The Compendium of Suśruta 4.20: viṃśatitamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 4.20
- Language
- Sanskrit
viṃśatitamo+adhyāyaḥ/
4.20.1
athātaḥ kṣudrarogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
4.20.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
4.20.3
tatrājagallikāmāmāṃ jalaukobhirupācaret/ śuktiśrughnīyavakṣārakalkaiścālepayedbhiṣak//
4.20.4
śyāmālāṅgalakipāṭhākalkairvā+api vicakṣaṇaḥ/ pakvāṃ vraṇavidhānena yathoktena prasādhayet//
4.20.5
andhālajīṃ yavaprakhyāṃ panasīṃ kacchapīṃ tathā/ pāṣāṇagardabhaṃ caiva pūrvaṃ svedena yojayet//
4.20.6
manaḥśilātālakuṣṭhadārukalkaiḥ pralepayet/ paripākagatān bhittvā vraṇavat samupācaret//
4.20.7
vivṛtāmindravṛddhāṃ ca gardabhīṃ jālagardabham/ irivellīṃ gandhanāmnīṃ kakṣāṃ visphoṭakāṃstathā//
4.20.8
pittajasya visarpasya kriyayā sādhayedbhiṣak/ ropayet sarpiṣā pakvān siddhena madhurauṣadhaiḥ//
4.20.9
cipya(ppa)muṣṇāmbunā siktamutkṛtya srāvayedbhiṣak/ cakratailena cābhyajya sarjacūrṇena cūrṇayet//
4.20.10
bandhenopacareccainamaśakyaṃ cāgninā dahet/ madhurauṣadhasiddhena tatastailena ropayet//
4.20.11
kunakhe vidhirapyeṣa kāryo hi bhiṣajā bhavet/ upācaredanuśayīṃ śleṣmavidradhivadbhiṣak//
4.20.12
vidārikāṃ samabhyajya svinnāṃ vimlāpya lepayet/ nagavṛttikavarṣābhūbilvamūlaiḥ supeṣitaiḥ//
4.20.13
vraṇabhāvagatāyāṃ vā kṛtvā saṃśodhanakriyām†/ ropaṇārthaṃ hitaṃ tailaṃ kaṣāyamadhuraiḥ śṛtam//
4.20.14
pracchānairvā jalaukobhiḥ srāvyā+apakvā vidārikā/ ajakarṇaiḥ sapālāśamūlakalkaiḥ pralepayet//
4.20.15
pakvāṃ vidārya śastreṇa paṭolapicumardayoḥ/ kalkena tilayuktena sarpirmiśreṇa lepayet//
4.20.16
vaddhvā ca kṣīravṛkṣasya kaṣāyaiḥ khadirasya ca/ vraṇaṃ prakṣālayecchuddhāṃ tatastāṃ ropayet punaḥ//
4.20.17
medo+arbudavidhānena sādhayeccharkarārbudam/ kacchūṃ vicarcikāṃ pāmāṃ kuṣṭhavat samupācaret//
4.20.18
lepaśca śasyate sikthaśatāhvāgaurasarṣapaiḥ/ vacādārvīsarṣapairvā tailaṃ vā naktamālajam//
4.20.19
sāratailamathābhyaṅge kurvīta kaṭukaiḥ śṛtam/ pādadāryāṃ sirāṃ viddhvā svedābhyaṅgau prayojayet//
4.20.20
madhūcchiṣṭavasāmajjasarjacūrṇaghṛtaiḥ kṛtaḥ/ yavāhvagairikonmiśraiḥ pādalepaḥ praśasyate//
4.20.21
pādau siktvā++āranālena lepanaṃ hyalase hitam/ kalkīkṛtairnimbatilakāsīsālaiḥ sasaindhavaiḥ//
4.20.22
lākṣāraso+abhayā vā+api kāryaṃ syādraktamokṣaṇam/ siddhaṃ rase kaṇṭakāryāstailaṃ vā sārṣapaṃ hitam//
4.20.23
kāsīsarocanaśilācūrṇairvā pratisāraṇam/ utkṛtya† dagdhvā snehena jayet kadarasaṃjñakam//
4.20.24
indralupte sirāṃ mūrdhni snigdhasvinnasya mokṣayet/ kalkaiḥ samaricairdihyācchilākāsīsatutthakaiḥ//
4.20.25
kaṭannaṭadārukalkairlepanaṃ vā praśasyate/ pracchayitvā+avagāḍhaṃ vā guñjākalkairmuhurmuhuḥ//
4.20.26
lepayedupaśāntyarthaṃ kuryādvā+api rasāyanam/ mālatīkaravīrāgninaktamālavipācitam//
4.20.27
tailamabhyañjane śastamindraluptāpahaṃ param/ arūṃṣikāṃ hṛte rakte secayennimbavāriṇā//
4.20.28
dihyāt saindhavayuktena vājiviṣṭhārasena tu/ haritālaniśānimbakalkairvā sapaṭolajaiḥ//
4.20.29
yaṣṭīnīlotpalairaṇḍamārkavairvā pralepayet/ indraluptāpahaṃ tailamabhyaṅge ca praśasyate/ sirāṃ dāruṇake viddhvā snigdhasvinnasya mūrdhani//
4.20.30
avapīḍaṃ śirobastimabhyaṅgaṃ ca prayojayet/ kṣālane kodravatṛṇakṣāratoyaṃ praśasyate//
4.20.31
upariṣṭāt rpavakṣyāmi vidhiṃ palitanāśanam/ masūrikāyāṃ kuṣṭhaghnalepanādikriyā hitā//
4.20.32
pittaśleṣmavisarpoktā kriyā vā saṃpraśasyate/ jatumaṇiṃ samutkṛtya maṣakaṃ tilakālakam//
4.20.33
kṣāreṇa pradahedyuktyā vahninā vā śanaiḥ †śanaiḥ/ nyacche vyaṅge sirāmokṣo nīlikāyāṃ ca śasyate//
4.20.34
yathānyāyaṃ yathābhyāsaṃ lālāṭyādisirāvyadhaḥ/ ghṛṣṭvā dihyāttvacaṃ piṣṭvā kṣīriṇāṃ kṣīrasaṃyutām//
4.20.35
balatibalayaṣṭyāhvarajanīrvā pralepanam/ payasyāgurukālīyalepanaṃ vā sagairikam//
4.20.36
kṣaudrājyayuktayā limpeddaṃṣṭrayā śūkarasya ca/ kapittharājādanayoḥ kalkaṃ vā hitamucyate//
4.20.37
yauvane piḍakāsveṣa viśeṣācchardanaṃ hitam/ lepanaṃ ca vacārodhrasaindhavaiḥ sarṣapānvitaiḥ//
4.20.38
kustumburuvacālodhrakuṣṭharvā lepanaṃ hitam/ padminīkaṇṭake roge chardayennimbavāriṇā//
4.20.39
tenaiva siddhaṃ sakṣaudraṃ sarpiḥpānaṃ pradāpayet/ nimbāragvadhayoḥ kalko hita utsādane bhavet//
4.20.40
parivṛttiṃ ghṛtābhyaktāṃ susvinnāmupanāhayet/ tato+abhyajya śanaiścarma cānayet pīḍayenmaṇim//
4.20.41
praviṣṭe ca maṇau carma svedayedupanāhanaiḥ/ trirātraṃ pañcarātraṃ vā vātaghnaiḥ sālvaṇādibhiḥ//
4.20.42
dadyādvātaharān bastīn snigdhānyannāni bhojayet/ vapāṭikāṃ jayedevaṃ yathādoṣaṃ cikitsakaḥ//
4.20.43
niruddhaprakaśe nāḍīṃ lauhīmubhayatomukhīm/ dāravīṃ vā jatukṛtāṃ ghṛtābhyaktāṃ praveśayet//
4.20.44
pariṣeke vasāmajjaśiśumāravarāhayoḥ/ cakratailaṃ tathā yojyaṃ vātaghnadravyasaṃyutam//
4.20.45
tryahāttryahāt sthūlatarāṃ samyaṅnāḍīṃ praveśayet/ sroto vivardhayedevaṃ snigdhamannaṃ ca bhojayet//
4.20.46
bhittvā vā sevanīṃ muktvā sadyaḥkṣatavadācaret/ sanniruddhagudaṃ rogaṃ valmīkaṃ vahnirohiṇīm//
4.20.47
pratyākhyāya yathāyogaṃ cikitsitamathācaret/ visarpoktena vidhinā sādhayedagnirohiṇīm//
4.20.48
sanniruddhagude yojyā niruddhaprakaśakriyā/ śastreṇotkṛtya valmīkaṃ kṣārāgnibhyāṃ prasādhayet//
4.20.49
vidhānenārbudoktena śodhayitvā ca ropayet/ valmīkaṃ tu bhavedyasya nātivṛddhamamarmajam//
4.20.50
tatra saṃśodhanaṃ kṛtvā śoṇitaṃ mokṣayedbhiṣak/ kulatthikāyā mūlaiśca guḍūcyā lavaṇena ca//
4.20.51
ārevatasya mūlaiśca dantīmūlaistathaiva ca/ śyāmāmūlaiḥ sapalalaiḥ śaktumiśraiḥ pralepayet//
4.20.52
susnigdhaiśca sukhoṣṇaiśca bhiṣak tamupanāhayet/ pakvaṃ †vā tadvijānīyādgatīḥ sarvā yathākramam//
4.20.53
abhijñāya tataśchittvā pradahenmatimān bhiṣak/ saṃśodhya duṣṭamāṃsāni kṣāreṇa pratisārayet//
4.20.54
vraṇaṃ viśuddhaṃ vijñāya ropayenmatimān bhiṣak/ sumanā granthayaścaiva bhallātakamanaḥśile//
4.20.55
kālānusārī sūkṣmailā candanāguruṇī tathā/ etaiḥ siddhaṃ nimbatailaṃ valmīke ropaṇaṃ hitam//
4.20.56
pāṇipādopariṣṭāttu chidrairbahubhirāvṛtam/ valmīkaṃ yat saśophaṃ syādvarjyaṃ tattu vijānatā//
4.20.57
dhātryāḥ stanyaṃ śodhayitvā bāle sādhyā+ahipūtanā/ paṭolapatratriphalārasāñjanavipācitam//
4.20.58
pītaṃ ghṛtaṃ nāśayati kṛcchrāmapyahipūtanām/ triphalākolakhadirakaṣāyaṃ vraṇaropaṇam//
4.20.59
kāsīsarocanātutthaharitālarasāñjanaiḥ/ lepo+amlapiṣṭo badarītvagvā saindhavasaṃyutā//
4.20.60
kapālatutthajaṃ cūrṇaṃ cūrṇakāle prayojayet/ cikitsenmuṣkakacchūṃ cāpyahipūtanapāmavat//
4.20.61
gudabhraṃśe gudaṃ svinnaṃ snehābhyaktaṃ praveśayet/ kārayedgophaṇābandhaṃ madhyacchidreṇa carmaṇā//
4.20.62
vinirgamārthaṃ vāyośca svedayecca muhurmuhuḥ/ kṣīre mahatpañcamūlaṃ mūṣikāṃ cāntravarjitām//
4.20.63
paktvā tasmin pacetailaṃ vātaghnauṣadhasaṃyutam/ gudabhraṃśamidaṃ kṛcchraṃ pānābhyaṅgāt prasādhayet//
4.20.63_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne kṣudrarogacikitsitaṃ nāma viṃśo+adhyāyaḥ //20//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (9)
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit
- Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra) — Anantakumāra, Sanskrit
- Siddhisāra — Sanskrit
- Parahitasaṃhitā — Śrīnātha Paṇḍita, Sanskrit