Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 4.22: dvāviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.22

Language
Sanskrit

dvāviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

4.22.1

athāto mukharogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

4.22.2

yathovaca bhagavān dhanvantariḥ//

4.22.3

caturvidhena snehena madhūcchiṣṭayutena ca/ vātaje+abhyañjanaṃ †kuryānnāḍīsvedaṃ ca buddhimān//

4.22.4

vidadhyādoṣṭhakope tu sālvaṇaṃ copanāhane/ mastiṣke caiva nasye ca tailaṃ vātaharaṃ hitam//

4.22.5

śrīveṣṭakaṃ sarjarasaṃ suradāru saguggulu/ yaṣṭīmadhukacūrṇaṃ tu vidadhyāt pratisāraṇam//

4.22.6

pittaraktābhighātotthaṃ jalaukobhirupācaret/ pittavidradhivaccāpi kriyāṃ kuryādaśeṣataḥ//

4.22.7

śirovirecanaṃ dhūmaḥ svedaḥ kavala eva ca/ hṛte rakte prayoktavyamoṣṭhakope kaphātmake//

4.22.8

tryūṣaṇaṃ svarjikākṣāro yavakṣāro viḍaṃ tathā/ kṣaudrayuktaṃ vidhātavyametacca pratisāraṇam//

4.22.9

medoje svedite bhinne śodhite jvalano hitaḥ/ priyaṅgutriphalālodhraṃ sakṣaudraṃ pratisāraṇam//

4.22.10

etadoṣṭhaprakopānāṃ sādhyānāṃ karma kīrtitam/ dantamūlagatānāṃ tu rogāṇāṃ† karma vakṣyate//

4.22.11

śītāde hṛtarakte tu toye nāgarasarṣapān/ niṣkvāthya triphalāṃ mustaṃ gaṇḍūṣaḥ sarasāñjanaḥ//

4.22.12

priyaṅgavaśca mustaṃ ca triphalā ca pralepanam/ nasyaṃ ca triphalāsiddhaṃ madhukotpalapadmakaiḥ//

4.22.13

dantapuppuṭake kāryaṃ taruṇe raktamokṣaṇam/ sapañcalavaṇaḥ kṣāraḥ sakṣaudraḥ pratisāraṇam//

4.22.14

hitaḥ śirovirekaśca nasyaṃ snigdhaṃ ca bhojanam/ visrāvite dantaveṣṭe vraṇāṃstu pratisārayet//

4.22.15

rodhrapattaṅgayaṣṭyāhvalākṣācūrṇairmadhūttaraiḥ/ gaṇḍūṣe kṣīriṇo yojyāḥ sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ//

4.22.16

kākolyādau daśakṣīrasiddhaṃ sarpiśca nasyataḥ/ śauṣire hṛtarakte tu rodhramustarasāñjanaiḥ//

4.22.17

sakṣaudraiḥ śasyate lepo gaṇḍūṣe kṣīriṇo hitāḥ/ †sārivotpalayaṣṭyāhvasāvarāgurucandanaiḥ//

4.22.18

kṣīre daśaguṇe siddhaṃ sarpirnasye ca pūjitam/ kriyāṃ paridare kuyācchītākoktāṃ vicakṣaṇaḥ//

4.22.19

saṃśodhyobhayataḥ kāryaṃ śiraścopakuśe tathā/ kākodumbarikāgojīpatrairvisrāvayedasṛk//

4.22.20

kṣaudrayuktaiśca lavaṇaiḥ savyoṣaiḥ pratisārayet/ pippalīḥ sarṣapāñ śvetānnāgaraṃ naiculaṃ phalam//

4.22.21

sukhodakena saṃsṛjya kavalaṃ cāpi dhārayet/ ghṛtaṃ madhurakaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ//

4.22.22

śastreṇa† dantavaidarbhe dantamūlāni śodhayet/ tataḥ ksāraṃ prayuñjīta kriyāḥ sarvāśca śītalāḥ//

4.22.23

uddhṛtyādhikadantaṃ tu tato+agnimavacārayet/ kṛmidantakavaccāpi vidhiḥ kāryo vijānatā//

4.22.24

chittvā+adhimāṃsaṃ sakṣaudrairebhiścūrṇairupācaret/ vacātejovatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥ//

4.22.25

kṣaudradvitīyāḥ pippalyaḥ kavalaścātra kīrtitaḥ/ paṭolatriphalānimbakaṣāyaścātra dhāvane/ hitaḥ śirovirekaśca dhūmo vairecanaśca yaḥ//

4.22.26

sāmānyaṃ karma nāḍīnāṃ viśeṣaṃ cātra me śṛṇu/ nāḍīvraṇaharaṃ karma dantanāḍīṣu kārayet//

4.22.27

yaṃ †dantamabhijāyeta nāḍī taṃ dantamuddharet/ chittvā māṃsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet//

4.22.28

śodhayitvā daheccāpi kṣāreṇa jvalanena vā/ bhinattyupekṣite dante hanukāsthi gatirdhruvam//

