The Compendium of Suśruta 4.22: dvāviṃśatitamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 4.22
- Language
- Sanskrit
dvāviṃśatitamo+adhyāyaḥ/
4.22.1
athāto mukharogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
4.22.2
yathovaca bhagavān dhanvantariḥ//
4.22.3
caturvidhena snehena madhūcchiṣṭayutena ca/ vātaje+abhyañjanaṃ †kuryānnāḍīsvedaṃ ca buddhimān//
4.22.4
vidadhyādoṣṭhakope tu sālvaṇaṃ copanāhane/ mastiṣke caiva nasye ca tailaṃ vātaharaṃ hitam//
4.22.5
śrīveṣṭakaṃ sarjarasaṃ suradāru saguggulu/ yaṣṭīmadhukacūrṇaṃ tu vidadhyāt pratisāraṇam//
4.22.6
pittaraktābhighātotthaṃ jalaukobhirupācaret/ pittavidradhivaccāpi kriyāṃ kuryādaśeṣataḥ//
4.22.7
śirovirecanaṃ dhūmaḥ svedaḥ kavala eva ca/ hṛte rakte prayoktavyamoṣṭhakope kaphātmake//
4.22.8
tryūṣaṇaṃ svarjikākṣāro yavakṣāro viḍaṃ tathā/ kṣaudrayuktaṃ vidhātavyametacca pratisāraṇam//
4.22.9
medoje svedite bhinne śodhite jvalano hitaḥ/ priyaṅgutriphalālodhraṃ sakṣaudraṃ pratisāraṇam//
4.22.10
etadoṣṭhaprakopānāṃ sādhyānāṃ karma kīrtitam/ dantamūlagatānāṃ tu rogāṇāṃ† karma vakṣyate//
4.22.11
śītāde hṛtarakte tu toye nāgarasarṣapān/ niṣkvāthya triphalāṃ mustaṃ gaṇḍūṣaḥ sarasāñjanaḥ//
4.22.12
priyaṅgavaśca mustaṃ ca triphalā ca pralepanam/ nasyaṃ ca triphalāsiddhaṃ madhukotpalapadmakaiḥ//
4.22.13
dantapuppuṭake kāryaṃ taruṇe raktamokṣaṇam/ sapañcalavaṇaḥ kṣāraḥ sakṣaudraḥ pratisāraṇam//
4.22.14
hitaḥ śirovirekaśca nasyaṃ snigdhaṃ ca bhojanam/ visrāvite dantaveṣṭe vraṇāṃstu pratisārayet//
4.22.15
rodhrapattaṅgayaṣṭyāhvalākṣācūrṇairmadhūttaraiḥ/ gaṇḍūṣe kṣīriṇo yojyāḥ sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ//
4.22.16
kākolyādau daśakṣīrasiddhaṃ sarpiśca nasyataḥ/ śauṣire hṛtarakte tu rodhramustarasāñjanaiḥ//
4.22.17
sakṣaudraiḥ śasyate lepo gaṇḍūṣe kṣīriṇo hitāḥ/ †sārivotpalayaṣṭyāhvasāvarāgurucandanaiḥ//
4.22.18
kṣīre daśaguṇe siddhaṃ sarpirnasye ca pūjitam/ kriyāṃ paridare kuyācchītākoktāṃ vicakṣaṇaḥ//
4.22.19
saṃśodhyobhayataḥ kāryaṃ śiraścopakuśe tathā/ kākodumbarikāgojīpatrairvisrāvayedasṛk//
4.22.20
kṣaudrayuktaiśca lavaṇaiḥ savyoṣaiḥ pratisārayet/ pippalīḥ sarṣapāñ śvetānnāgaraṃ naiculaṃ phalam//
4.22.21
sukhodakena saṃsṛjya kavalaṃ cāpi dhārayet/ ghṛtaṃ madhurakaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ//
4.22.22
