<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 4.20

# The Compendium of Suśruta 4.20: viṃśatitamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.20

- **Language:** Sanskrit

### viṃśatitamo+adhyāyaḥ/

### [4.20.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.1)

athātaḥ kṣudrarogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [4.20.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [4.20.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.3)

tatrājagallikāmāmāṃ jalaukobhirupācaret/ śuktiśrughnīyavakṣārakalkaiścālepayedbhiṣak//

### [4.20.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.4)

śyāmālāṅgalakipāṭhākalkairvā+api vicakṣaṇaḥ/ pakvāṃ vraṇavidhānena yathoktena prasādhayet//

### [4.20.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.5)

andhālajīṃ yavaprakhyāṃ panasīṃ kacchapīṃ tathā/ pāṣāṇagardabhaṃ caiva pūrvaṃ svedena yojayet//

### [4.20.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.6)

manaḥśilātālakuṣṭhadārukalkaiḥ pralepayet/ paripākagatān bhittvā vraṇavat samupācaret//

### [4.20.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.7)

vivṛtāmindravṛddhāṃ ca gardabhīṃ jālagardabham/ irivellīṃ gandhanāmnīṃ kakṣāṃ visphoṭakāṃstathā//

### [4.20.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.8)

pittajasya visarpasya kriyayā sādhayedbhiṣak/ ropayet sarpiṣā pakvān siddhena madhurauṣadhaiḥ//

### [4.20.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.9)

cipya(ppa)muṣṇāmbunā siktamutkṛtya srāvayedbhiṣak/ cakratailena cābhyajya sarjacūrṇena cūrṇayet//

### [4.20.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.10)

bandhenopacareccainamaśakyaṃ cāgninā dahet/ madhurauṣadhasiddhena tatastailena ropayet//

### [4.20.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.11)

kunakhe vidhirapyeṣa kāryo hi bhiṣajā bhavet/ upācaredanuśayīṃ śleṣmavidradhivadbhiṣak//

### [4.20.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.12)

vidārikāṃ samabhyajya svinnāṃ vimlāpya lepayet/ nagavṛttikavarṣābhūbilvamūlaiḥ supeṣitaiḥ//

### [4.20.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.13)

vraṇabhāvagatāyāṃ vā kṛtvā saṃśodhanakriyām†/ ropaṇārthaṃ hitaṃ tailaṃ kaṣāyamadhuraiḥ śṛtam//

### [4.20.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.14)

pracchānairvā jalaukobhiḥ srāvyā+apakvā vidārikā/ ajakarṇaiḥ sapālāśamūlakalkaiḥ pralepayet//

### [4.20.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.15)

pakvāṃ vidārya śastreṇa paṭolapicumardayoḥ/ kalkena tilayuktena sarpirmiśreṇa lepayet//

### [4.20.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.16)

vaddhvā ca kṣīravṛkṣasya kaṣāyaiḥ khadirasya ca/ vraṇaṃ prakṣālayecchuddhāṃ tatastāṃ ropayet punaḥ//

### [4.20.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.17)

medo+arbudavidhānena sādhayeccharkarārbudam/ kacchūṃ vicarcikāṃ pāmāṃ kuṣṭhavat samupācaret//

### [4.20.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.18)

lepaśca śasyate sikthaśatāhvāgaurasarṣapaiḥ/ vacādārvīsarṣapairvā tailaṃ vā naktamālajam//

### [4.20.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.19)

sāratailamathābhyaṅge kurvīta kaṭukaiḥ śṛtam/ pādadāryāṃ sirāṃ viddhvā svedābhyaṅgau prayojayet//

### [4.20.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.20)

madhūcchiṣṭavasāmajjasarjacūrṇaghṛtaiḥ kṛtaḥ/ yavāhvagairikonmiśraiḥ pādalepaḥ praśasyate//

### [4.20.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.21)

pādau siktvā++āranālena lepanaṃ hyalase hitam/ kalkīkṛtairnimbatilakāsīsālaiḥ sasaindhavaiḥ//

### [4.20.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.22)

lākṣāraso+abhayā vā+api kāryaṃ syādraktamokṣaṇam/ siddhaṃ rase kaṇṭakāryāstailaṃ vā sārṣapaṃ hitam//

### [4.20.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.23)

kāsīsarocanaśilācūrṇairvā pratisāraṇam/ utkṛtya† dagdhvā snehena jayet kadarasaṃjñakam//

### [4.20.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.24)

indralupte sirāṃ mūrdhni snigdhasvinnasya mokṣayet/ kalkaiḥ samaricairdihyācchilākāsīsatutthakaiḥ//

### [4.20.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.25)

kaṭannaṭadārukalkairlepanaṃ vā praśasyate/ pracchayitvā+avagāḍhaṃ vā guñjākalkairmuhurmuhuḥ//

### [4.20.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.26)

lepayedupaśāntyarthaṃ kuryādvā+api rasāyanam/ mālatīkaravīrāgninaktamālavipācitam//

### [4.20.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.27)

tailamabhyañjane śastamindraluptāpahaṃ param/ arūṃṣikāṃ hṛte rakte secayennimbavāriṇā//

### [4.20.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.28)

dihyāt saindhavayuktena vājiviṣṭhārasena tu/ haritālaniśānimbakalkairvā sapaṭolajaiḥ//

### [4.20.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.29)

yaṣṭīnīlotpalairaṇḍamārkavairvā pralepayet/ indraluptāpahaṃ tailamabhyaṅge ca praśasyate/ sirāṃ dāruṇake viddhvā snigdhasvinnasya mūrdhani//

### [4.20.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.30)

avapīḍaṃ śirobastimabhyaṅgaṃ ca prayojayet/ kṣālane kodravatṛṇakṣāratoyaṃ praśasyate//

### [4.20.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.31)

upariṣṭāt rpavakṣyāmi vidhiṃ palitanāśanam/ masūrikāyāṃ kuṣṭhaghnalepanādikriyā hitā//

### [4.20.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.32)

pittaśleṣmavisarpoktā kriyā vā saṃpraśasyate/ jatumaṇiṃ samutkṛtya maṣakaṃ tilakālakam//

### [4.20.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.33)

kṣāreṇa pradahedyuktyā vahninā vā śanaiḥ †śanaiḥ/ nyacche vyaṅge sirāmokṣo nīlikāyāṃ ca śasyate//

### [4.20.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.34)

yathānyāyaṃ yathābhyāsaṃ lālāṭyādisirāvyadhaḥ/ ghṛṣṭvā dihyāttvacaṃ piṣṭvā kṣīriṇāṃ kṣīrasaṃyutām//

### [4.20.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.35)

balatibalayaṣṭyāhvarajanīrvā pralepanam/ payasyāgurukālīyalepanaṃ vā sagairikam//

### [4.20.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.36)

kṣaudrājyayuktayā limpeddaṃṣṭrayā śūkarasya ca/ kapittharājādanayoḥ kalkaṃ vā hitamucyate//

### [4.20.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.37)

yauvane piḍakāsveṣa viśeṣācchardanaṃ hitam/ lepanaṃ ca vacārodhrasaindhavaiḥ sarṣapānvitaiḥ//

### [4.20.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.38)

kustumburuvacālodhrakuṣṭharvā lepanaṃ hitam/ padminīkaṇṭake roge chardayennimbavāriṇā//

### [4.20.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.39)

tenaiva siddhaṃ sakṣaudraṃ sarpiḥpānaṃ pradāpayet/ nimbāragvadhayoḥ kalko hita utsādane bhavet//

### [4.20.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.40)

parivṛttiṃ ghṛtābhyaktāṃ susvinnāmupanāhayet/ tato+abhyajya śanaiścarma cānayet pīḍayenmaṇim//

### [4.20.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.41)

praviṣṭe ca maṇau carma svedayedupanāhanaiḥ/ trirātraṃ pañcarātraṃ vā vātaghnaiḥ sālvaṇādibhiḥ//

### [4.20.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.42)

dadyādvātaharān bastīn snigdhānyannāni bhojayet/ vapāṭikāṃ jayedevaṃ yathādoṣaṃ cikitsakaḥ//

### [4.20.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.43)

niruddhaprakaśe nāḍīṃ lauhīmubhayatomukhīm/ dāravīṃ vā jatukṛtāṃ ghṛtābhyaktāṃ praveśayet//

### [4.20.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.44)

pariṣeke vasāmajjaśiśumāravarāhayoḥ/ cakratailaṃ tathā yojyaṃ vātaghnadravyasaṃyutam//

### [4.20.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.45)

tryahāttryahāt sthūlatarāṃ samyaṅnāḍīṃ praveśayet/ sroto vivardhayedevaṃ snigdhamannaṃ ca bhojayet//

### [4.20.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.46)

bhittvā vā sevanīṃ muktvā sadyaḥkṣatavadācaret/ sanniruddhagudaṃ rogaṃ valmīkaṃ vahnirohiṇīm//

### [4.20.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.47)

pratyākhyāya yathāyogaṃ cikitsitamathācaret/ visarpoktena vidhinā sādhayedagnirohiṇīm//

### [4.20.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.48)

sanniruddhagude yojyā niruddhaprakaśakriyā/ śastreṇotkṛtya valmīkaṃ kṣārāgnibhyāṃ prasādhayet//

### [4.20.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.49)

vidhānenārbudoktena śodhayitvā ca ropayet/ valmīkaṃ tu bhavedyasya nātivṛddhamamarmajam//

### [4.20.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.50)

tatra saṃśodhanaṃ kṛtvā śoṇitaṃ mokṣayedbhiṣak/ kulatthikāyā mūlaiśca guḍūcyā lavaṇena ca//

### [4.20.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.51)

ārevatasya mūlaiśca dantīmūlaistathaiva ca/ śyāmāmūlaiḥ sapalalaiḥ śaktumiśraiḥ pralepayet//

### [4.20.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.52)

susnigdhaiśca sukhoṣṇaiśca bhiṣak tamupanāhayet/ pakvaṃ †vā tadvijānīyādgatīḥ sarvā yathākramam//

### [4.20.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.53)

abhijñāya tataśchittvā pradahenmatimān bhiṣak/ saṃśodhya duṣṭamāṃsāni kṣāreṇa pratisārayet//

### [4.20.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.54)

vraṇaṃ viśuddhaṃ vijñāya ropayenmatimān bhiṣak/ sumanā granthayaścaiva bhallātakamanaḥśile//

### [4.20.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.55)

kālānusārī sūkṣmailā candanāguruṇī tathā/ etaiḥ siddhaṃ nimbatailaṃ valmīke ropaṇaṃ hitam//

### [4.20.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.56)

pāṇipādopariṣṭāttu chidrairbahubhirāvṛtam/ valmīkaṃ yat saśophaṃ syādvarjyaṃ tattu vijānatā//

### [4.20.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.57)

dhātryāḥ stanyaṃ śodhayitvā bāle sādhyā+ahipūtanā/ paṭolapatratriphalārasāñjanavipācitam//

### [4.20.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.58)

pītaṃ ghṛtaṃ nāśayati kṛcchrāmapyahipūtanām/ triphalākolakhadirakaṣāyaṃ vraṇaropaṇam//

### [4.20.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.59)

kāsīsarocanātutthaharitālarasāñjanaiḥ/ lepo+amlapiṣṭo badarītvagvā saindhavasaṃyutā//

### [4.20.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.60)

kapālatutthajaṃ cūrṇaṃ cūrṇakāle prayojayet/ cikitsenmuṣkakacchūṃ cāpyahipūtanapāmavat//

### [4.20.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.61)

gudabhraṃśe gudaṃ svinnaṃ snehābhyaktaṃ praveśayet/ kārayedgophaṇābandhaṃ madhyacchidreṇa carmaṇā//

### [4.20.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.62)

vinirgamārthaṃ vāyośca svedayecca muhurmuhuḥ/ kṣīre mahatpañcamūlaṃ mūṣikāṃ cāntravarjitām//

### [4.20.63](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.63)

paktvā tasmin pacetailaṃ vātaghnauṣadhasaṃyutam/ gudabhraṃśamidaṃ kṛcchraṃ pānābhyaṅgāt prasādhayet//

### [4.20.63\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20.63_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne kṣudrarogacikitsitaṃ nāma viṃśo+adhyāyaḥ //20//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.104.18) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (9)

- [Bhāvaprakāśa (another edition)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.bhavaprakasa*alt.3.18.55) — Sanskrit
- [Siddhayoga (Vṛndamādhava)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.siddhayoga.57.1) — Vṛnda, Sanskrit
- [Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.54.1) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- [Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.vangasena.75.3) — Vaṅgasena, Sanskrit
- [Vīrasiṃha](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.karmavipaka.virasimha.25.p1.1) — Bhoja, Sanskrit
- [Vīrasiṃhāvaloka](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.karmavipaka.virasimhavaloka.24.p1.1) — Vīrasiṃha, Sanskrit
- [Yogaratnasamuccaya (Anantakumāra)](https://indike.org/pramana/in.med.yoga.yogaratnasamuccaya-anantakumara.13.34) — Anantakumāra, Sanskrit
- [Siddhisāra](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.siddhisara.13.48) — Sanskrit
- [Parahitasaṃhitā](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.samhitasara.parahitasamhita.3.560) — Śrīnātha Paṇḍita, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.20) · Pramāṇa
