Pramāṇa · Search · About · API

The Compendium of Suśruta 4.24: caturviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.24

Language
Sanskrit

caturviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

4.24.1

athāto+anāgatābādhāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

4.24.2

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

4.24.3

utthāyotthāya satataṃ svasthenārogyamicchatā/ dhīmatā yadanuṣṭheyaṃ tat sarvaṃ saṃpravakṣyate//

4.24.4

tatrādau †dantapavanaṃ dvādaśāṅgulamāyatam/ kaniṣṭhikāparīṇāhamṛjvagranthitamavraṇam†//

4.24.5

ayugmagranthi yaccāpi pratyagraṃ śastabhūmijam/ avekṣyartuṃ ca doṣaṃ ca rasaṃ vīryaṃ ca yojayet//

4.24.6

kaṣāyaṃ madhuraṃ tiktaṃ kaṭukaṃ prātarutthitaḥ/ nimbaśca tiktake śreṣṭhaḥ kaṣāye khadirastathā//

4.24.7

madhūko madhure śreṣṭhaḥ karañjaḥ kaṭuke tathā/ kṣaudravyoṣatrivargāktaṃ satailaṃ saindhavena ca//

4.24.8

cūrṇena tejovatyāśca dantānnityaṃ viśodhayet/ ekaikaṃ ghrṣayeddantaṃ mṛdunā kūrcakena ca//

4.24.9

dantaśodhanacūrṇena dantamāṃsānyabādhayan/ taddaurgandhyopadehau tu śleṣmāṇaṃ cāpakarṣati//

4.24.10

†vaiśadyamannābhiruciṃ saumanasyaṃ karoti ca/ na khādedgalatālvoṣṭhajihvārogasamudbhave//

4.24.11

†athāsyapāke śvāse ca kāsahikkāvamīṣu ca/ durbalo+ajīrṇabhaktaśca mūrcchārto madapīṣitaḥ//

4.24.12

śirorujārtastṛṣitaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ/ arditī karṇaśūlī ca dantarogī ca mānavaḥ//

4.24.13

jihvānirlekhanaṃ raupyaṃ sauvarṇaṃ vārkṣameva ca/ tanmalāpaharaṃ śastaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ daśāṅgulam//

4.24.14

mukhavairasyadaurgandhyaśophajāḍyaharaṃ sukham/ dantadārḍhyakaraṃ rucyaṃ snehagaṇḍūṣadhāraṇam//

4.24.15

kṣīravṛkṣakaṣāyairvā kṣīreṇa ca vimiśritaiḥ/ †bhilloṭakakaṣāyeṇa tathaivāmalakasya vā//

4.24.16

prakṣālayenmukhaṃ nentre svasthaḥ śītodakena vā/ nīlikāṃ mukhaśoṣaṃ ca piḍakāṃ vyaṅgameva ca//

4.24.17

raktapittakṛtān rogān sadya eva vināśayet/ sukhaṃ laghu nirīkṣeta dṛḍhaṃ paśyati cakṣuṣā//

4.24.18

mataṃ srotoñjanaṃ śreṣṭhaṃ viśuddhaṃ sindhusaṃbhavam/ dāhakaṇḍūmalaghnaṃ ca dṛṣṭikledarujāpaham//

4.24.19

tejorūpāvahaṃ caiva sahate mārutātapau/ na netrarogā jāyante tasmādañjanamācaret//

4.24.20

bhuktavāñchirasā snātaḥ śrāntaśchardanavāhanaiḥ/ rātrau jāgaritaścāpi nāñjyājjvarita eva ca//

4.24.21

karpūrajātīkakkolalavaṅgakaṭukāhvayaiḥ/ sacūrṇapūgaiḥ sahitaṃ patraṃ tāmbulajaṃ †śubham//

4.24.22

mukhavaiśadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakārakam/ hanudantasvaramalajihvendriyaviśodhanam//