4.22.29

samūlaṃ daśanaṃ tasmāduddharedbhagnamasthiram/ uddhṛte tūttare dante †samūle sthirabandhane//

4.22.30

raktātiyogāt pūrvektā rogā ghorā bhavanti hi/ kāṇaḥ saṃjāyate janturarditaṃ cāsya jāyate//

4.22.31

calamapyuttaraṃ dantamato nāpaharedbhiṣak/ dhāvane jātimadanasvādukaṇṭakakhādiram//

4.22.32

kaṣāyaṃ jātimadanakaṭukasvādukaṇṭakaiḥ/ yaṣṭyāhvarodhramañjiṣṭhākhadiraiścāpi yat kṛtam//

4.22.33

tailaṃ saṃśodhanaṃ taddhi hanyāddantagatāṃ gatim/ kīrtitā dantamūle tu kriyā danteṣu vakṣyate//

4.22.34

snehānāṃ kavalāḥ koṣṇāḥ sarpiṣastraivṛtasya vā/ niryūhāścānilaghnānāṃ dantaharṣapramardanāḥ//

4.22.35

snaihikaśca hito dhūmo nasyaṃ snigdhaṃ ca bhojanam/ raso rasayavāgvaśca kṣīraṃ santānikā ghṛtam//

4.22.36

śirobastirhitaścāpi kramo yaścānilāpahaḥ/ ahiṃsan dantamūlāni śarkarāmuddharedbhiṣak//

4.22.37

lākṣācūrṇairmadhuyutaistatastāḥ pratisārayet/ dantaharṣakriyāṃ cāpi kuryānniravaśeṣataḥ//

4.22.38

kapālikā kṛcchratamā tatrāpyeṣā kriyā hitā/ jayedvisrāvaṇaiḥ svinnamacalaṃ kṛmidantakam//

4.22.39

tathā+avapīḍairvātaghnaiḥ snehagaṇḍūṣadhāraṇaiḥ/ bhadradārvādivarṣābhūlepaiḥ snigdhaiśca bhojanaiḥ//

4.22.40

calamuddhṛtya† ca sthānaṃ vidahet suṣirasya ca/ tato vidārīyaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaserukaiḥ//

4.22.41

tailaṃ daśaguṇe kṣīre siddhaṃ nasye hitaṃ bhavet/ hanomokṣe samuddiṣṭāṃ kuryāccārditavat kriyām//

4.22.42

phalānyamlāni śītāmbu rūkṣānnaṃ dantadhāvanam/ tathā+atikaṭhinān bhakṣyān dantarogī vivarjayet//

4.22.43

sādhyānāṃ dantarogāṇāṃ cikitsitamudīritam/ jihvāgatānāṃ sādhyānāṃ karma vakṣyāmi siddhaye//

4.22.44

auṣṭhaprakope+anilaje yaduktaṃ prāk cikitsitam/ kaṇṭakeṣvanilottheṣu tat kāryaṃ bhiṣajā bhavet//

4.22.45

pittajeṣu vighṛṣṭeṣu niḥsṛte duṣṭaśoṇite/ pratisāraṇagaṇḍūṣaṃ nasyaṃ ca madhuraṃ hitam//

4.22.46

kaṇṭakeṣu kaphottheṣu likhiteṣvasṛjaḥ kṣaye/ pippalyādirmadhuyutaḥ kāryastu pratisāraṇe//

4.22.47

gṛhṇīyāt kavalāṃścāpi gaurasarṣapasaindhavaiḥ/ paṭolanimbavārtākukṣārayūṣaiśca bhojayet//

4.22.48

upajihvāṃ tu saṃlikhya kṣāreṇa pratisārayet/ śirovirekagaṇḍūṣadhūmaiścainamupācaret//

4.22.49

jihvāgatānāṃ karmoktaṃ tālavyānāṃ pravakṣyate/ aṅguṣṭhāṅgulisaṃdaṃśenākṛṣya galaśuṇḍikām//

4.22.50

chedayenmaṇḍalāgreṇa jihvopari tu saṃsthitām/ notkṛṣṭaṃ caiva hīnaṃ ca tribhāgaṃ chedayedbhiṣak//

4.22.51

atyādānāt sravedraktaṃ tannimittaṃ mriyeta ca/ hīnacchedādbhavecchopho lālā nidrā bhramastamaḥ//

4.22.52

tasmādvaidyaḥ prayatnena dṛṣṭakarmā viśāradaḥ/ galaśuṇḍīṃ tu sañchidya kuryāt prāptamimaṃ kramam//

4.22.53

maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ/ kṣaudrayuktaiḥ salavaṇaistatastāṃ pratisārayet//

4.22.54

vacāmativiṣāṃ pāṭhāṃ rāsnāṃ kaṭukarohiṇīm/ niṣkvāthya picumandaṃ ca kavalaṃ tatra yojayet//

4.22.55

iṅgudīkiṇihīdantīsaralāsuradārubhiḥ/ pañcāṅgīṃ kārayet piṣṭairvartiṃ gandhottarāṃ śubhām//

