The Compendium of Suśruta 4.2: dvitīyo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 4.2
- Language
- Sanskrit
dvitīyo+adhyāyaḥ/
4.2.1
athātaḥ sadyovraṇacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
4.2.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
4.2.3
dhanvantarirdharmabhṛtāṃ variṣṭho vāgviśāradaḥ/ †viśvāmitrasutaṃ śiṣyamṛṣiṃ suśrutamanvaśāt//
4.2.4
nānādhārāmukhaiḥ śastrairnānāsthānanipātitaiḥ/ nānārūpā vraṇā ye syusteṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam//
4.2.5
āyatāścaturasrāśca tryasrā maṇḍalinastathā/ ardhacandrapratīkāśā viśālāḥ kuṭilāstathā//
4.2.6
†śarāvanimnamadhyāśca yavamadhyāstathā+apare/ evaṃprakārākṛtayo bhavantyāgantavo vraṇāḥ//
4.2.7
doṣajā vā svayaṃ bhinnā na tu vaidyanimittajāḥ/ bhiṣagvraṇākṛtijño hi na mohamadhigacchati//
4.2.8
bhṛśaṃ durdarśarūpeṣu vraṇeṣu vikṛteṣvapi/ †anantākṛtirāgantuḥ sa bhiṣagbhiḥ purātanaiḥ//
4.2.9
samāsato lakṣaṇataḥ ṣaṅvidhaḥ parikīrtitaḥ/ chinnaṃ bhinnaṃ tathā viddhaṃ kṣataṃ piccitameva ca//
4.2.10
ghṛṣṭamāhustathā ṣaṣṭhaṃ teṣāṃ vakṣyāmi lakṣaṇam/ tiraścīna ṛjurvā+api yo vraṇaścāyato bhavet//
4.2.11
gātrasya pātanaṃ cāpi chinnamityupadiśyate/ kuntaśaktyṛṣṭikhaṅgāgraviṣāṇādibhirāśayaḥ//
4.2.12
†hataḥ kiñcit sravettaddhi bhinnalakṣaṇamucyate/ sthānānyāmāgnipakvānāṃ mūtrasya rudhirasya ca//
4.2.13
hṛduṇḍukaḥ phupphusaśca koṣṭha ityabhidhīyate/ tasmin bhinne raktapūrṇe jvaro dāhaśca jāyate//
4.2.14
mūtramārgagudāsyebhyo raktaṃ ghrāṇācca gacchati/ mūrcchāśvāsatṛḍādhmānamabhaktacchanda eva ca//
4.2.15
viṇmūtravātasaṅgaśca svedāsrāvo+akṣiraktatā/ lohagandhitvamāsyasya gātradaurgandhyameva ca//
4.2.16
hṛcchūlaṃ pārśvayoścāpi viśeṣaṃ cātra me śṛṇu/ āmāśayasthe rudhire rudhiraṃ †chardayet punaḥ//
4.2.17
ādhmānamatimātraṃ ca śūlaṃ ca bhṛśadāruṇam/ pakvāśayagate cāpi rujo gauravameva ca//
4.2.18
śītatā cāpyadho nāmeḥ khebhyo raktasya cāgamaḥ/ abhinne+apyāśaye+antrāṇāṃ khaiḥ sūkṣmairantrapūraṇam//
4.2.19
pihitāsye ghaṭe yadvallakṣyate tasya gauravam/ sūkṣmāsyaśalyābhihataṃ yadaṅgaṃ tvāśayādvinā//
4.2.20
uttuṇḍitaṃ nirgataṃ vā tadviddhamiti nirdiśet/ nāticchinnaṃ nātibhinnamubhayorlakṣaṇānvitam//
4.2.21
viṣamaṃ vraṇamaṅge yattat kṣataṃ tvabhinirdiśet/ prahārapīḍanābhyāṃ tu yadaṅgaṃ pṛthutāṃ gatam//
4.2.22
sāsthi tat piccitaṃ vidyānmajjaraktapariplutam/ vigatatvagyadaṅgaṃ hi saṃgharṣādanyathā+api vā//
4.2.23
uṣāsrāvānvitaṃ tattu ghṛṣṭamityupadiśyate/ chinne bhinne tathā viddhe kṣate vā+asṛgatisravet//
4.2.24
raktakṣayādrujastatra karoti pavano bhṛśam/ snehapānaṃ hitaṃ tatra tatseko vihitastathā//
4.2.25
veśavāraiḥ sakṛśaraiḥ susnigdhaiścopanāhanam/ dhānyasvedāṃśca kurvīta snigdhānyālepanāni ca//
4.2.26
vātaghnauṣadhasiddhaiśca snehairbastirvidhīyate/ piccite ca vighṛṣṭe ca nātisravapi śoṇitam//
4.2.27
agacchati bhṛśaṃ tasmin dāhaḥ pākaśca jāyate/ tatroṣmaṇo nigrahārthaṃ tathā dāhaprapākayoḥ//
4.2.28
śītamālepanaṃ kāryaṃ pariṣekaśca śītalaḥ/ ṣaṭsveteṣu yathokteṣu chinnādiṣu samāsataḥ//
4.2.29
jñeyaṃ samarpitaṃ sarvaṃ sadyovraṇacikitsitam/ ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi chinnānāṃ tu cikitsitam//
4.2.30
ye vraṇā vivṛtāḥ kecicchiraḥpārśvāvalambinaḥ/ tān sīvyedvidhinoktena badhnīyādgāḍhameva ca//
4.2.31
karṇaṃ sthānādapahṛtaṃ sthāpayitvā yathāsthitam/ sīvyedyathoktaṃ tailena srotaścābhipratarpayet//
4.2.32
kṛkāṭikānte chinne tu gacchatyapi samīraṇe/ samyaṅniveśya badhnīyāt sīvyeccāpi nirantaram//
4.2.33
ājena sapiṣā caivaṃ pariṣekaṃ tu kārayet/ uttāno+annaṃ samaśnīyācchayīta ca suyantritaḥ//
4.2.34
śākhāsu patitāṃstiryak prahārān vivṛtān bhṛśam/ sīvyet samyaṅniveśyāśu sandhyasthīnyanupūrvaśaḥ//
4.2.35
baddhvā vellitakenāśu tatastailena secayet/ carmaṇā gophaṇābandhaḥ kāryo yo vā hito bhavet//
4.2.36
pṛṣṭhe vraṇo yasya bhaveduttānaṃ śāyayettu tam/ ato+anyathā corasije śāyayet puruṣaṃ vraṇe//
4.2.37
chinnāṃ niḥśeṣataḥ śākhāṃ dagdhvā tailena buddhimān/ badhnīyāt kośabandhena prāptaṃ kāryaṃ ca ropaṇam//
4.2.38
candanaṃ padmakaṃ rodhramutpalāni priyaṅgavaḥ/ haridrā madhukaṃ caiva payaḥ syādatra cāṣṭamam//
4.2.39
tailamebhirvipakvaṃ tu pradhānaṃ vraṇaropaṇam/ candanaṃ karkaṭākhyā ca sahe māṃsyāhvayā+amṛtā//
4.2.40
hareṇavo mṛṇālaṃ ca triphalā padmakotpale/ trayodaśāṅgaṃ trivṛtametadvā payasā+anvitam//
4.2.41
tailaṃ vipakvaṃ sekārthe hitaṃ tu vraṇaropaṇe/ ata ūrdhvaṃ pravakṣyāmi bhinnānāṃ tu cikitsitam//
4.2.42
bhinnaṃ netramakarmaṇyamabhinnaṃ lambate tu yat/ tanniveśya yathāsthānamavyāviddhasiraṃ śanaiḥ//
4.2.43
pīḍayet pāṇinā samyak padmapattrāntareṇa tu/ tato+asya tarpaṇaṃ kāryaṃ nasyaṃ cānena sarpiṣā//
4.2.44
ājaṃ ghṛtaṃ kṣīrapātraṃ madhukaṃ cotpalāni ca/ jīvakarṣabhakau caiva piṣṭvā sarpirvipācayet//
4.2.45
sarvanetrābhighāte tu sarpiretat praśasyate/ udarānmedaso vartirnirgatā yasya dehinaḥ//
4.2.46
kaṣāyabhasmamṛtkīrṇāṃ baddhvā sūtreṇa sūtravit/ agnitaptena śastreṇa chindyānmadhusamāyutam//
4.2.47
baddhvā vraṇaṃ sujīrṇe+anne sarpiṣaḥ pānamiṣyate/ snehapānādṛte cāpi payaḥpānaṃ vidhīyate//
4.2.48
śarkarāmadhuyaṣṭibhyāṃ lākṣayā vā śvadaṃṣṭrayā/ citrāsamanvitaṃ caiva rujādāhavināśanam//
4.2.49
āṭopo maraṇaṃ vā syācchūlo vā+acchidyamānayā/ medogranthau tu yattailaṃ vakṣyate tacca yojayet//
4.2.50
tvaco+atītya sirādīni bhittvā vā parihṛtya vā/ koṣṭhe pratiṣṭhitaṃ śalyaṃ kuryāduktānupadravān//
4.2.51
