<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 4.22

# The Compendium of Suśruta 4.22: dvāviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.22

- **Language:** Sanskrit

### dvāviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

### [4.22.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.1)

athāto mukharogacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [4.22.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.2)

yathovaca bhagavān dhanvantariḥ//

### [4.22.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.3)

caturvidhena snehena madhūcchiṣṭayutena ca/ vātaje+abhyañjanaṃ †kuryānnāḍīsvedaṃ ca buddhimān//

### [4.22.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.4)

vidadhyādoṣṭhakope tu sālvaṇaṃ copanāhane/ mastiṣke caiva nasye ca tailaṃ vātaharaṃ hitam//

### [4.22.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.5)

śrīveṣṭakaṃ sarjarasaṃ suradāru saguggulu/ yaṣṭīmadhukacūrṇaṃ tu vidadhyāt pratisāraṇam//

### [4.22.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.6)

pittaraktābhighātotthaṃ jalaukobhirupācaret/ pittavidradhivaccāpi kriyāṃ kuryādaśeṣataḥ//

### [4.22.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.7)

śirovirecanaṃ dhūmaḥ svedaḥ kavala eva ca/ hṛte rakte prayoktavyamoṣṭhakope kaphātmake//

### [4.22.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.8)

tryūṣaṇaṃ svarjikākṣāro yavakṣāro viḍaṃ tathā/ kṣaudrayuktaṃ vidhātavyametacca pratisāraṇam//

### [4.22.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.9)

medoje svedite bhinne śodhite jvalano hitaḥ/ priyaṅgutriphalālodhraṃ sakṣaudraṃ pratisāraṇam//

### [4.22.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.10)

etadoṣṭhaprakopānāṃ sādhyānāṃ karma kīrtitam/ dantamūlagatānāṃ tu rogāṇāṃ† karma vakṣyate//

### [4.22.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.11)

śītāde hṛtarakte tu toye nāgarasarṣapān/ niṣkvāthya triphalāṃ mustaṃ gaṇḍūṣaḥ sarasāñjanaḥ//

### [4.22.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.12)

priyaṅgavaśca mustaṃ ca triphalā ca pralepanam/ nasyaṃ ca triphalāsiddhaṃ madhukotpalapadmakaiḥ//

### [4.22.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.13)

dantapuppuṭake kāryaṃ taruṇe raktamokṣaṇam/ sapañcalavaṇaḥ kṣāraḥ sakṣaudraḥ pratisāraṇam//

### [4.22.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.14)

hitaḥ śirovirekaśca nasyaṃ snigdhaṃ ca bhojanam/ visrāvite dantaveṣṭe vraṇāṃstu pratisārayet//

### [4.22.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.15)

rodhrapattaṅgayaṣṭyāhvalākṣācūrṇairmadhūttaraiḥ/ gaṇḍūṣe kṣīriṇo yojyāḥ sakṣaudraghṛtaśarkarāḥ//

### [4.22.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.16)

kākolyādau daśakṣīrasiddhaṃ sarpiśca nasyataḥ/ śauṣire hṛtarakte tu rodhramustarasāñjanaiḥ//

### [4.22.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.17)

sakṣaudraiḥ śasyate lepo gaṇḍūṣe kṣīriṇo hitāḥ/ †sārivotpalayaṣṭyāhvasāvarāgurucandanaiḥ//

### [4.22.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.18)

kṣīre daśaguṇe siddhaṃ sarpirnasye ca pūjitam/ kriyāṃ paridare kuyācchītākoktāṃ vicakṣaṇaḥ//

### [4.22.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.19)

saṃśodhyobhayataḥ kāryaṃ śiraścopakuśe tathā/ kākodumbarikāgojīpatrairvisrāvayedasṛk//

### [4.22.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.20)

kṣaudrayuktaiśca lavaṇaiḥ savyoṣaiḥ pratisārayet/ pippalīḥ sarṣapāñ śvetānnāgaraṃ naiculaṃ phalam//

### [4.22.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.21)

sukhodakena saṃsṛjya kavalaṃ cāpi dhārayet/ ghṛtaṃ madhurakaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ//

### [4.22.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.22)

śastreṇa† dantavaidarbhe dantamūlāni śodhayet/ tataḥ ksāraṃ prayuñjīta kriyāḥ sarvāśca śītalāḥ//

### [4.22.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.23)

uddhṛtyādhikadantaṃ tu tato+agnimavacārayet/ kṛmidantakavaccāpi vidhiḥ kāryo vijānatā//

