The Compendium of Suśruta 4.19: ekonaviṃśo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 4.19
- Language
- Sanskrit
ekonaviṃśo+adhyāyaḥ/
4.19.1
athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
4.19.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
4.19.3
antravṛddhyā vinā ṣaḍyā vṛddhayastāsu varjayet/ aśvādiyānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ veganigraham//
4.19.4
atyāsanaṃ caṅkramaṇamupavāsaṃ gurūṇi ca/ tatrādito vātavṛddhau traivṛtasnigdhamāturam//
4.19.5
svinnaṃ cainaṃ yathānyāyaṃ pāyayeta virecanam/ kośāmratilvakairaṇḍaphalatailāni vā naram//
4.19.6
sakṣīraṃ vā pibenmāsaṃ tailameraṇḍasaṃbhavam/ tataḥ kāle+anilaghnānāṃ kvāthaiḥ kalkaiśca buddhimān//
4.19.7
nirūhayennirūḍhaṃ ca bhuktavantaṃ rasaudanam/ yaṣṭīmadhukasiddhena tatastailena yojayet//
4.19.8
snehopanāhau kuryācca pradehāṃścānilāpahān/ vidagdhāṃ pācayitvā vā sevanīṃ parivarjayet//
4.19.9
bhindyāttataḥ prabhinnāyāṃ yathoktaṃ kramamācaret/ pittajāyāmapakvāyāṃ pittagranthikramo hitaḥ//
4.19.10
pakvāṃ vā bhedayedbhinnāṃ śodhayet kṣaudrasarpiṣā/ śuddhāyāṃ ca bhiṣagdadyāttailaṃ kalkaṃ ca ropaṇam//
4.19.11
raktajāyāṃ jalaukobhiḥ †śoṇitaṃ nirharedbhiṣak/ pibedvirecanaṃ vā+api śarkarākṣaudrasaṃyutam//
4.19.12
pittagranthikramaṃ kuryādāme pakve ca sarvadā/ vṛddhiṃ kaphātmikāmuṣṇairmūtrapiṣṭaiḥ pralepayet//
4.19.13
pītadārukaṣāyaṃ ca pibenmūtreṇa saṃyutam/ vimlāpanādṛte vā+api śleṣmagranthikramo hitaḥ//
4.19.14
pakvāyāṃ ca vibhinnāyāṃ tailaṃ śodhanamiṣyate/ sumanāruṣkarāṅkoṭhasaptaparṇeṣu sādhitam//
4.19.15
medaḥsamutthāṃ saṃsvedya lepayet surasādinā/ śirovirekadravyairvā sukhoṣṇairmūtrasaṃyutaiḥ//
4.19.16
svinnāṃ cāveṣṭya paṭṭena samāśvāsya tu mānavam/ rakṣan phale sevanīṃ ca vṛddhipatreṇa dārayet//
4.19.17
medastataḥ samuddhṛtya dadyāt kāsīsasaindhave/ badhnīyācca yathoddiṣṭaṃ śuddhe tailaṃ ca dāpayet//
4.19.18
manaḥśilālalavaṇaiḥ siddhamāruṣkareṣu ca/ mūtrajāṃ svedayitvā tu vastrapaṭṭena veṣṭayet//
4.19.19
sevanyāḥ pārśvato+adhastādvidhyed vrīhimukhena tu/ athātra dvimukhāṃ nāḍīṃ dattvā visrāvayedbhiṣak//
4.19.20
mūtraṃ nāḍīmathoddhṛtya sthagikābandhamācaret/ śuddhāyāṃ ropaṇaṃ dadyādvarjayedantrahaitukīm//
4.19.21
aprāptaphalakoṣāyāṃ vātavṛddhikramo hitaḥ/ tatra yā vaṅkhaṇasthā †tāṃ dahedardhenduvattrayā//
4.19.22
samyaṅmārgāvarodhārthaṃ kośaprāptāṃ tu varjayet/ tvacaṃ bhittvā+aṅguṣṭhamadhye daheccāṅgaviparyayāt//
4.19.23
anenaiva vidhānena vṛddhī vātakaphātmike/ pradahet prayataḥ kiṃtu snāyucchedo+adhikastayoḥ//
4.19.24
śaṅkhopari ca karṇānte tyaktvā yatnena sevanīm/ vyatyāsādvā sirāṃ vidhyedantravṛddhinivṛttaye//
4.19.25
upadaṃśeṣu sādhyeṣu snigdhasvinnasya dehinaḥ/ sirāṃ vidhyenmeḍhramadhye pātayedvā jalaukasaḥ//
4.19.26
haredubhayataścāpi doṣānatyarthamucchritān/ sadyo+apahṛtadoṣasya rukśophāvupaśāmyataḥ//
4.19.27
yadi vā durbalo janturna vā prāptaṃ virecanam/ nirūheṇa harettasya doṣānatyarthamucchritān//
4.19.28
prapauṇḍarīkayaṣṭyāhvavarṣābhūkuṣṭhadārubhiḥ/ saralāgururāsnābhirvātajaṃ saṃpralepayet//
4.19.29
niculairaṇḍabījāni yavagodhūmasaktavaḥ/ etaiśca vātajaṃ snigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ saṃpralepayet//
4.19.30
prapauṇḍarīkapūrvaiśca dravyaiḥ sekaḥ praśasyate/ gaurikāñjanayaṣṭyāhvārivośīrapadmakaiḥ//
4.19.31
sacandanotpalaiḥ snigdhaiḥ paittikaṃ saṃpralepayet/ padmotpalamṛṇālaiśca sasarjārjunavetasaiḥ//
4.19.32
sarpiḥsnigdhaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ saṃpralepayet/ secayecca ghṛtakṣīraśarkarekṣuadhūdakaiḥ//
4.19.33
athavā+api suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā/ sālāśvakarṇājakarṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitam//
4.19.34
surāpiṣṭābhiruṣṇābhiḥ satailābhiḥ pralepayet/ rajanyativiṣāmustāsurāsuradārubhiḥ†//
4.19.35
saptrapāṭhāpattūrairathavā saṃpralepayet/ surasāragvadhādyośca kvāthābhyāṃ paribecayet//
4.19.36
evaṃ saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ/ pratikuryāt kriyāyogaiḥ prāksthānoktairhitairapi//
4.19.37
na yāti ca yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak/ vidagdhaistu sirāsnāyutvaṅmāṃsaiḥ kṣīyate dhvajaḥ//
4.19.38
śastreṇopacareccāpi pākamāgatamāśu vai/ tadā+apohya tilaiḥ sarpiḥkṣaudrayuktaiḥ pralepayet//
4.19.39
karavīrasya patrāṇi jātyāragvadhayostathā/ prakṣālane prayojyāni vaijayantyarkayorapi//
4.19.40
saurāṣṭrīṃ gairikaṃ tutthaṃ puṣpakāsīsasaindhavam/ rodhraṃ rasāñjanaṃ dārvīṃ haritālaṃ manaḥśilām//
4.19.41
hareṇukaile ca tathā sūkṣmacūrṇāni kārayet/ taccūrṇaṃ kṣaudrasaṃyuktamupadaṃśeṣu pūjitam//
4.19.42
jambvāmrasumanānimbaśvetakāmbojipallavāḥ/ śallakībadarībilvapalāśatiniśatvacaḥ//
4.19.43
kṣīriṇāṃ ca tvaco yojyāḥ kvāthe triphalayā saha/ tena kvāthena niyataṃ vraṇaṃ prākṣālayedbhiṣak//
4.19.44
asminneva kaṣāye tu tailaṃ dhīro vipācayet/ gojīviḍaṅgayaṣṭībhiḥ sarvagandhaiśca saṃyutam//
4.19.45
etat sarvopadaṃśeṣu śreṣṭhaṃ ropaṇamiṣyate/ svarjikātutthakāsīsaṃ śaileyaṃ ca rasāñjanam//
4.19.46
manaḥśilāsamaiścūrṇaṃ vraṇavīsśarpanāśanam/ gundrāṃ dagdhvā kṛtaṃ bhasma haritālaṃ manaḥśilā//
4.19.47
upadaṃśabisarpāṇāmetacchantikaraṃ param/ mārkavastriphalā dantī tāmracūrṇamayorajaḥ//
4.19.48
upadaṃśaṃ nihantyeṣa vṛkṣamindrāśaniryathā/ upadaṃśadvaye+apyetāṃ pratyākhyāyācaret kriyām//
4.19.49
