<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 4.19

# The Compendium of Suśruta 4.19: ekonaviṃśo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.19

- **Language:** Sanskrit

### ekonaviṃśo+adhyāyaḥ/

### [4.19.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.1)

athāto vṛddhyupadaṃśaślīpadacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [4.19.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [4.19.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.3)

antravṛddhyā vinā ṣaḍyā vṛddhayastāsu varjayet/ aśvādiyānaṃ vyāyāmaṃ maithunaṃ veganigraham//

### [4.19.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.4)

atyāsanaṃ caṅkramaṇamupavāsaṃ gurūṇi ca/ tatrādito vātavṛddhau traivṛtasnigdhamāturam//

### [4.19.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.5)

svinnaṃ cainaṃ yathānyāyaṃ pāyayeta virecanam/ kośāmratilvakairaṇḍaphalatailāni vā naram//

### [4.19.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.6)

sakṣīraṃ vā pibenmāsaṃ tailameraṇḍasaṃbhavam/ tataḥ kāle+anilaghnānāṃ kvāthaiḥ kalkaiśca buddhimān//

### [4.19.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.7)

nirūhayennirūḍhaṃ ca bhuktavantaṃ rasaudanam/ yaṣṭīmadhukasiddhena tatastailena yojayet//

### [4.19.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.8)

snehopanāhau kuryācca pradehāṃścānilāpahān/ vidagdhāṃ pācayitvā vā sevanīṃ parivarjayet//

### [4.19.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.9)

bhindyāttataḥ prabhinnāyāṃ yathoktaṃ kramamācaret/ pittajāyāmapakvāyāṃ pittagranthikramo hitaḥ//

### [4.19.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.10)

pakvāṃ vā bhedayedbhinnāṃ śodhayet kṣaudrasarpiṣā/ śuddhāyāṃ ca bhiṣagdadyāttailaṃ kalkaṃ ca ropaṇam//

### [4.19.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.11)

raktajāyāṃ jalaukobhiḥ †śoṇitaṃ nirharedbhiṣak/ pibedvirecanaṃ vā+api śarkarākṣaudrasaṃyutam//

### [4.19.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.12)

pittagranthikramaṃ kuryādāme pakve ca sarvadā/ vṛddhiṃ kaphātmikāmuṣṇairmūtrapiṣṭaiḥ pralepayet//

### [4.19.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.13)

pītadārukaṣāyaṃ ca pibenmūtreṇa saṃyutam/ vimlāpanādṛte vā+api śleṣmagranthikramo hitaḥ//

### [4.19.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.14)

pakvāyāṃ ca vibhinnāyāṃ tailaṃ śodhanamiṣyate/ sumanāruṣkarāṅkoṭhasaptaparṇeṣu sādhitam//

### [4.19.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.15)

medaḥsamutthāṃ saṃsvedya lepayet surasādinā/ śirovirekadravyairvā sukhoṣṇairmūtrasaṃyutaiḥ//

### [4.19.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.16)

svinnāṃ cāveṣṭya paṭṭena samāśvāsya tu mānavam/ rakṣan phale sevanīṃ ca vṛddhipatreṇa dārayet//

### [4.19.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.17)

medastataḥ samuddhṛtya dadyāt kāsīsasaindhave/ badhnīyācca yathoddiṣṭaṃ śuddhe tailaṃ ca dāpayet//

### [4.19.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.18)

manaḥśilālalavaṇaiḥ siddhamāruṣkareṣu ca/ mūtrajāṃ svedayitvā tu vastrapaṭṭena veṣṭayet//

### [4.19.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.19)

sevanyāḥ pārśvato+adhastādvidhyed vrīhimukhena tu/ athātra dvimukhāṃ nāḍīṃ dattvā visrāvayedbhiṣak//

### [4.19.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.20)

mūtraṃ nāḍīmathoddhṛtya sthagikābandhamācaret/ śuddhāyāṃ ropaṇaṃ dadyādvarjayedantrahaitukīm//

### [4.19.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.21)

aprāptaphalakoṣāyāṃ vātavṛddhikramo hitaḥ/ tatra yā vaṅkhaṇasthā †tāṃ dahedardhenduvattrayā//

### [4.19.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.22)

samyaṅmārgāvarodhārthaṃ kośaprāptāṃ tu varjayet/ tvacaṃ bhittvā+aṅguṣṭhamadhye daheccāṅgaviparyayāt//

### [4.19.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.23)

anenaiva vidhānena vṛddhī vātakaphātmike/ pradahet prayataḥ kiṃtu snāyucchedo+adhikastayoḥ//

### [4.19.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.24)

śaṅkhopari ca karṇānte tyaktvā yatnena sevanīm/ vyatyāsādvā sirāṃ vidhyedantravṛddhinivṛttaye//

### [4.19.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.25)

upadaṃśeṣu sādhyeṣu snigdhasvinnasya dehinaḥ/ sirāṃ vidhyenmeḍhramadhye pātayedvā jalaukasaḥ//

### [4.19.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.26)

haredubhayataścāpi doṣānatyarthamucchritān/ sadyo+apahṛtadoṣasya rukśophāvupaśāmyataḥ//

### [4.19.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.27)

yadi vā durbalo janturna vā prāptaṃ virecanam/ nirūheṇa harettasya doṣānatyarthamucchritān//

### [4.19.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.28)

prapauṇḍarīkayaṣṭyāhvavarṣābhūkuṣṭhadārubhiḥ/ saralāgururāsnābhirvātajaṃ saṃpralepayet//

### [4.19.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.29)

niculairaṇḍabījāni yavagodhūmasaktavaḥ/ etaiśca vātajaṃ snigdhaiḥ sukhoṣṇaiḥ saṃpralepayet//

### [4.19.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.30)

prapauṇḍarīkapūrvaiśca dravyaiḥ sekaḥ praśasyate/ gaurikāñjanayaṣṭyāhvārivośīrapadmakaiḥ//

### [4.19.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.31)

sacandanotpalaiḥ snigdhaiḥ paittikaṃ saṃpralepayet/ padmotpalamṛṇālaiśca sasarjārjunavetasaiḥ//

### [4.19.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.32)

sarpiḥsnigdhaiḥ samadhukaiḥ paittikaṃ saṃpralepayet/ secayecca ghṛtakṣīraśarkarekṣuadhūdakaiḥ//

### [4.19.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.33)

athavā+api suśītena kaṣāyeṇa vaṭādinā/ sālāśvakarṇājakarṇadhavatvagbhiḥ kaphotthitam//

### [4.19.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.34)

surāpiṣṭābhiruṣṇābhiḥ satailābhiḥ pralepayet/ rajanyativiṣāmustāsurāsuradārubhiḥ†//

### [4.19.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.35)

saptrapāṭhāpattūrairathavā saṃpralepayet/ surasāragvadhādyośca kvāthābhyāṃ paribecayet//

### [4.19.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.36)

evaṃ saṃśodhanālepasekaśoṇitamokṣaṇaiḥ/ pratikuryāt kriyāyogaiḥ prāksthānoktairhitairapi//

### [4.19.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.37)

na yāti ca yathā pākaṃ prayateta tathā bhiṣak/ vidagdhaistu sirāsnāyutvaṅmāṃsaiḥ kṣīyate dhvajaḥ//

### [4.19.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.38)

śastreṇopacareccāpi pākamāgatamāśu vai/ tadā+apohya tilaiḥ sarpiḥkṣaudrayuktaiḥ pralepayet//

### [4.19.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.39)

karavīrasya patrāṇi jātyāragvadhayostathā/ prakṣālane prayojyāni vaijayantyarkayorapi//

### [4.19.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.40)

saurāṣṭrīṃ gairikaṃ tutthaṃ puṣpakāsīsasaindhavam/ rodhraṃ rasāñjanaṃ dārvīṃ haritālaṃ manaḥśilām//

### [4.19.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.41)

hareṇukaile ca tathā sūkṣmacūrṇāni kārayet/ taccūrṇaṃ kṣaudrasaṃyuktamupadaṃśeṣu pūjitam//

### [4.19.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.42)

jambvāmrasumanānimbaśvetakāmbojipallavāḥ/ śallakībadarībilvapalāśatiniśatvacaḥ//

### [4.19.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.43)

kṣīriṇāṃ ca tvaco yojyāḥ kvāthe triphalayā saha/ tena kvāthena niyataṃ vraṇaṃ prākṣālayedbhiṣak//

### [4.19.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.44)

asminneva kaṣāye tu tailaṃ dhīro vipācayet/ gojīviḍaṅgayaṣṭībhiḥ sarvagandhaiśca saṃyutam//

### [4.19.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.45)

etat sarvopadaṃśeṣu śreṣṭhaṃ ropaṇamiṣyate/ svarjikātutthakāsīsaṃ śaileyaṃ ca rasāñjanam//

### [4.19.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.46)

manaḥśilāsamaiścūrṇaṃ vraṇavīsśarpanāśanam/ gundrāṃ dagdhvā kṛtaṃ bhasma haritālaṃ manaḥśilā//

### [4.19.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.47)

upadaṃśabisarpāṇāmetacchantikaraṃ param/ mārkavastriphalā dantī tāmracūrṇamayorajaḥ//

### [4.19.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.48)

upadaṃśaṃ nihantyeṣa vṛkṣamindrāśaniryathā/ upadaṃśadvaye+apyetāṃ pratyākhyāyācaret kriyām//

### [4.19.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.49)

tayoreva ca yā yogyā vīkṣya doṣabalābalam/ upadaṃśe viśeṣeṇa śṛṇu bhūyastridoṣaje//

### [4.19.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.50)

duṣṭavraṇavidhiṃ kuryāt kuthitaṃ mehanaṃ tyajet/ jambvoṣṭhenāgnivarṇena paścāccheṣaṃ dahedbhiṣak//

### [4.19.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.51)

samyagdagdhaṃ ca vijñāya madhusarpiḥ prayojayet/ śuddhe ca ropaṇaṃ dadyāt kalkaṃ tailaṃ hitaṃ ca yat//

### [4.19.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.52)

snehasvedopapanne tu ślīpade+anilane bhiṣak/ kṛtvā gulphopari sirāṃ vidhyettu caturaṅgule//

### [4.19.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.53)

samāpyāyitadehaṃ ca bastibhiḥ samupācaret/ māsameraṇḍajaṃ tailaṃ pibenmūtreṇa saṃyutam//

### [4.19.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.54)

payasaudanamaśnīyānnāgarakvathitena ca/ taivṛtaṃ copayuñjīta śasto dāhastathā+agninā//

### [4.19.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.55)

gulphasyādhaḥ sirāṃ vidhyecchlīpade pittasaṃbhave/ pītaghnīṃ ca kriyāṃ kuryāt pittārbudavisarpavat//

### [4.19.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.56)

sirāṃ suviditāṃ vidhyedaṅguṣṭhe ślaiṣmike bhiṣak/ madhuyuktāni cābhīkṣṇaṃ kaṣāyāṇi pibennaraḥ//

### [4.19.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.57)

pibedvā+apyabhayākalkaṃ mūtreṇānyatamena ca/ kaṭukāmamṛtāṃ śuṇṭhīṃ viḍaṅgaṃ dāru citrakam//

### [4.19.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.58)

hitaṃ vā lepane nityaṃ bhadradāru sacitrakam/ viḍaṅgamaricārkeṣu nāgare citrake+athavā//

### [4.19.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.59)

bhadradārvelukākhye ca sarveṣu lavaṇeṣu ca/ tailaṃ pakvaṃ pibedvā+api yavānnaṃ ca hitaṃ sadā//

### [4.19.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.60)

pibet sarṣapatailaṃ vā ślīpadānāṃ nivṛttaye/ pūtīkarañjapatrāṇāṃ rasaṃ vā+api yathābalam//

### [4.19.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.61)

anenaiva vidhānena putrañjīvakajaṃ rasam/ prayuñjīta bhiṣak prājñaḥ kālasātmyavibhāgavit//

### [4.19.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.62)

kevukākandaniryāsaṃ lavaṇaṃ tvatha pākimam/ rasaṃ dattvā+atha pūrvoktaṃ peyametadbhiṣagjitam//

### [4.19.63](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.63)

kākādanīṃ kākajaṅghāṃ bṛhatīṃ kaṇṭakārikām/ kadambapuṣpīṃ mandārīṃ lambāṃ śukanasāṃ tathā//

### [4.19.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.64)

dagdhvā mūtreṇa tadbhasma srāvayet kṣārakalpavat/ tatra dadyāt pratīvāpaṃ kākodumbarikārasam//

### [4.19.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.65)

madanācca phalāt kvāthaṃ śukākhyasvarasaṃ tathā/ eṣa kṣārastu pānīyaḥ ślīpadaṃ hanti sevitaḥ//

### [4.19.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.66)

apacīṃ galagaṇḍaṃ ca grahaṇīdoṣameva ca/ bhaktasyānaśanaṃ caiva hanyāt sarvaviṣāṇi ca//

### [4.19.67](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.67)

eṣveva tailaṃ saṃsiddhaṃ nasyābhyaṅgeṣu pūjitam/ etānevāmayān hanti ye ca duṣṭavraṇā nṛṇām//

### [4.19.68](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.68)

dravantīṃ trivṛtāṃ dantīṃ nīlīṃ śyāmāṃ tathaiva ca/ saptalāṃ śaṅkhinīṃ caiva dagdhvā mūtreṇa gālayet//

### [4.19.69](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.69)

dadyācca triphalākvāthameṣa kṣārastu sādhitaḥ/ adho gacchati pītastu pūrvaiścāpyāśiṣaḥ samāḥ//

### [4.19.69\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19.69_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsitasthāne vṛddhyupadaṃśaślīpaḥ cikitsitaṃ nāmaikonaviṃśo+adhyāyaḥ //19//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.103.29) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (4)

- [Bhāvaprakāśa (another edition)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.bhavaprakasa*alt.3.8.6) — Sanskrit
- [Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.41.6) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- [Siddhayoga (Vṛndamādhava)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.siddhayoga.42.6) — Vṛnda, Sanskrit
- [Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.vangasena.65.8) — Vaṅgasena, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.19) · Pramāṇa