### [4.22.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.24)

chittvā+adhimāṃsaṃ sakṣaudrairebhiścūrṇairupācaret/ vacātejovatīpāṭhāsvarjikāyāvaśūkajaiḥ//

### [4.22.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.25)

kṣaudradvitīyāḥ pippalyaḥ kavalaścātra kīrtitaḥ/ paṭolatriphalānimbakaṣāyaścātra dhāvane/ hitaḥ śirovirekaśca dhūmo vairecanaśca yaḥ//

### [4.22.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.26)

sāmānyaṃ karma nāḍīnāṃ viśeṣaṃ cātra me śṛṇu/ nāḍīvraṇaharaṃ karma dantanāḍīṣu kārayet//

### [4.22.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.27)

yaṃ †dantamabhijāyeta nāḍī taṃ dantamuddharet/ chittvā māṃsāni śastreṇa yadi noparijo bhavet//

### [4.22.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.28)

śodhayitvā daheccāpi kṣāreṇa jvalanena vā/ bhinattyupekṣite dante hanukāsthi gatirdhruvam//

### [4.22.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.29)

samūlaṃ daśanaṃ tasmāduddharedbhagnamasthiram/ uddhṛte tūttare dante †samūle sthirabandhane//

### [4.22.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.30)

raktātiyogāt pūrvektā rogā ghorā bhavanti hi/ kāṇaḥ saṃjāyate janturarditaṃ cāsya jāyate//

### [4.22.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.31)

calamapyuttaraṃ dantamato nāpaharedbhiṣak/ dhāvane jātimadanasvādukaṇṭakakhādiram//

### [4.22.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.32)

kaṣāyaṃ jātimadanakaṭukasvādukaṇṭakaiḥ/ yaṣṭyāhvarodhramañjiṣṭhākhadiraiścāpi yat kṛtam//

### [4.22.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.33)

tailaṃ saṃśodhanaṃ taddhi hanyāddantagatāṃ gatim/ kīrtitā dantamūle tu kriyā danteṣu vakṣyate//

### [4.22.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.34)

snehānāṃ kavalāḥ koṣṇāḥ sarpiṣastraivṛtasya vā/ niryūhāścānilaghnānāṃ dantaharṣapramardanāḥ//

### [4.22.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.35)

snaihikaśca hito dhūmo nasyaṃ snigdhaṃ ca bhojanam/ raso rasayavāgvaśca kṣīraṃ santānikā ghṛtam//

### [4.22.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.36)

śirobastirhitaścāpi kramo yaścānilāpahaḥ/ ahiṃsan dantamūlāni śarkarāmuddharedbhiṣak//

### [4.22.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.37)

lākṣācūrṇairmadhuyutaistatastāḥ pratisārayet/ dantaharṣakriyāṃ cāpi kuryānniravaśeṣataḥ//

### [4.22.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.38)

kapālikā kṛcchratamā tatrāpyeṣā kriyā hitā/ jayedvisrāvaṇaiḥ svinnamacalaṃ kṛmidantakam//

### [4.22.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.39)

tathā+avapīḍairvātaghnaiḥ snehagaṇḍūṣadhāraṇaiḥ/ bhadradārvādivarṣābhūlepaiḥ snigdhaiśca bhojanaiḥ//

### [4.22.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.40)

calamuddhṛtya† ca sthānaṃ vidahet suṣirasya ca/ tato vidārīyaṣṭyāhvaśṛṅgāṭakakaserukaiḥ//

### [4.22.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.41)

tailaṃ daśaguṇe kṣīre siddhaṃ nasye hitaṃ bhavet/ hanomokṣe samuddiṣṭāṃ kuryāccārditavat kriyām//

### [4.22.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.42)

phalānyamlāni śītāmbu rūkṣānnaṃ dantadhāvanam/ tathā+atikaṭhinān bhakṣyān dantarogī vivarjayet//

### [4.22.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.43)

sādhyānāṃ dantarogāṇāṃ cikitsitamudīritam/ jihvāgatānāṃ sādhyānāṃ karma vakṣyāmi siddhaye//

### [4.22.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.44)

auṣṭhaprakope+anilaje yaduktaṃ prāk cikitsitam/ kaṇṭakeṣvanilottheṣu tat kāryaṃ bhiṣajā bhavet//

### [4.22.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.45)

pittajeṣu vighṛṣṭeṣu niḥsṛte duṣṭaśoṇite/ pratisāraṇagaṇḍūṣaṃ nasyaṃ ca madhuraṃ hitam//