tayoreva ca yā yogyā vīkṣya doṣabalābalam/ upadaṃśe viśeṣeṇa śṛṇu bhūyastridoṣaje//
4.19.50
duṣṭavraṇavidhiṃ kuryāt kuthitaṃ mehanaṃ tyajet/ jambvoṣṭhenāgnivarṇena paścāccheṣaṃ dahedbhiṣak//
4.19.51
samyagdagdhaṃ ca vijñāya madhusarpiḥ prayojayet/ śuddhe ca ropaṇaṃ dadyāt kalkaṃ tailaṃ hitaṃ ca yat//
4.19.52
snehasvedopapanne tu ślīpade+anilane bhiṣak/ kṛtvā gulphopari sirāṃ vidhyettu caturaṅgule//
4.19.53
samāpyāyitadehaṃ ca bastibhiḥ samupācaret/ māsameraṇḍajaṃ tailaṃ pibenmūtreṇa saṃyutam//
4.19.54
payasaudanamaśnīyānnāgarakvathitena ca/ taivṛtaṃ copayuñjīta śasto dāhastathā+agninā//
4.19.55
gulphasyādhaḥ sirāṃ vidhyecchlīpade pittasaṃbhave/ pītaghnīṃ ca kriyāṃ kuryāt pittārbudavisarpavat//
4.19.56
sirāṃ suviditāṃ vidhyedaṅguṣṭhe ślaiṣmike bhiṣak/ madhuyuktāni cābhīkṣṇaṃ kaṣāyāṇi pibennaraḥ//
4.19.57
pibedvā+apyabhayākalkaṃ mūtreṇānyatamena ca/ kaṭukāmamṛtāṃ śuṇṭhīṃ viḍaṅgaṃ dāru citrakam//
4.19.58
hitaṃ vā lepane nityaṃ bhadradāru sacitrakam/ viḍaṅgamaricārkeṣu nāgare citrake+athavā//
4.19.59
bhadradārvelukākhye ca sarveṣu lavaṇeṣu ca/ tailaṃ pakvaṃ pibedvā+api yavānnaṃ ca hitaṃ sadā//
4.19.60
pibet sarṣapatailaṃ vā ślīpadānāṃ nivṛttaye/ pūtīkarañjapatrāṇāṃ rasaṃ vā+api yathābalam//
4.19.61
anenaiva vidhānena putrañjīvakajaṃ rasam/ prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasātmyavibhāgavit//
4.19.62
kevukākandaniryāsaṃ lavaṇaṃ tvatha pākimam/ rasaṃ dattvā+atha pūrvoktaṃ peyametadbhiṣagjitam//
4.19.63
kākādanīṃ kākajaṅghāṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām/ kadambapuṣpīṃ mandārīṃ lambāṃ śukanasāṃ tathā//
4.19.64
dagdhvā mūtreṇa tadbhasma srāvayet kṣārakalpavat/ tatra dadyāt pratīvāpaṃ kākodumbarikārasam//
4.19.65
madanācca phalāt kvāthaṃ śukākhyasvarasaṃ tathā/ eṣa kṣārastu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitaḥ//
4.19.66
apacīṃ galagaṇḍaṃ ca grahaṇīdoṣameva ca/ bhaktasyānaśanaṃ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi ca//
4.19.67
eṣveva tailaṃ saṃsiddhaṃ nasyābhyaṅgeṣu pūjitam/ etānevāmayān hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇām//
4.19.68
dravantīṃ trivṛtāṃ dantīṃ nīlīṃ śyāmāṃ tathaiva ca/ saptalāṃ śaṅkhinīṃ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet//
4.19.69
dadyācca triphalākvāthameṣa kṣārastu sādhitaḥ/ adho gacchati pītastu pūrvaiścāpyāśiṣaḥ samāḥ//
4.19.69_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsitasthāne vṛddhyupadaṃśaślīpaḥ cikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo+adhyāyaḥ //19//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (4)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit