/ kaiḍaryabimbīkaravīrasiddhaṃ tailaṃ hitaṃ mūrdhavirecanaṃ ca//
4.18.23
śāsvoṭakasya svarasena siddhaṃ tailaṃ hitaṃ nasyavirecaneṣu/ madhūkasāraśca hito+avapīḍe phalāni śigroḥ kharamañjarervā//
4.18.24
granthīnamarmaprabhavānapakvānuddhṛtya cāgniṃ vidadhīta paścāt/ kṣāreṇa vā+api pratisārayettu saṃlikhya śastreṇa yathopadeśam//
4.18.25
pārṣṇi prati dve daśa cāṅgulāni mitvendrabastiṃ parivarjya dhīmān/ vidārya matsyāṇḍanibhāni vaidyo niṣkṛṣya jālānyanalaṃ vidadhyāt//
4.18.26
ā gulphakarṇāt sumitasya jantostasyāṣṭabhāgaṃ khuḍakādvibhajya/ ghoṇarjuvedhaḥ surarājabasterhitvā+akṣimātraṃ tvapare vadanti//
4.18.27
maṇibandhopariṣṭādvā kuryādrekhātrayaṃ bhiṣak/ aṅgulyantaritaṃ samyagapacīnāṃ nivṛttaye//
4.18.28
cūrṇasya kāle parcalākakākagodhāhikūrmaprabhavāṃ masīṃ tu/ dadyācca tailena saheṅgudīnāṃ yadvakṣyate ślīpadināṃ ca tailam//
4.18.29
virecanaṃ dhūmamupādadīta bhavecca nityaṃ yavamudgabhojī/ karkārukairvārukanāsirkelapriyālapañcāṅgulabījacūrṇaiḥ//
4.18.30
vātārbudaṃ kṣīraghṛtāmbusiddhairuṣṇaiḥ satailairupanāhayettu/ kuryācca mukhyānyupanāhanāni siddhaiśca māṃsairatha vesavāraiḥ//
4.18.31
svedaṃ vidadhyāt kuśalastu nāḍyā śṛṅgeṇa raktaṃ bahuśo harecca/ vātaghnaniryūhapayomlabhāgaiḥ siddhaṃ śatākhyaṃ trivṛtaṃ pibedvā//
4.18.32
svedopanāhā mṛdavastu †kāryāḥ pittārbude kāyavirecanaṃ ca/ vighṛṣya codumbaraśākagojīpatrairbhṛśaṃ kṣaudrayutaiḥ pralimpet//
4.18.33
ślakṣṇīkṛtaiḥ sarjarasapriyaṅgupattaṅgarodhrāñjanayaṣṭikāhvaiḥ/ visrāvya cāragvadhāgojisomāḥ śyāmā ca yojyā kuśalena lepe//
4.18.34
śyāmāgirihvāñjanakīraseṣu drākṣārase saptalikārase ca/ ghṛtaṃ pibet klītakasaṃprasiddhaṃ pittārbudī tajjaṭharī ca jantuḥ//
4.18.35
śuddhasya jantoḥ kaphaje+arbude tu rakte+avasikte tu tato+arbudaṃ tat/ dravyāṇi yānyūrdhvamadhaśca doṣān haranti taiḥ kalkakṛtaiḥ pradihyāt//
4.18.36
kapotapārāvataviṅvimiśraiḥ sakāṃsyanīlaiḥ śukalāṅgalākhyaiḥ/ mūtraistu kākādanimūlamiśraiḥ kṣārapradigdhairathavā pradihyāt//
4.18.37
niṣpāvapiṇyākakulatthakalkairmāṃsapragāḍhairdadhimastuyuktaiḥ/ lepaṃ vidadhyāt kṛmayo yathā+atra mūrcchanti muñcantyatha makṣikāśca//
4.18.38
alpāvaśiṣṭe kṛmibhakṣite† ca likhettato+agniṃ vidadhīta paścāt/ yadalpamūlaṃ traputāmrasīsapaṭṭaiḥ samāveṣṭya tadāyasairvā//
4.18.39
kṣārāgniśastrāṇyasakṛdvidadhyāt prāṇānahiṃsan bhiṣagpramattaḥ/ āsphotajātīkaravīrapatraiḥ kaṣāyamiṣṭaṃ vraṇaśodhanārtham//