### [4.22.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.46)

kaṇṭakeṣu kaphottheṣu likhiteṣvasṛjaḥ kṣaye/ pippalyādirmadhuyutaḥ kāryastu pratisāraṇe//

### [4.22.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.47)

gṛhṇīyāt kavalāṃścāpi gaurasarṣapasaindhavaiḥ/ paṭolanimbavārtākukṣārayūṣaiśca bhojayet//

### [4.22.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.48)

upajihvāṃ tu saṃlikhya kṣāreṇa pratisārayet/ śirovirekagaṇḍūṣadhūmaiścainamupācaret//

### [4.22.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.49)

jihvāgatānāṃ karmoktaṃ tālavyānāṃ pravakṣyate/ aṅguṣṭhāṅgulisaṃdaṃśenākṛṣya galaśuṇḍikām//

### [4.22.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.50)

chedayenmaṇḍalāgreṇa jihvopari tu saṃsthitām/ notkṛṣṭaṃ caiva hīnaṃ ca tribhāgaṃ chedayedbhiṣak//

### [4.22.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.51)

atyādānāt sravedraktaṃ tannimittaṃ mriyeta ca/ hīnacchedādbhavecchopho lālā nidrā bhramastamaḥ//

### [4.22.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.52)

tasmādvaidyaḥ prayatnena dṛṣṭakarmā viśāradaḥ/ galaśuṇḍīṃ tu sañchidya kuryāt prāptamimaṃ kramam//

### [4.22.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.53)

maricātiviṣāpāṭhāvacākuṣṭhakuṭannaṭaiḥ/ kṣaudrayuktaiḥ salavaṇaistatastāṃ pratisārayet//

### [4.22.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.54)

vacāmativiṣāṃ pāṭhāṃ rāsnāṃ kaṭukarohiṇīm/ niṣkvāthya picumandaṃ ca kavalaṃ tatra yojayet//

### [4.22.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.55)

iṅgudīkiṇihīdantīsaralāsuradārubhiḥ/ pañcāṅgīṃ kārayet piṣṭairvartiṃ gandhottarāṃ śubhām//

### [4.22.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.56)

tato dhūmaṃ pibejjanturdvirahnaḥ kaphanāśanam/ kṣārasiddheṣu mudgeṣu yūṣaścāpyaśane hitaḥ//

### [4.22.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.57)

tuṇḍikeryadhruṣe kūrme saṅghāte tālupuppuṭe/ eṣa eva vidhiḥ kāryo viśeṣaḥ śastrakarmaṇi //

### [4.22.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.58)

tālupāke tu kartavyaṃ vidhānaṃ pittanāśanam/ snehasvedau tāluśoṣe vidhiścānilanāśanaḥ//

### [4.22.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.59)

kīrtitaṃ tālujānāṃ tu kaṇṭhyānāṃ karma vakṣyate/ sādhyānāṃ rohiṇīnāṃ tu hitaṃ śoṇitamokṣaṇam//

### [4.22.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.60)

chardanaṃ dhūmapānaṃ ca gaṇḍūṣo nasyakarma ca/ vātikīṃ tu hṛte rakte lavaṇaiḥ pratisārayet//

### [4.22.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.61)

sukhoṣṇān snehagaṇḍūṣān dhārayeccāpyabhīkṣṇaśaḥ/ pataṅgaśarkarākṣaudraiḥ paittikīṃ pratisārayet//

### [4.22.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.62)

drākṣāparūṣakakvātho hitaśca kavalagrahe/ agāradhūmakaṭukaiḥ ślaiṣmikīṃ pratisārayet//

### [4.22.63](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.63)

śvetāviḍaṅgadantīṣu tailaṃ siddhaṃ sasaindhavam/ nasyakarmaṇi yoktavyaṃ tathā kavaladhāraṇe//

### [4.22.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.64)

pittavat sādhayedvaidyo rohiṇīṃ raktasaṃbhavām/ visrāvya kaṇṭhaśālūkaṃ sādhayettuṇḍikerivat//

### [4.22.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.65)

ekakālaṃ yavānnaṃ ca bhuñjīta snigdhamalpaśaḥ/ upajihvikavaccāpi sādhayedadhijihvikām//

### [4.22.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.66)

ekavṛndaṃ tu visrāvya vidhiṃ śodhanamācaret/ gilāyuścāpi yo vyādhistaṃ ca śastreṇa sādhayet//

### [4.22.67](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.67)

amarmasthaṃ supakvaṃ ca bhedayedgalavidradhim/ vātāt sarvasaraṃ cūrṇairlavaṇaiḥ pratisārayet//