śastreṇa† dantavaidarbhe dantamūlāni śodhayet/ tataḥ ksāraṃ prayuñjīta kriyāḥ sarvāśca śītalāḥ//
4.22.23
uddhṛtyādhikadantaṃ tu tato+agnimavacārayet/ kṛmidantakavaccāpi vidhiḥ kāryo vijānatā//
4.22.24
chittvā+adhimāṃsaṃ sakṣaudrairebhiścūrṇairupācaret/ vacātejovatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥ//
4.22.25
kṣaudradvitīyāḥ pippalyaḥ kavalaścātra kīrtitaḥ/ paṭolatriphalānimbakaṣāyaścātra dhāvane/ hitaḥ śirovirekaśca dhūmo vairecanaśca yaḥ//
4.22.26
sāmānyaṃ karma nāḍīnāṃ viśeṣaṃ cātra me śṛṇu/ nāḍīvraṇaharaṃ karma dantanāḍīṣu kārayet//
4.22.27
yaṃ †dantamabhijāyeta nāḍī taṃ dantamuddharet/ chittvā māṃsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet//
4.22.28
śodhayitvā daheccāpi kṣāreṇa jvalanena vā/ bhinattyupekṣite dante hanukāsthi gatirdhruvam//
4.22.29
samūlaṃ daśanaṃ tasmāduddharedbhagnamasthiram/ uddhṛte tūttare dante †samūle sthirabandhane//
4.22.30
raktātiyogāt pūrvektā rogā ghorā bhavanti hi/ kāṇaḥ saṃjāyate janturarditaṃ cāsya jāyate//
4.22.31
calamapyuttaraṃ dantamato nāpaharedbhiṣak/ dhāvane jātimadanasvādukaṇṭakakhādiram//
4.22.32
kaṣāyaṃ jātimadanakaṭukasvādukaṇṭakaiḥ/ yaṣṭyāhvarodhramañjiṣṭhākhadiraiścāpi yat kṛtam//
4.22.33
tailaṃ saṃśodhanaṃ taddhi hanyāddantagatāṃ gatim/ kīrtitā dantamūle tu kriyā danteṣu vakṣyate//
4.22.34
snehānāṃ kavalāḥ koṣṇāḥ sarpiṣastraivṛtasya vā/ niryūhāścānilaghnānāṃ dantaharṣapramardanāḥ//
4.22.35
snaihikaśca hito dhūmo nasyaṃ snigdhaṃ ca bhojanam/ raso rasayavāgvaśca kṣīraṃ santānikā ghṛtam//
4.22.36
śirobastirhitaścāpi kramo yaścānilāpahaḥ/ ahiṃsan dantamūlāni śarkarāmuddharedbhiṣak//
4.22.37
lākṣācūrṇairmadhuyutaistatastāḥ pratisārayet/ dantaharṣakriyāṃ cāpi kuryānniravaśeṣataḥ//
4.22.38
kapālikā kṛcchratamā tatrāpyeṣā kriyā hitā/ jayedvisrāvaṇaiḥ svinnamacalaṃ kṛmidantakam//
4.22.39
tathā+avapīḍairvātaghnaiḥ snehagaṇḍūṣadhāraṇaiḥ/ bhadradārvādivarṣābhūlepaiḥ snigdhaiśca bhojanaiḥ//
4.22.40
calamuddhṛtya† ca sthānaṃ vidahet suṣirasya ca/ tato vidārīyaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaserukaiḥ//
4.22.41
tailaṃ daśaguṇe kṣīre siddhaṃ nasye hitaṃ bhavet/ hanomokṣe samuddiṣṭāṃ kuryāccārditavat kriyām//
4.22.42
phalānyamlāni śītāmbu rūkṣānnaṃ dantadhāvanam/ tathā+atikaṭhinān bhakṣyān dantarogī vivarjayet//
4.22.43
sādhyānāṃ dantarogāṇāṃ cikitsitamudīritam/ jihvāgatānāṃ sādhyānāṃ karma vakṣyāmi siddhaye//
4.22.44
auṣṭhaprakope+anilaje yaduktaṃ prāk cikitsitam/ kaṇṭakeṣvanilottheṣu tat kāryaṃ bhiṣajā bhavet//
4.22.45
pittajeṣu vighṛṣṭeṣu niḥsṛte duṣṭaśoṇite/ pratisāraṇagaṇḍūṣaṃ nasyaṃ ca madhuraṃ hitam//
4.22.46
kaṇṭakeṣu kaphottheṣu likhiteṣvasṛjaḥ kṣaye/ pippalyādirmadhuyutaḥ kāryastu pratisāraṇe//
4.22.47
gṛhṇīyāt kavalāṃścāpi gaurasarṣapasaindhavaiḥ/ paṭolanimbavārtākukṣārayūṣaiśca bhojayet//
4.22.48
upajihvāṃ tu saṃlikhya kṣāreṇa pratisārayet/ śirovirekagaṇḍūṣadhūmaiścainamupācaret//
4.22.49
jihvāgatānāṃ karmoktaṃ tālavyānāṃ pravakṣyate/ aṅguṣṭhāṅgulisaṃdaṃśenākṛṣya galaśuṇḍikām//
4.22.50
chedayenmaṇḍalāgreṇa jihvopari tu saṃsthitām/ notkṛṣṭaṃ caiva hīnaṃ ca tribhāgaṃ chedayedbhiṣak//
4.22.51
atyādānāt sravedraktaṃ tannimittaṃ mriyeta ca/ hīnacchedādbhavecchopho lālā nidrā bhramastamaḥ//
4.22.52
tasmādvaidyaḥ prayatnena dṛṣṭakarmā viśāradaḥ/ galaśuṇḍīṃ tu sañchidya kuryāt prāptamimaṃ kramam//
4.22.53
maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ/ kṣaudrayuktaiḥ salavaṇaistatastāṃ pratisārayet//
4.22.54
vacāmativiṣāṃ pāṭhāṃ rāsnāṃ kaṭukarohiṇīm/ niṣkvāthya picumandaṃ ca kavalaṃ tatra yojayet//
4.22.55
iṅgudīkiṇihīdantīsaralāsuradārubhiḥ/ pañcāṅgīṃ kārayet piṣṭairvartiṃ gandhottarāṃ śubhām//
4.22.56
tato dhūmaṃ pibejjanturdvirahnaḥ kaphanāśanam/ kṣārasiddheṣu mudgeṣu yūṣaścāpyaśane hitaḥ//
4.22.57
tuṇḍikeryadhruṣe kūrme saṅghāte tālupuppuṭe/ eṣa eva vidhiḥ kāryo viśeṣaḥ śastrakarmaṇi //
4.22.58
tālupāke tu kartavyaṃ vidhānaṃ pittanāśanam/ snehasvedau tāluśoṣe vidhiścānilanāśanaḥ//
4.22.59
kīrtitaṃ tālujānāṃ tu kaṇṭhyānāṃ karma vakṣyate/ sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇam//
4.22.60
chardanaṃ dhūmapānaṃ ca gaṇḍūṣo nasyakarma ca/ vātikīṃ tu hṛte rakte lavaṇaiḥ pratisārayet//
4.22.61
sukhoṣṇān snehagaṇḍūṣān dhārayeccāpyabhīkṣṇaśaḥ/ pataṅgaśarkarākṣaudraiḥ paittikīṃ pratisārayet//
4.22.62
drākṣāparūṣakakvātho hitaśca kavalagrahe/ agāradhūmakaṭukaiḥ ślaiṣmikīṃ pratisārayet//
4.22.63
śvetāviḍaṅgadantīṣu tailaṃ siddhaṃ sasaindhavam/ nasyakarmaṇi yoktavyaṃ tathā kavaladhāraṇe//
4.22.64
pittavat sādhayedvaidyo rohiṇīṃ raktasaṃbhavām/ visrāvya kaṇṭhaśālūkaṃ sādhayettuṇḍikerivat//
4.22.65
ekakālaṃ yavānnaṃ ca bhuñjīta snigdhamalpaśaḥ/ upajihvikavaccāpi sādhayedadhijihvikām//
4.22.66
ekavṛndaṃ tu visrāvya vidhiṃ śodhanamācaret/ gilāyuścāpi yo vyādhistaṃ ca śastreṇa sādhayet//
4.22.67
amarmasthaṃ supakvaṃ ca bhedayedgalavidradhim/ vātāt sarvasaraṃ cūrṇairlavaṇaiḥ pratisārayet//
4.22.68
tailaṃ vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ/ tato+asmai snaihikaṃ dhūmamimaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ//
4.22.69
śālarājādanairaṇḍasāraiṅgudamadhūkajāḥ/ majjāno gugguludhyāmamāṃsīkālānusārivāḥ/ śrīsarjarasaśaileyamadhūcchiṣṭāni cāharet//
4.22.70
tatsarvaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ snehenāloḍya yuktitaḥ/ ṭiṇḍūkavṛntaṃ sakṣaudraṃ matimāṃstena lepayet//
4.22.71
eṣa sarvasare dhūmaḥ praśastaḥ snaihiko mataḥ/ kaphaghno mārutaghnaśca mukharogavināśanaḥ//
4.22.72
pittātmake sarvasare śuddhakāyasya dehinaḥ/ sarvaḥ pittaharaḥ kāryo vidhirmadhuraśītalaḥ//
4.22.73
pratisāraṇagaṇḍūṣau dhūmaḥ saṃśodhanāni ca/ kaphātmake sarvasare vidhiṃ kuryāt kaphāpaham//
4.22.74
pibedativiṣāṃ pāṭhāṃ mustaṃ ca suradāru ca/ rohiṇīṃ kaṭukākhyāṃ ca kuṭajasya phalāni ca//
4.22.75
gavāṃ mūtreṇa manujo bhāgairdharaṇasaṃmitaiḥ/ eṣa sarvān kaphakṛtān rogān yogo+apakarṣati//
4.22.76
kṣīrekṣurasagomūtradadhimastvamlakāñjikaiḥ/ vidadhyāt kavalān vīkṣya doṣaṃ tailaghṛtairapi//
4.22.77
rogāṇāṃ mukhajātānāṃ sādhyānāṃ karma kīrtitam/ asādhyā api vakṣyante rogā ye tatra kīrtitāḥ//
4.22.78
auṣṭhaprakope varjyāḥ syurmāṃsaraktatridoṣajāḥ/ dantamūleṣu varjyau tu triliṅgagatisauṣirau//
4.22.79
danteṣu ca na sidhyanti śyāvadālanabhañjanāḥ/ jihvāgateṣvalāsastu tālavyeṣvarbudaṃ tathā//
4.22.80
svaraghno valayo vṛndo vidāryalasa eva ca/ galauṣṭho māṃsatānaśca śataghnī rohiṇī ca yā//
4.22.81
asādhyāḥ kīrtitā hyete rogā nava daśaiva ca/ teṣāṃ cāpi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācaret//
4.22.81_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mukharogacikitsitaṃ nāma dvāviṃśo+adhyāyaḥ //22//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (10)
- Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Siddhayoga (Vṛndamādhava) — Vṛnda, Sanskrit
- Bhāvaprakāśa (another edition) — Sanskrit
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Vulgate (Nīlakaṇṭha's text) — Sanskrit
- Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena) — Vaṅgasena, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- Vīrasiṃha — Bhoja, Sanskrit
- Vīrasiṃhāvaloka — Vīrasiṃha, Sanskrit