4.24.23

prasekaśamanaṃ hṛdyaṃ galāmayavināśanam/ pathyaṃ suptotthite bhukte snāte vānte ca mānave//

4.24.24

raktapittakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchāparītinām/ rūkṣadurbalamartyānāṃ na hitaṃ cāsyaśoṣiṇām//

4.24.25

śirogatāṃstathā rogāñchirobhaṅgo+apakarṣati/ keśānāṃ mārdavaṃ dairghyaṃ bahutvaṃ snigdhakṛṣṇatām//

4.24.26

karoti śirasastṛptiṃ sutvakkamapi cānanam/ santarpaṇaṃ cendriyāṇāṃ śirasaḥ pratipūraṇam//

4.24.27

madhukaṃ kṣīraśuklā ca saralaṃ devadāru ca/ kṣudrakaṃ pañcanāmānaṃ samabhāgāni saṃharet//

4.24.28

teṣāṃ kalkakaṣāyābhyāṃ cakrateilaṃ vipācayet/ sadaiva śītalaṃ jantormūrdhni tailaṃ pradāpayet//

4.24.29

keśaprasādhanī keśyā rajojantumalāpahā/ hanumanyāśiraḥkarṇaśūlaghnaṃ karṇapūraṇam//

4.24.30

abhyaṅgo mārdavakaraḥ kaphavātanirodhanaḥ/ dhātūnāṃ puṣṭijanano mṛjāvarṇabalapradaḥ//

4.24.31

sekaḥ śramaghno+anilahṛdbhagnasandhiprasādhakaḥ/ kṣatāgnidagdhābhihatavighṛṣṭānāṃ rujāpahaḥ//

4.24.32

jalasiktasya vardhante yathā mūle+aṅkurāstaroḥ/ tathā dhātuvivṛddhirhi snehasiktasya jāyate//

4.24.33

sirāmukhai romakūpairdhamanībhiśca tarpayam/ śarīrabalamādhatte yuktaḥ sneho+avagāhane//

4.24.34

tatra prakṛtisātmyartudeśadoṣavikāravit/ tailaṃ ghṛtaṃ vā matimān yuñjyādabhyaṅgasekayoḥ//

4.24.35

kevalaṃ sāmadoṣeṣu na kathañcana yojayet/ taruṇajvaryajīrṇī ca nābhyaktavyau kathañcana//

4.24.36

tathā virikto vāntaśca nirūḍho yaśca mānavaḥ/ pūrvayoḥ kṛcchratā vyādherasādhyatvamathāpi vā//

4.24.37

śeṣāṇāṃ tadahaḥ proktā agnimāndyādayo gadāḥ/ santarpaṇasamutthānāṃ rogāṇāṃ naiva kārayet//

4.24.38

śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāmasaṃjñitam/ tat †kṛtvā tu sukhaṃ dehaṃ vimṛdgīyāt samantataḥ//

4.24.39

śarīropacayaḥ kāntirgātrāṇāṃ suvibhaktatā/ dīptāgnitvamanālasyaṃ sthiratvaṃ lāghavaṃ mṛjā//

4.24.40

śramaklamapipāseṣṇaśītādīnāṃ sahiṣṇutā/ ārogyaṃ cāpi paramaṃ vyāyāmādupajāyate//

4.24.41

na cāsti sadṛśaṃ tena kiñcit sthaulyāpakarṣaṇam/ na ca vyāyāminaṃ martyamardayantyarayo balāt†//

4.24.42

na cainaṃ sahasā++ākramya jarā samadhirohati/ sthirībhavati māṃsaṃ ca vyāyāmābhiratasya ca//

4.24.43

vyāyāmasvinnagātrasya† padbhyāmudvartitasya† ca/ vyādhayo nopasarpanti siṃhaṃ kṣudramṛgā eva//