4.18.40
śuddhe ca tailaṃ vidadhīta bhārgīviḍaṅgapāṭhātriphalāvipakvam/ yadṛcchayā copagatāni pākaṃ pākakrameṇopacaredvidhijñaḥ//
4.18.41
medorbudaṃ svinnamatho vidārya viśodhya sīvyedgataraktamāśu/ tato haridrāgṛhadhūmarodhrapataṅgacūrṇaiḥ samanaḥ śilālaiḥ//
4.18.42
vraṇaṃ pratigrāhya madhupragāḍhaiḥ karañjatailaṃ vidadhīta śuddhe/ saśeṣadoṣāṇi hi yo+arbudāni karoti tasyāśu punarbhavanti//
4.18.43
tasmādaśeṣāṇi samuddharettu hanyuḥ saśeṣāṇi yathā hi vahniḥ/ saṃsvedya gaṇḍaṃ pavanotthamādau nāḍyā+anilaghnauṣadhapatrabhaṅgaiḥ//
4.18.44
amlaiḥ samūtrairvividhaiḥ payobhiruṣṇaiḥ satailaiḥ piśitaiśca vidvān/ visrāvayet svinnamatandriyaśca śuddhaṃ vraṇaṃ cāpyupanāhayettu//
4.18.45
śaṇātasīmūlakaśigrukiṇvapriyālamajjānuyutaistilaistu/ kālāmṛtāśigrupunarnavārkagajādināmākarahāṭakuṣṭhaiḥ//
4.18.46
ekaiṣikāvṛkṣakatilvakaiśca surāmlapiṣṭairasakṛt pradihyāt//
4.18.47
tailaṃ pibeccāmṛtavallinimbahaṃsāhvayāvṛkṣakapippalībhiḥ/ siddhaṃ balābhyāṃ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge//
4.18.48
svedopanāhaiḥ kaphasaṃbhavaṃ tu saṃsvedaya visrāvaṇameva kuryāt/ tato+ajagandhātiviṣāviśalyāviṣāṇikākuṣṭhaśukāhvayābhiḥ//
4.18.49
palāśabhasmodakapeṣitābhirdihyāt suguñjābhiraśītalābhiḥ/ daśārdhasaṅkhyairlavaṇaiśca yuktaṃ tailaṃ pibenmāgadhikādisiddham//
4.18.50
pracchardanaṃ mūrdhavirecanaṃ ca dhūmaśca vairecaniko hitastu/ pākakramo vā+api sadā vidheyo vaidyena pākaṅgatayoḥ kathañcit//
4.18.51
kaṭutrikakṣaudrayutāḥ samūtrā bhakṣyā yavānnāni rasāśca maudgāḥ/ saśṛṅgaverāḥ sapaṭolanimbā hitāya deyā galagaṇḍaroge//
4.18.52
medaḥsamutthe tu yathopadiṣṭāṃ vidhyet sirāṃ snigdhatanornarasya/ śyāmāsudhālohapurīṣadantīrasāñjanaiścāpi hitaḥ pradehaḥ//
4.18.53
mūtreṇa vā+āloḍya hitāya sāraṃ prātaḥ pibet sālamahīruhāṇām/ śastreṇa vā++āpāṭya vidārya cainaṃ medaḥ samuddhṛtya hitāya sīvyet//
4.18.54
majjājyamedomadhubhirdahedvā dagdhe ca sarpirmadhu cāvacāryam/ kāsīsatutthe ca tato+atra deye cūrṇīkṛte rocanayā samete//
4.18.55
tailena cābhyajya hitāya dadyāt sārodbhavaṃ gomayajaṃ ca bhasma/ hitaśca nityaṃ triphalākaṣāyo gāḍhaśca bandho yavabhojanaṃ ca//
4.18.55_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ nāmāṣṭādaśo+adhyāyaḥ //18//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (4)
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit