<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 4.18

# The Compendium of Suśruta 4.18: aṣṭādaśo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.18

- **Language:** Sanskrit

### aṣṭādaśo+adhyāyaḥ/

### [4.18.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.1)

athāto granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [4.18.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [4.18.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.3)

granthiṣvathāmeṣu bhiṣagvidadhyācchophakriyāṃ vistaraśo† vidhijñaḥ/ rakṣedbalaṃ cāpi narasya nityaṃ tadrakṣitaṃ vyādhibalaṃ nihanti//

### [4.18.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.4)

tailaṃ pibet sarpiratho dvayaṃ vā dattvā vasāṃ vā trivṛtaṃ vidadhyāt/ apehivātādaśamūlasiddhaṃ vaidyaścatuḥsnehamatho dvayaṃ vā//

### [4.18.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.5)

hiṃsrā+atha rohiṇyamṛtā+atha bhargī śyonākabilvāgurukṛṣṇagandhāḥ/ gojī ca piṣṭā saha tālapatryā granthau vidheyo+anilaje pralepaḥ//

### [4.18.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.6)

svedopanāhān vividhāṃśca kuryāttathā prasiddhānaparāṃśca lepān/ vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ prakṣālya bilvārkanarendratoyaiḥ//

### [4.18.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.7)

tilaiḥ sapañcāṅgulapatramiśraiḥ saṃśodhayet saindhavasaṃprayuktaiḥ/ śuddhaṃ vraṇaṃ vā+apyuparopayettu tailena rāsnāsaralānvitena//

### [4.18.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.8)

viḍaṅgayaṣṭīmadhukāmṛtābhiḥ siddhena vā kṣīrasamanvitena/ jalaukasaḥ pittakṛte hitāstu kṣīrodakābhyāṃ paribecanaṃ ca//

### [4.18.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.9)

kākolivargasya ca śītalāni pibet kaṣāyāṇi saśarkarāṇi/ drākṣārasenekṣurasena vā+api cūrṇaṃ pibeccāpi harītakīnām//

### [4.18.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.10)

madhūkajambvarjunavetasānāṃ tvagbhiḥ pradehānavacārayeta/ saśarkarairvā tṛṇaśūnyakandairdihyādabhīkṣṇaṃ muculundajairvā//

### [4.18.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.11)

vidārya vā pakvamapohya pūyaṃ dhāvet kaṣāyeṇa vanaspatīnām/ tilaiḥ sayaṣṭīmadhukairviśodhya sarpiḥ prayojyaṃ madhurairvipakvam//

### [4.18.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.12)

hṛteṣu doṣeṣu yathānupūrvyā granthau bhiṣak śleṣmasamutthite tu/ svinnasya vimlāpanameva kuryādaṅguṣṭhalohopalaveṇudaṇḍaiḥ//

### [4.18.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.13)

vikaṅkatāragvadhakākaṇantīkākādanītāpasavṛkṣamūlaiḥ/ ālepayet piṇḍaphalārkabhārgīkarañjakālāmadanaiśca vidvān//

### [4.18.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.14)

amarmajātaṃ śamamaprayāntamapakvamevāpaharedvidārya/ dahet sthite cāsṛji siddhakarmā sadyaḥkṣatoktaṃ ca vidhiṃ vidadhyāt//

### [4.18.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.15)

yā māṃsakandyaḥ kaṭhinā bṛhatyastāsveṣa yojyaśca vidhirvidhijñaiḥ/ śastreṇa vā++āpāṭhya supakvamāśu prakṣālayet pathyatamaiḥ kaṣāyaiḥ//

### [4.18.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.16)

saṃśodhanaistaṃ ca viśodhayettu kṣārottaraiḥ kṣaudraguḍapragāḍhaiḥ/ śuddhe ca tailaṃ tvavacāraṇīyaṃ viḍaṅgapāṭhārajanīvipakvam//

### [4.18.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.17)

medaḥsamutthe tilakalkadigdhaṃ dattvopariṣṭādviguṇaṃ paṭāntam/ hutāśataptena muhuḥ pramṛjyāllohena dhīmānadahan hitāya//

### [4.18.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.18)

pralipya dārvīmatha lākṣayā vā prataptayā svedanamasya kāryam/ nipātya vā śastramapohya medo dahet supakvaṃ tvathavā vidārya//

### [4.18.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.19)

prakṣālya mūtreṇa tilaiḥ supiṣṭaiḥ suvarcikādyairharitālamiśraiḥ/ sasaindhavaiḥ kṣaudraghṛtapragāḍhaiḥ kṣārottarairenamabhipraśodhya//

### [4.18.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.20)

tailaṃ vidadyāddvikarañjaguñjāvaṃśāvalekheṅgudamūtrasiddham/ jīmūtakaiḥ kośavatīphalaiśca dantīdravantītrivṛtāsu caiva//

### [4.18.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.21)

sarpiḥ kṛtaṃ hantyapacīṃ pravṛddhāṃ dvidhā pravṛttaṃ tadudāravīryam/ nirguṇḍijātībarihiṣṭhayuktaṃ jīmūtakaṃ mākṣikasaindhavāḍhyam//

### [4.18.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.22)

abhiprataptaṃ vamanaṃ pragāḍhaṃ duṣṭāpacīṣūttamamādiśanti/ kaiḍaryabimbīkaravīrasiddhaṃ tailaṃ hitaṃ mūrdhavirecanaṃ ca//

### [4.18.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.23)

śāsvoṭakasya svarasena siddhaṃ tailaṃ hitaṃ nasyavirecaneṣu/ madhūkasāraśca hito+avapīḍe phalāni śigroḥ kharamañjarervā//

### [4.18.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.24)

granthīnamarmaprabhavānapakvānuddhṛtya cāgniṃ vidadhīta paścāt/ kṣāreṇa vā+api pratisārayettu saṃlikhya śastreṇa yathopadeśam//

### [4.18.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.25)

pārṣṇi prati dve daśa cāṅgulāni mitvendrabastiṃ parivarjya dhīmān/ vidārya matsyāṇḍanibhāni vaidyo niṣkṛṣya jālānyanalaṃ vidadhyāt//

### [4.18.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.26)

ā gulphakarṇāt sumitasya jantostasyāṣṭabhāgaṃ khuḍakādvibhajya/ ghoṇarjuvedhaḥ surarājabasterhitvā+akṣimātraṃ tvapare vadanti//

### [4.18.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.27)

maṇibandhopariṣṭādvā kuryādrekhātrayaṃ bhiṣak/ aṅgulyantaritaṃ samyagapacīnāṃ nivṛttaye//

### [4.18.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.28)

cūrṇasya kāle parcalākakākagodhāhikūrmaprabhavāṃ masīṃ tu/ dadyācca tailena saheṅgudīnāṃ yadvakṣyate ślīpadināṃ ca tailam//

### [4.18.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.29)

virecanaṃ dhūmamupādadīta bhavecca nityaṃ yavamudgabhojī/ karkārukairvārukanāsirkelapriyālapañcāṅgulabījacūrṇaiḥ//

### [4.18.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.30)

vātārbudaṃ kṣīraghṛtāmbusiddhairuṣṇaiḥ satailairupanāhayettu/ kuryācca mukhyānyupanāhanāni siddhaiśca māṃsairatha vesavāraiḥ//

### [4.18.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.31)

svedaṃ vidadhyāt kuśalastu nāḍyā śṛṅgeṇa raktaṃ bahuśo harecca/ vātaghnaniryūhapayomlabhāgaiḥ siddhaṃ śatākhyaṃ trivṛtaṃ pibedvā//

### [4.18.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.32)

svedopanāhā mṛdavastu †kāryāḥ pittārbude kāyavirecanaṃ ca/ vighṛṣya codumbaraśākagojīpatrairbhṛśaṃ kṣaudrayutaiḥ pralimpet//

### [4.18.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.33)

ślakṣṇīkṛtaiḥ sarjarasapriyaṅgupattaṅgarodhrāñjanayaṣṭikāhvaiḥ/ visrāvya cāragvadhāgojisomāḥ śyāmā ca yojyā kuśalena lepe//

### [4.18.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.34)

śyāmāgirihvāñjanakīraseṣu drākṣārase saptalikārase ca/ ghṛtaṃ pibet klītakasaṃprasiddhaṃ pittārbudī tajjaṭharī ca jantuḥ//

### [4.18.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.35)

śuddhasya jantoḥ kaphaje+arbude tu rakte+avasikte tu tato+arbudaṃ tat/ dravyāṇi yānyūrdhvamadhaśca doṣān haranti taiḥ kalkakṛtaiḥ pradihyāt//

### [4.18.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.36)

kapotapārāvataviṅvimiśraiḥ sakāṃsyanīlaiḥ śukalāṅgalākhyaiḥ/ mūtraistu kākādanimūlamiśraiḥ kṣārapradigdhairathavā pradihyāt//

### [4.18.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.37)

niṣpāvapiṇyākakulatthakalkairmāṃsapragāḍhairdadhimastuyuktaiḥ/ lepaṃ vidadhyāt kṛmayo yathā+atra mūrcchanti muñcantyatha makṣikāśca//

### [4.18.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.38)

alpāvaśiṣṭe kṛmibhakṣite† ca likhettato+agniṃ vidadhīta paścāt/ yadalpamūlaṃ traputāmrasīsapaṭṭaiḥ samāveṣṭya tadāyasairvā//