tatrāntarlohitaṃ pāṇḍuṃ śītapādakarānanam/ śītocchvāsaṃ raktanetramānaddhaṃ ca vivarjayet//
4.2.52
āmāśayasthe rudhire vamanaṃ pathyamucyate/ pakvāśayasthe deyaṃ ca virecanamasaṃśayam//
4.2.53
āsthāpanaṃ ca niḥshehaṃ kāryamuṣṇairviśodhanaiḥ/ yavakolakulatthānāṃ niḥsnehena rasena ca//
4.2.54
bhuñjītānnaṃ yavāgūṃ vā pibet saindhavasaṃyutām/ atiniḥsrutarakto vā bhinnakoṣṭhaḥ pibedasṛk//
4.2.55
svamārgapratipannāstu yasya viṇmūtramārutāḥ/ vyupadravaḥ sa bhinne+api koṣṭhe jīvati mānavaḥ//
4.2.56
abhinnamantraṃ niṣkrāntaṃ praveśyaṃ nānyathā bhavet/ pipīlikāśirograstaṃ tadapyeke vadanti tu//
4.2.57
prakṣālya payasā digdhaṃ tṛṇśoṇitapāṃśubhiḥ/ praveśayet kṛttanakho ghṛtenāktaṃ śanaiḥ śanaiḥ//
4.2.58
praveśayet kṣīrasiktaṃ śuṣkamatraṃ ghṛtāplutam/ aṅgulyā+abhimṛśet kaṇṭhaṃ jalenodvejayedapi//
4.2.59
hastapādeṣu† saṃgṛhya samutthāpya† mahābalāḥ/ bhavatyantaḥpraveśastu yathā nirdhunuyustathā//
4.2.60
tathā+antrāṇi viśantyantaḥ svāṃ kalāṃ pīḍayanti ca/ vraṇālpatvādbahutvādvā duṣpraveśaṃ bhavettu yat//
4.2.61
tadāpāṭhya pramāṇena bhiṣagantraṃ parveśayet/ yathāsthānaṃ niveṣṭe ca vraṇaṃ sīvyedatandriyaḥ//
4.2.62
sthānādapetamādatte prāṇān gupitameva vā/ veṣṭayitvā tu paṭṭena ghṛtasekaṃ pradāpayet//
4.2.63
ghṛtaṃ pibet sukhoṣṇaṃ ca citrātailasamanvitam/ mṛdukriyārthaṃ śakṛto vāyoścādhaḥpravṛttaye//
4.2.64
tatastailamidaṃ kuryādropaṇārthaṃ cikitsakaḥ/ tvaco+aśvakarṇadhavayormocakīmeṣaśṛṅgayoḥ//
4.2.65
śallakyarjunayoścāpi vidāryāḥ kṣīriṇāṃ tathā/ balāmūlāni cāhṛtya tailametairvipācayet//
4.2.66
vraṇaṃ saṃropayettena varṣamātraṃ yateta ca/ pādau nirastamuṣkasya jalena prokṣya cākṣiṇī//
4.2.67
praveśya tunnasevanyā muṣkau sīvyettataḥ param/ kāryo gophaṇikābandhaḥ kaṭhyāmāveśya† yantrakam//
4.2.68
na kuryāt snehasekaṃ ca tena klidyati hi vraṇaḥ/ kālānusāryāgurvelājātīcandanapadmakaiḥ//
4.2.69
śilādārvyamṛtātutthaistailaṃ kurvīta ropaṇam/ śiraso+apahṛte śalye bālavartiṃ niveśayet//
4.2.70
bālavartyāmadattāyāṃ mastuluṅgaṃ vraṇāt sravet/ hanyādenaṃ tato vāyustasmādevamupācaret//
4.2.71
vraṇe rohati caikaikaṃ śanairbālamapakṣipet/ gātrādapahṛte+anyasmāt snehavartiṃ praveśayet//
4.2.72
kṛte niḥśoṇite cāpi vidhiḥ sadyaḥkṣate hitaḥ/ dūrābagāḍhāḥ sūkṣmāḥ syurye vraṇāstān viśoṇitān//
4.2.73
kṛtvā sūkṣmeṇa netreṇa cakratailena tarpayet/ samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ trivargaṃ tutthameva ca//
4.2.74
viḍaṅgaṃ kaṭukāṃ pathyāṃ guḍūcīṃ sakarañjikām/ saṃhṛtya vipacet kāle tailaṃ ropaṇamuttamam//
4.2.75
tālīśaṃ padmakaṃ māṃsī hareṇvagurucandanam/ haridre padmabījāni sośīraṃ madhukaṃ ca taiḥ//
4.2.76
pakvaṃ sadyovraṇeṣūktaṃ tailaṃ ropaṇamuttamam/ kṣate kṣatavidhiḥ kāryaḥ piccite bhagnavadvidhiḥ//
4.2.77
ghṛṣṭe rujo nigṛhyāśu cūrṇairupacaredvraṇam/ viśliṣṭadehaṃ patitaṃ mathitaṃ hatameva ca//
4.2.78
vāsayettailapūrṇāyāṃ droṇyāṃ māṃsarasāśanam/ ayameva vidhiḥ kāryaḥ kṣīṇe marmahate tathā//
4.2.79
ropaṇe saparīṣeke pāne ca vraṇināṃ sadā/ tailaṃ ghṛtaṃ vā saṃyojyaṃ śarīrartūnavekṣya hi//
4.2.80
ghṛtāni yāni vakṣyāmi yatnataḥ pittavidradhau/ sadyovraṇeṣu deyāni tāni vaidyena jānatā//
4.2.81
sadyaḥkṣatavraṇaṃ vaidyaḥ saśūlaṃ pariṣecayet/ sarpiṣā nātiśītena balātailena vā punaḥ//
4.2.82
samaṅgāṃ rajanīṃ padmāṃ pathyāṃ tutthaṃ suvarcalām/ padmakaṃ rodhramadhukaṃ viḍaṅgāni hareṇukām//
4.2.83
tālīśapatraṃ naladaṃ candanaṃ padmakeśaram/ mañjiṣṭhośīralākṣāśca kṣīriṇāṃ cāpi pallavān//
4.2.84
priyālabījaṃ tindukyāstaruṇāni phalāni ca/ yathālābhaṃ samāhṛtya tailamebhirvipācayet//
4.2.85
sadyovraṇānāṃ sarveṣāmaduṣṭānāṃ tu ropaṇam/ kaṣāyamadhurāḥ śītāḥ kriyāḥ snigdhāśca yojayet//
4.2.86
sadyovraṇānāṃ saptāhaṃ paścāt pūrvoktamācaret/ duṣṭavraṇeṣu kartavyamūrdhvaṃ cādhaśca śodhanam//
4.2.87
viśoṣaṇaṃ tathā++āhāraḥ śoṇitasya ca mokṣaṇam/ kaṣāyaṃ rājavṛkṣādau surasādau ca dhāvanam//
4.2.88
tayoreva kaṣāyeṇa tailaṃ śodhanamiṣyate/ †kṣārakalpena vā tailaṃ kṣāradravyeṣu sādhitam//
4.2.89
dravantī cirabilvaśca dantī citrakameva ca/ pṛthvīkā nimbapatrāṇi kāsīsaṃ tutthameva ca//
4.2.90
trivṛttejovatī nīlī haridre saindhavaṃ tilāḥ/ bhūmikadambaḥ suvahā śukākhyā lāṅgalāhvayā//
4.2.91
naipālī jālinī caiva madayantī mṛgādanī/ sudhāmūrvārkakīṭāriharitālakarañjikāḥ//
4.2.92
yathopapatti kartavyaṃ tailametaistu śodhanam/ ghṛtaṃ vā yadi vā prāptaṃ kalkāḥ saṃśodhanāstathā//
4.2.93
saindhavatrivṛderaṇḍapatrakalkastu vātike/ trivṛddharidrāmadhukakalkaḥ paitte tilairyutaḥ//
4.2.94
kaphaje tilatejohvādantīsvarjikacitrakāḥ/ duṣṭavraṇavidhiḥ kāryo †mehakuṣṭhavraṇeṣvapi//
4.2.95
ṣaḍvidhaḥ prāk pradiṣṭo yaḥ sadyovraṇaviniścayaḥ/ nātaḥ śakyaṃ paraṃ vaktumapi niścitavādibhiḥ//
4.2.96
upasargairnipātaiśca tattu paṇḍitamāninaḥ/ kecit saṃyojya bhāṣante bahudhā mānagarvitāḥ//
4.2.97
bahu tadbhāṣitaṃ teṣāṃ ṣaṭsveṣvevāvatiṣṭhate/ viśeṣā iva sāmānye ṣaṭtvaṃ tu paramaṃ matam//
4.2.97_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne sadyocraṇacikitsitaṃ nāma dvitīyo+adhyāyaḥ //2//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (7)
- Aṣṭāṅgahṛdayasaṃhitā — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Aṣṭāṅgasaṃgraha — Vāgbhaṭa, Sanskrit
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Yogaratnākara (Mayūrapāda Bhikṣu) — Mayūrapāda Bhikṣu 1700, Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit
- Parahitasaṃhitā — Śrīnātha Paṇḍita, Sanskrit