### [4.22.68](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.68)

tailaṃ vātaharaiḥ siddhaṃ hitaṃ kavalanasyayoḥ/ tato+asmai snaihikaṃ dhūmamimaṃ dadyādvicakṣaṇaḥ//

### [4.22.69](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.69)

śālarājādanairaṇḍasāraiṅgudamadhūkajāḥ/ majjāno gugguludhyāmamāṃsīkālānusārivāḥ/ śrīsarjarasaśaileyamadhūcchiṣṭāni cāharet//

### [4.22.70](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.70)

tatsarvaṃ sukṛtaṃ cūrṇaṃ snehenāloḍya yuktitaḥ/ ṭiṇḍūkavṛntaṃ sakṣaudraṃ matimāṃstena lepayet//

### [4.22.71](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.71)

eṣa sarvasare dhūmaḥ praśastaḥ snaihiko mataḥ/ kaphaghno mārutaghnaśca mukharogavināśanaḥ//

### [4.22.72](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.72)

pittātmake sarvasare śuddhakāyasya dehinaḥ/ sarvaḥ pittaharaḥ kāryo vidhirmadhuraśītalaḥ//

### [4.22.73](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.73)

pratisāraṇagaṇḍūṣau dhūmaḥ saṃśodhanāni ca/ kaphātmake sarvasare vidhiṃ kuryāt kaphāpaham//

### [4.22.74](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.74)

pibedativiṣāṃ pāṭhāṃ mustaṃ ca suradāru ca/ rohiṇīṃ kaṭukākhyāṃ ca kuṭajasya phalāni ca//

### [4.22.75](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.75)

gavāṃ mūtreṇa manujo bhāgairdharaṇasaṃmitaiḥ/ eṣa sarvān kaphakṛtān rogān yogo+apakarṣati//

### [4.22.76](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.76)

kṣīrekṣurasagomūtradadhimastvamlakāñjikaiḥ/ vidadhyāt kavalān vīkṣya doṣaṃ tailaghṛtairapi//

### [4.22.77](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.77)

rogāṇāṃ mukhajātānāṃ sādhyānāṃ karma kīrtitam/ asādhyā api vakṣyante rogā ye tatra kīrtitāḥ//

### [4.22.78](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.78)

auṣṭhaprakope varjyāḥ syurmāṃsaraktatridoṣajāḥ/ dantamūleṣu varjyau tu triliṅgagatisauṣirau//

### [4.22.79](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.79)

danteṣu ca na sidhyanti śyāvadālanabhañjanāḥ/ jihvāgateṣvalāsastu tālavyeṣvarbudaṃ tathā//

### [4.22.80](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.80)

svaraghno valayo vṛndo vidāryalasa eva ca/ galauṣṭho māṃsatānaśca śataghnī rohiṇī ca yā//

### [4.22.81](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.81)

asādhyāḥ kīrtitā hyete rogā nava daśaiva ca/ teṣāṃ cāpi kriyāṃ vaidyaḥ pratyākhyāya samācaret//

### [4.22.81\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22.81_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne mukharogacikitsitaṃ nāma dvāviṃśo+adhyāyaḥ //22//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.106.23) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (10)

- [Cakradatta (Cikitsāsaṅgraha)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.cakradatta.55.4) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- [Siddhayoga (Vṛndamādhava)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.siddhayoga.58.5) — Vṛnda, Sanskrit
- [Bhāvaprakāśa (another edition)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.bhavaprakasa*alt.3.23.38) — Sanskrit
- [Mādhavanidāna (Rugviniścaya)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.madhavanidana.60.56) — Mādhavakara, Sanskrit
- [Vulgate (Nīlakaṇṭha's text)](https://indike.org/pramana/in.lit.mahabharata.vyasa*vulgate.13.111.70) — Sanskrit
- [Cikitsāsārasaṅgraha (Vaṅgasena)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.vangasena.76.14) — Vaṅgasena, Sanskrit
- [Gadanigraha](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.gadanigraha.67.60) — Soḍhala, Sanskrit
- [Mādhavacikitsā](https://indike.org/pramana/in.med.nidana.madhavacikitsa.68.61) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit
- [Vīrasiṃha](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.karmavipaka.virasimha.26.p1.2) — Bhoja, Sanskrit
- [Vīrasiṃhāvaloka](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.karmavipaka.virasimhavaloka.25.p1.2) — Vīrasiṃha, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.22) · Pramāṇa