### [4.18.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.39)

kṣārāgniśastrāṇyasakṛdvidadhyāt prāṇānahiṃsan bhiṣagpramattaḥ/ āsphotajātīkaravīrapatraiḥ kaṣāyamiṣṭaṃ vraṇaśodhanārtham//

### [4.18.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.40)

śuddhe ca tailaṃ vidadhīta bhārgīviḍaṅgapāṭhātriphalāvipakvam/ yadṛcchayā copagatāni pākaṃ pākakrameṇopacaredvidhijñaḥ//

### [4.18.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.41)

medorbudaṃ svinnamatho vidārya viśodhya sīvyedgataraktamāśu/ tato haridrāgṛhadhūmarodhrapataṅgacūrṇaiḥ samanaḥ śilālaiḥ//

### [4.18.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.42)

vraṇaṃ pratigrāhya madhupragāḍhaiḥ karañjatailaṃ vidadhīta śuddhe/ saśeṣadoṣāṇi hi yo+arbudāni karoti tasyāśu punarbhavanti//

### [4.18.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.43)

tasmādaśeṣāṇi samuddharettu hanyuḥ saśeṣāṇi yathā hi vahniḥ/ saṃsvedya gaṇḍaṃ pavanotthamādau nāḍyā+anilaghnauṣadhapatrabhaṅgaiḥ//

### [4.18.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.44)

amlaiḥ samūtrairvividhaiḥ payobhiruṣṇaiḥ satailaiḥ piśitaiśca vidvān/ visrāvayet svinnamatandriyaśca śuddhaṃ vraṇaṃ cāpyupanāhayettu//

### [4.18.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.45)

śaṇātasīmūlakaśigrukiṇvapriyālamajjānuyutaistilaistu/ kālāmṛtāśigrupunarnavārkagajādināmākarahāṭakuṣṭhaiḥ//

### [4.18.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.46)

ekaiṣikāvṛkṣakatilvakaiśca surāmlapiṣṭairasakṛt pradihyāt//

### [4.18.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.47)

tailaṃ pibeccāmṛtavallinimbahaṃsāhvayāvṛkṣakapippalībhiḥ/ siddhaṃ balābhyāṃ ca sadevadāru hitāya nityaṃ galagaṇḍaroge//

### [4.18.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.48)

svedopanāhaiḥ kaphasaṃbhavaṃ tu saṃsvedaya visrāvaṇameva kuryāt/ tato+ajagandhātiviṣāviśalyāviṣāṇikākuṣṭhaśukāhvayābhiḥ//

### [4.18.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.49)

palāśabhasmodakapeṣitābhirdihyāt suguñjābhiraśītalābhiḥ/ daśārdhasaṅkhyairlavaṇaiśca yuktaṃ tailaṃ pibenmāgadhikādisiddham//

### [4.18.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.50)

pracchardanaṃ mūrdhavirecanaṃ ca dhūmaśca vairecaniko hitastu/ pākakramo vā+api sadā vidheyo vaidyena pākaṅgatayoḥ kathañcit//

### [4.18.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.51)

kaṭutrikakṣaudrayutāḥ samūtrā bhakṣyā yavānnāni rasāśca maudgāḥ/ saśṛṅgaverāḥ sapaṭolanimbā hitāya deyā galagaṇḍaroge//

### [4.18.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.52)

medaḥsamutthe tu yathopadiṣṭāṃ vidhyet sirāṃ snigdhatanornarasya/ śyāmāsudhālohapurīṣadantīrasāñjanaiścāpi hitaḥ pradehaḥ//

### [4.18.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.53)

mūtreṇa vā+āloḍya hitāya sāraṃ prātaḥ pibet sālamahīruhāṇām/ śastreṇa vā++āpāṭya vidārya cainaṃ medaḥ samuddhṛtya hitāya sīvyet//

### [4.18.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.54)

majjājyamedomadhubhirdahedvā dagdhe ca sarpirmadhu cāvacāryam/ kāsīsatutthe ca tato+atra deye cūrṇīkṛte rocanayā samete//

### [4.18.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.55)

tailena cābhyajya hitāya dadyāt sārodbhavaṃ gomayajaṃ ca bhasma/ hitaśca nityaṃ triphalākaṣāyo gāḍhaśca bandho yavabhojanaṃ ca//

### [4.18.55\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18.55_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne granthyapacyarbudagalagaṇḍacikitsitaṃ nāmāṣṭādaśo+adhyāyaḥ //18//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.102.3) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (4)

- [Siddhayoga (Vṛndamādhava)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.siddhayoga.41.27) — Vṛnda, Sanskrit
- [Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.40.41) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- [Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogaratnakara-mayurapada-bhiksu.189.7) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit
- [Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogaratnasamuccaya-anantakumara.11.30) — Anantakumāra, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.18) · Pramāṇa