4.24.44

vayorūpaguṇairhīnamapi kuryāt sudarśanam/ vyāyāmaṃ kurvato nityaṃ viruddhamapi bhojanam//

4.24.45

vidagdhamavidagdhaṃ vā nirdoṣaṃ paripacyate/ vyāyāmo hi sadā pathyo balināṃ snigdhabhojinām//

4.24.46

sa ca śīte vasante ca teṣāṃ pathyatamaḥ smṛtaḥ/ sarveṣvṛtuṣvaharahaḥ pumbhirātmahitaiṣibhiḥ//

4.24.47

balasyārdhena kartavyo vyāyāmo hantyato+anyathā/ hṛdi sthānasthito vāyuryadā vaktraṃ prapadyate//

4.24.48

vyāyāmaṃ kurvato jantostadbalārdhasya lakṣaṇam/ vayobalaśarīrāṇi deśakālāśanāni ca//

4.24.49

samīkṣya kuryādvyāyāmamanyathā rogamāpnuyāt/ kṣayatṛṣṇārucicchardiraktapittabhramaklamāḥ//

4.24.50

kāsaśoṣajvaraśvāsā ativyāyāmasaṃbhavāḥ/ raktapittī kṛśaḥ śoṣī śvāsakāsakṣatāturaḥ//

4.24.51

bhuktavān strīṣu ca kṣīṇastṛḍbhramārtaśca varjayet/ udvartanaṃ vātaharaṃ kaphamedovilāpanam//

4.24.52

sthirīkaraṇamaṅgānāṃ tvakprasthādakaraṃ param/ sirāmukhaviviktatvaṃ tvaksthasyāgneśca tejanam//

4.24.53

udgharṣaṇotsādanābhyāṃ jāyeyātāmasaṃśayam/ utsādanādbhavet strīṇāṃ viśeṣāt kāntimadvapuḥ//

4.24.54

praharṣasaubhāgyamṛjālāghavādiguṇānvitam/ udgharṣaṇaṃ tu vijñeyaṃ kaṇḍūkoṣṭhānilāpaham//

4.24.55

ūrvoḥ saṃjanayatyāśu phenakaḥ sthairyalāghave/ kaṇḍūkoṭhānilastambhamalarogāpahaśca saḥ//

4.24.56

tejanaṃ tvaggatasyāgneḥ sirāmukhavivecanam/ udgharṣaṇaṃ tviṣṭikayā kaṇḍūkoṭhavināśanam//

4.24.57

nidrādāhaśramaharaṃ svedakaṇḍūtṛṣāpaham/ hṛdyaṃ malaharaṃ śreṣṭhaṃ sarvendriyavibodhanam†//

4.24.58

tandrāpāpmopaśamanaṃ tuṣṭidaṃ puṃstvavardhanam/ raktaprasādanaṃ cāpi snānamagneśca dīpanam//

4.24.59

uṣṇena śirasaḥ snānamahitaṃ cakṣuṣaḥ sadā/ śītena śirasaḥ snānaṃ cakṣuṣyamiti nirdiśet//

4.24.60

śleṣmamārutakope tu jñātvā vyādhibalābalam/ kāmamuṣṇaṃ śiraḥsnānaṃ bhaiṣajyārthaṃ† samācaret//

4.24.61

atiśītāmbu śīte ca śleṣmamārutakopanam/ atyuṣṇamuṣṇakāle ca pittaśoṇitakopanam//

4.24.62

taccātisārajvaritakarṇaśūlānilārtiṣu/ ādhmānārocakājīrṇabhuktavatsu ca garhitam//

4.24.63

saubhāgyadaṃ varṇakaraṃ prītyojobalavardhanam/ svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnamanulepanam//

4.24.64

snānaṃ yeṣāṃ niṣiddhaṃ tu teṣāmapyanulepanam/ rakṣoghnamatha caujasyaṃ saubhāgyakaramuttamam//

4.24.65

sumanombararatnānāṃ dhāraṇaṃ prītivardhanam/ mukhālepāddṛḍhaṃ cakṣuḥ pīnagaṇḍaṃ tathā++ānanam//

4.24.66

avyaṅgapiḍakaṃ kāntaṃ bhavatyambujasannibham/ paksmalaṃ viśadaṃ kāntamamalojjvalamaṇḍalam//

4.24.67

netramañjanasaṃyogādbhaveccāmalatārakam/ yaśasyaṃ svargyamāyuṣyaṃ dhanadhānyavivardhanam//

4.24.68

devatātithiviprāṇāṃ pūjanaṃ gotravardhanam/ āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo balakṛddehadhārakaḥ//

4.24.69

āyustejaḥsamutsāhasmṛtyojognivivardhanaḥ/ pādaprakṣālanaṃ pādamalarogaśramāpaham//

4.24.70

cakṣuḥprasādanaṃ vṛṣyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam/ nidrākaro dehasukhaścakṣuṣyaḥ śramasuptinut//

4.24.71

pādatvaṅmṛdukārī ca pādābhyaṅgaḥ sadā hitaḥ/ pādarogaharaṃ †vṛṣyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam//

4.24.72

sukhapracāramojasyaṃ sadā pādatradhāraṇam/ anārogyamanāyuṣyaṃ cakṣuṣorupaghātakṛt//

4.24.73

pādābhyāmanupānadbhyāṃ sadā caṅkramaṇaṃ nṛṇām/ pāpmopaśamanaṃ keśanakharomāpamārjanam//

4.24.74

harṣalāghavasaubhāgyakaramutsāhavardhanam/ †bāṇavāraṃ mṛjāvarṇatejobalavivardhanam//

4.24.75

pavitraṃ keśyamuṣṇīṣaṃ vātātaparajopaham/ varṣānilarajogharmahimādīnāṃ nivāraṇam//

4.24.76

varṇyaṃ cakṣuṣyamaujasyaṃ śaṅkaraṃ chatradhāraṇam/ śunaḥ sarīsṛpavyālaviṣāṇibhyo bhayāpaham//

4.24.77

śramaskhalanadoṣaghnaṃ sthavire ca praśasyate/ sattvotsāhabalasthairyadhairyavīryavivardhanam//

4.24.78

avaṣṭambhakaraṃ cāpi †bhayaghnaṃ daṇḍadhāraṇam/ āsyā varṇakaphasthaulyasaukumāryakarī sukhā//

4.24.79

adhvā varṇakaphasthaulyasaukumāryavināśanaḥ/ atyadhvā viparīto+āsmājjarādaurbalyakṛcca saḥ//

4.24.80

yattu caṅkramaṇaṃ nātidehapīḍākaraṃ bhavet/ tadāyurbalamedhāgnipradamindriyabodhanam//

4.24.81

śramānilaharaṃ vṛṣyaṃ puṣṭinidrādhṛtipradam/ sukhaṃ śayyāsanaṃ duḥkhaṃ viparītaguṇaṃ matam//

4.24.82

bālavyajanamaujasyaṃ makṣikādīnapohati/ śoṣadāhaśramasvedamūrcchāghno vyajanānilaḥ//

4.24.83

prītinidrākaraṃ vṛṣyaṃ kaphavātaśramāpaham/ saṃvāhanaṃ māṃsaraktatvakprasādakaraṃ sukham//

4.24.84

pravātaṃ raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhapaktinut/ svedamūrcchāpipāsāghnamapravātamato+anyathā//

4.24.85

sukhaṃ vātaṃ praseveta grīṣme śaradi mānavaḥ/ nivātaṃ hyāyuṣe sevyamārogyāya ca sarvadā//

4.24.86

ātapaḥ pittatṛṣṇāgnisvedamūrcchābhramāsrakṛt/ dāhavaivarṇyakārī ca chāyā caitānapohati//

4.24.87

agnirvātakaphastambhaśītavepathunāśanaḥ/ āmābhiṣyandajaraśo raktapittapradūṣaṇaḥ//

4.24.88

puṣṭivarṇabalotsāhamagnidīptimatandritām/ karoti dhātusāmyaṃ ca nidrā kāle niṣevitā//

4.24.89

tatrādita eva nīcanakharomṇā śucinā śuklavāsasā laghūṣṇīṣacchatropānatkena daṇḍapāṇinā kāle hitamitamadhurapūrvābhibhāṣiṇā bandhubhūtena bhūtānāṃ guruvṛddhānumatena susahāyenānanyamanasā khalūpacaritavyaṃ, tadapi na rātrau, na keśāsthikaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasnānabalibhūmiṣu, na viṣamendrakīlacatuṣpathaśvabhrāṇāmupariṣṭāt//

4.24.90

na rājadviṣṭaparuṣapaiśunyānṛtāni vadet, na devabrāhmaṇapitṛparivādāṃśca; na narendradviṣṭonmattapatitakṣudranīcānupāsīta//

4.24.91

vṛkṣaparvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavājikuñjarādyadhirohaṇāni pariharet, pūrṇanadīsamudrāviditapalvalaśvabhrakūpāvataraṇāni, bhinnaśūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyavāsāgnisaṃbhramavyālabhujaṅgakīṭasevāśca, grāmāghātakalahaśastrasannipātavyālasarīsṛpaśṛṅgisannikarṣāṃśca//

4.24.92

nāgnigogurubrāhmaṇapreṅkhādampatyantareṇa yāyāt/ na śavamanuyāyāt/ devagobrāhmaṇacaityadhvajarogipatitapāpakāriṇāṃ ca chāyāṃ nākrameta/ nāstaṃ gacchantamudyantaṃ vā++ādityaṃ vīkṣeta/ gāṃ dhāpayantīṃ dhayantīṃ paraśasyaṃ vā carantīṃ na kasmaicidācakṣīta, na colkāpātotpātendradhanūṃṣi/ nāgniṃ mukhenopadhamet/ nāpo bhūmiṃ vā pāṇipādenābhihanyāt//

4.24.93

na vegān dhārayed vātamūtrapurīṣādīnām/ na bahirvegān grāmanagaradevatāyatanaśmaśānacatuṣpathasalilāśayapathisannikṛṣṭāvutsṛjenna prakāśaṃ na vāyvagnisalilasomārkagogurupratimukham//

4.24.94

na bhūmiṃ vilikhet, nāsaṃvṛtamukhaḥ sadasi jṛmbhodagārakāsaśvāsakṣavathūnutsṛjet, na paryaṅkikāvaṣṭambhapādaprasāraṇāni gurusannidhau kuryāt//

4.24.95

na bālakarṇanāsāsrotodaśanākṣivivarāṇyabhikuṣṇīyāt†, na vījayet keśamukhanakhavastragātrāṇi, na gātranakhavaktravāditraṃ kuryāt, na kāṣṭhaloṣṭatṛṇādīnabhihanyācchindyādbhindyādvā//

4.24.96

na prativātātapaṃ seveta, na bhuktamātro+agnimupāsīta, notkaṭakālpakāṣṭhāsanamadhyāsīta, na grīvāṃ viṣamaṃ dhārayet, na viṣamakāyaḥ kriyāṃ bhajeta bhuñjīta vā, na pratatamīkṣeta viśeṣājjyotirbhāskarasūkṣmacalabhrāntāni, na bhāraṃ śirasā vahet, na svapnajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramaṇayānavāhanapradhāvanalaṅghanaplavanaprataraṇahāsyabhāṣyavyavāyavyāyāmādīnucitānapyatiseveta//

4.24.97

ucitādapyahitāt kramaśo viramet, hitamanucitamapyaseveta kramaśaḥ, na caikāntataḥ pādahīnāt//

4.24.98

nāvākśirāḥ śayīta, na bhinnapātre bhuñjīta, na vinā pātreṇa, nāñjalipuṭenāpaḥ pibet, kāle hitamitasnigdhamadhuraprāyamāhāraṃ vaidyapratyavekṣitamaśnīyāt, grāmagaṇagaṇikāpaṇikaśatrusatraśaṭhapatitabhojanāni parikaret, śeṣāṇyapi cāniṣṭarūparasagandhasparśaśabdamānasāni, anyānyevaṃguṇānyapi saṃbhramadattāni, (tānyapi) †makṣikābālopahatāni, nāprakṣālitapādo bhuñjīta na mūtroccārapīḍito na sandhyayornānupāśrito nātītakālaṃ hīnamatimātraṃ (noddhṛtasnehaṃ) ceti//

4.24.99

na bhuñjītoddhṛtasnehaṃ naṣṭaṃ paryuṣitaṃ payaḥ/ na naktaṃ dadhi bhuñjīta na cāpyaghṛtaśarkaram//

4.24.100

nāmudgayūṣaṃ nākṣaudraṃ noṣṇaṃ nāmalakairvinā/ anyathā janayet kuṣṭhavisarpādīn gadān bahūn/ nātmānamudake paśyenna nagnaḥ praviśejjalam//

4.24.101

dyūtamadyātisevāpratibhutvasākṣitvasamāhvānagoṣṭhīvāditrāṇi na seveta, srajaṃ chatropānakau kanakamatītavāsāṃsi na cānyairdhṛtāni dhārayet, brāhmaṇamagniṃ gāṃ ca nocchiṣṭaḥ spṛśet//

4.24.102

bhavanti cātra yasmin yasminnṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehinām/ teṣu teṣu pradātavyā rasāste te vijānatā//

4.24.103

varṣāsu na pibettoyaṃ pibeccharadi mātrayā/ varṣasu caturo māsān mātrāvadudakaṃ pibet//

4.24.104

uṣṇaṃ haime vasante ca kāmaṃ śrīṣme tu śītalam/ hemante ca vasante ca sīdhvariṣṭau pibennaraḥ//

4.24.105

śṛtaśītaṃ payo grīṣme prāvṛṭkāle rasaṃ pibet/ yūṣaṃ varṣati, tasyānte prapicchītalaṃ jalam//

4.24.106

svastha evamato+anyastu doṣāhāragatānugaḥ/ snehaṃ saindhavacūrṇena pippalībhiśca saṃyutam//

4.24.107

pibedagnivivṛddhyarthaṃ na ca vegān vidhārayet/ agnidīptikaraṃ nṝṇāṃ rogāṇāṃ śamanaṃ prati//

4.24.108

prāvṛṭśaradvasanteṣu samyak snehādimācaret/ kaphe pracchardanaṃ pitte vireko bastirīrane//

4.24.109

śasyate triṣvapi sadā vyāyāmo doṣanāśanaḥ/ bhuktaṃ viruddhamapyannaṃ vyāyāmānna praduṣyati//

4.24.110

utsargamaithunahāraśodhane syāttu tanmanāḥ/ neccheddoṣacayāt† prājñaḥ pīḍāṃ vā kāyamānasīm//

4.24.111

atistrīsaṃprayogācca rakṣedātmānamātmavān/ śūlakāsajvaraśvāsakārśyapāṇḍvāmayakṣayāḥ†//

4.24.112

ativyavājājjāyante rogāścākṣepakādayaḥ/ āyuṣmanto mandajarā vapurvarṇabalānvitāḥ//

4.24.113

sthiropacitamāṃsāśca bhavanti strīṣu saṃyatāḥ/ tribhistribhirahobhirvā samīyāt pramadāṃ naraḥ//

4.24.114

sarveṣvṛtuṣu, gharmeṣu pakṣāt pakṣādvrajedbudhaḥ/ rajasvalāmakāmāṃ ca malināmapriyāṃ tathā//

4.24.115

varṇavṛddhāṃ vayovṛddhāṃ tathā vyādhiprapīḍitām/ hīnāṅgīṃ garbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonidoṣasamanvitām//

4.24.116

sagotrāṃ gurupatnīṃ ca tathā pravrajitāmapi/ sandhyāparvasvagamyāṃ ca nopeyāt pramadāṃ naraḥ//

4.24.117

gosarge cārdharātre ca tathā madhyandineṣu ca/ lajjāsamāvahe deśe vivṛte+aśuddha eva ca//

4.24.118

kṣudhito vyādhitaścaiva kṣubdhacittaśca mānavaḥ/ vātaviṇmūtravegī ca pipāsaratidurbalaḥ//

4.24.119

tiryagyonāvayonau ca prāptaśukravidhāraṇam/ duṣṭayonau visargaṃ tu balavānapi varjayet//

4.24.120

retasaścātimātraṃ tu mūrdhāvaraṇameva ca/ sthitāvuttānaśayane viśeṣeṇaiva garhitam//

4.24.121

krīḍāyāmapi medhāvī hitārthī parivarjayet/ rajasvalāṃ prāptavato narasyāniyatātmanaḥ//

4.24.122

dṛṣṭyāyustejasāṃ hāniradharmaśca tato bhavet/ liṅginīṃ gurupatnīṃ ca sagotrāmatha parvasu//

4.24.123

vṛddhāṃ ca sandhyayoścāpi gacchato jīvitakṣayaḥ/ garbhiṇyā garbhapīḍā syād vyādhitāyāṃ balakṣayaḥ//

4.24.124

hīnāṅgīṃ malināṃ dveṣyāṃ kāmaṃ vandhyāmasaṃvṛte/ deśe+aśuddhe ca śukrasya manasaśca kṣayo bhavet//

4.24.125

kṣudhitaḥ kṣubdhacittaśca madhyāhne tṛṣito+abalaḥ/ sthitaśca hāniṃ śukrasya vāyoḥ kopaṃ ca vindati//

4.24.126

atiprasaṅgādbhavati śoṣaḥ śukrakṣayāvahaḥ/ vyādhitasya rujā plīhni mṛtyurmūrcchā ca jāyate//

4.24.127

prayūṣasyardharātre ca vātapitte prakupyataḥ/ tiryagyonāvayanau ca duṣṭayonau tathaiva ca//

4.24.128

upadaṃśastathā vāyoḥ kopaḥ śukrasya ca kṣayaḥ/ uccārite mūtrite ca †retasaśca vidhāraṇe//

4.24.129

uttāne ca bhavecchīghraṃ śukrāśmaryāstu saṃbhavaḥ/ sarvaṃ pariharettasmādetallokadvaye+ahitam//

4.24.130

śukraṃ copasthitaṃ mohānna sandhāryaṃ kathaṃcana/ vayorūpaguṇopetāṃ tulyaśīlāṃ kulānvitām†//

4.24.131

abhikāmo+abhikāmāṃ tu hṛṣṭo hṛṣṭāmalaṅkṛtām/ seveta pramadāṃ yuktyā vājīkaraṇabṛṃhitaḥ//

4.24.132

bhakṣyāḥ saśarkarāḥ kṣīraṃ sasitaṃ rasa eva ca/ snānaṃ savyajanaṃ svapno vyavāyānte hitāni tu†//

4.24.133

mukhamātraṃ samāsena sadvṛttasyaitadīritam/ ārogyamāyurartho vā gāsadbhiḥ prāpyate †nṛbhiḥ//

4.24.133_1

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne+anāgatābādhacikitsitaṃ nāma caturviṃśo+adhyāyaḥ //24//

Commentaries (1)

Linked texts (6)