4.22.56

tato dhūmaṃ pibejjanturdvirahnaḥ kaphanāśanam/ kṣārasiddheṣu mudgeṣu yūṣaścāpyaśane hitaḥ//

4.22.57

tuṇḍikeryadhruṣe kūrme saṅghāte tālupuppuṭe/ eṣa eva vidhiḥ kāryo viśeṣaḥ śastrakarmaṇi //

4.22.58

tālupāke tu kartavyaṃ vidhānaṃ pittanāśanam/ snehasvedau tāluśoṣe vidhiścānilanāśanaḥ//

4.22.59

kīrtitaṃ tālujānāṃ tu kaṇṭhyānāṃ karma vakṣyate/ sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇam//

4.22.60

chardanaṃ dhūmapānaṃ ca gaṇḍūṣo nasyakarma ca/ vātikīṃ tu hṛte rakte lavaṇaiḥ pratisārayet//

4.22.61

sukhoṣṇān snehagaṇḍūṣān dhārayeccāpyabhīkṣṇaśaḥ/ pataṅgaśarkarākṣaudraiḥ paittikīṃ pratisārayet//

4.22.62

drākṣāparūṣakakvātho hitaśca kavalagrahe/ agāradhūmakaṭukaiḥ ślaiṣmikīṃ pratisārayet//

4.22.63

śvetāviḍaṅgadantīṣu tailaṃ siddhaṃ sasaindhavam/ nasyakarmaṇi yoktavyaṃ tathā kavaladhāraṇe//

4.22.64

pittavat sādhayedvaidyo rohiṇīṃ raktasaṃbhavām/ visrāvya kaṇṭhaśālūkaṃ sādhayettuṇḍikerivat//

4.22.65

ekakālaṃ yavānnaṃ ca bhuñjīta snigdhamalpaśaḥ/ upajihvikavaccāpi sādhayedadhijihvikām//

4.22.66

ekavṛndaṃ tu visrāvya vidhiṃ śodhanamācaret/ gilāyuścāpi yo vyādhistaṃ ca śastreṇa sādhayet//

4.22.67

amarmasthaṃ supakvaṃ ca bhedayedgalavidradhim/ vātāt sarvasaraṃ cūrṇairlavaṇaiḥ pratisārayet//

4.22.68

tailaṃ vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ/ tato+asmai snaihikaṃ dhūmamimaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ//

4.22.69

śālarājādanairaṇḍasāraiṅgudamadhūkajāḥ/ majjāno gugguludhyāmamāṃsīkālānusārivāḥ/ śrīsarjarasaśaileyamadhūcchiṣṭāni cāharet//

4.22.70

tatsarvaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ snehenāloḍya yuktitaḥ/ ṭiṇḍūkavṛntaṃ sakṣaudraṃ matimāṃstena lepayet//

4.22.71

eṣa sarvasare dhūmaḥ praśastaḥ snaihiko mataḥ/ kaphaghno mārutaghnaśca mukharogavināśanaḥ//

4.22.72

pittātmake sarvasare śuddhakāyasya dehinaḥ/ sarvaḥ pittaharaḥ kāryo vidhirmadhuraśītalaḥ//

4.22.73

pratisāraṇagaṇḍūṣau dhūmaḥ saṃśodhanāni ca/ kaphātmake sarvasare vidhiṃ kuryāt kaphāpaham//

4.22.74

pibedativiṣāṃ pāṭhāṃ mustaṃ ca suradāru ca/ rohiṇīṃ kaṭukākhyāṃ ca kuṭajasya phalāni ca//

4.22.75

gavāṃ mūtreṇa manujo bhāgairdharaṇasaṃmitaiḥ/ eṣa sarvān kaphakṛtān rogān yogo+apakarṣati//

4.22.76

kṣīrekṣurasagomūtradadhimastvamlakāñjikaiḥ/ vidadhyāt kavalān vīkṣya doṣaṃ tailaghṛtairapi//

4.22.77

rogāṇāṃ mukhajātānāṃ sādhyānāṃ karma kīrtitam/ asādhyā api vakṣyante rogā ye tatra kīrtitāḥ//

4.22.78

auṣṭhaprakope varjyāḥ syurmāṃsaraktatridoṣajāḥ/ dantamūleṣu varjyau tu triliṅgagatisauṣirau//

4.22.79

danteṣu ca na sidhyanti śyāvadālanabhañjanāḥ/ jihvāgateṣvalāsastu tālavyeṣvarbudaṃ tathā//

4.22.80

svaraghno valayo vṛndo vidāryalasa eva ca/ galauṣṭho māṃsatānaśca śataghnī rohiṇī ca yā//

4.22.81

asādhyāḥ kīrtitā hyete rogā nava daśaiva ca/ teṣāṃ cāpi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācaret//

4.22.81_1

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mukharogacikitsitaṃ nāma dvāviṃśo+adhyāyaḥ //22//

Commentaries (1)

Linked texts (10)