The Compendium of Suśruta 4.24: caturviṃśatitamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 4.24
- Language
- Sanskrit
caturviṃśatitamo+adhyāyaḥ/
4.24.1
athāto+anāgatābādhāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
4.24.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
4.24.3
utthāyotthāya satataṃ svasthenārogyamicchatā/ dhīmatā yadanuṣṭheyaṃ tat sarvaṃ saṃpravakṣyate//
4.24.4
tatrādau †dantapavanaṃ dvādaśāṅgulamāyatam/ kaniṣṭhikāparīṇāhamṛjvagranthitamavraṇam†//
4.24.5
ayugmagranthi yaccāpi pratyagraṃ śastabhūmijam/ avekṣyartuṃ ca doṣaṃ ca rasaṃ vīryaṃ ca yojayet//
4.24.6
kaṣāyaṃ madhuraṃ tiktaṃ kaṭukaṃ prātarutthitaḥ/ nimbaśca tiktake śreṣṭhaḥ kaṣāye khadirastathā//
4.24.7
madhūko madhure śreṣṭhaḥ karañjaḥ kaṭuke tathā/ kṣaudravyoṣatrivargāktaṃ satailaṃ saindhavena ca//
4.24.8
cūrṇena tejovatyāśca dantānnityaṃ viśodhayet/ ekaikaṃ ghrṣayeddantaṃ mṛdunā kūrcakena ca//
4.24.9
dantaśodhanacūrṇena dantamāṃsānyabādhayan/ taddaurgandhyopadehau tu śleṣmāṇaṃ cāpakarṣati//
4.24.10
†vaiśadyamannābhiruciṃ saumanasyaṃ karoti ca/ na khādedgalatālvoṣṭhajihvārogasamudbhave//
4.24.11
†athāsyapāke śvāse ca kāsahikkāvamīṣu ca/ durbalo+ajīrṇabhaktaśca mūrcchārto madapīṣitaḥ//
4.24.12
śirorujārtastṛṣitaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ/ arditī karṇaśūlī ca dantarogī ca mānavaḥ//
4.24.13
jihvānirlekhanaṃ raupyaṃ sauvarṇaṃ vārkṣameva ca/ tanmalāpaharaṃ śastaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ daśāṅgulam//
4.24.14
mukhavairasyadaurgandhyaśophajāḍyaharaṃ sukham/ dantadārḍhyakaraṃ rucyaṃ snehagaṇḍūṣadhāraṇam//
4.24.15
kṣīravṛkṣakaṣāyairvā kṣīreṇa ca vimiśritaiḥ/ †bhilloṭakakaṣāyeṇa tathaivāmalakasya vā//
4.24.16
prakṣālayenmukhaṃ nentre svasthaḥ śītodakena vā/ nīlikāṃ mukhaśoṣaṃ ca piḍakāṃ vyaṅgameva ca//
4.24.17
raktapittakṛtān rogān sadya eva vināśayet/ sukhaṃ laghu nirīkṣeta dṛḍhaṃ paśyati cakṣuṣā//
4.24.18
mataṃ srotoñjanaṃ śreṣṭhaṃ viśuddhaṃ sindhusaṃbhavam/ dāhakaṇḍūmalaghnaṃ ca dṛṣṭikledarujāpaham//
4.24.19
tejorūpāvahaṃ caiva sahate mārutātapau/ na netrarogā jāyante tasmādañjanamācaret//
4.24.20
bhuktavāñchirasā snātaḥ śrāntaśchardanavāhanaiḥ/ rātrau jāgaritaścāpi nāñjyājjvarita eva ca//
4.24.21
karpūrajātīkakkolalavaṅgakaṭukāhvayaiḥ/ sacūrṇapūgaiḥ sahitaṃ patraṃ tāmbulajaṃ †śubham//
4.24.22
mukhavaiśadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakārakam/ hanudantasvaramalajihvendriyaviśodhanam//
4.24.23
prasekaśamanaṃ hṛdyaṃ galāmayavināśanam/ pathyaṃ suptotthite bhukte snāte vānte ca mānave//
4.24.24
raktapittakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchāparītinām/ rūkṣadurbalamartyānāṃ na hitaṃ cāsyaśoṣiṇām//
4.24.25
śirogatāṃstathā rogāñchirobhaṅgo+apakarṣati/ keśānāṃ mārdavaṃ dairghyaṃ bahutvaṃ snigdhakṛṣṇatām//
4.24.26
karoti śirasastṛptiṃ sutvakkamapi cānanam/ santarpaṇaṃ cendriyāṇāṃ śirasaḥ pratipūraṇam//
4.24.27
madhukaṃ kṣīraśuklā ca saralaṃ devadāru ca/ kṣudrakaṃ pañcanāmānaṃ samabhāgāni saṃharet//
4.24.28
teṣāṃ kalkakaṣāyābhyāṃ cakrateilaṃ vipācayet/ sadaiva śītalaṃ jantormūrdhni tailaṃ pradāpayet//
4.24.29
keśaprasādhanī keśyā rajojantumalāpahā/ hanumanyāśiraḥkarṇaśūlaghnaṃ karṇapūraṇam//
4.24.30
abhyaṅgo mārdavakaraḥ kaphavātanirodhanaḥ/ dhātūnāṃ puṣṭijanano mṛjāvarṇabalapradaḥ//
4.24.31
sekaḥ śramaghno+anilahṛdbhagnasandhiprasādhakaḥ/ kṣatāgnidagdhābhihatavighṛṣṭānāṃ rujāpahaḥ//
4.24.32
jalasiktasya vardhante yathā mūle+aṅkurāstaroḥ/ tathā dhātuvivṛddhirhi snehasiktasya jāyate//
4.24.33
sirāmukhai romakūpairdhamanībhiśca tarpayam/ śarīrabalamādhatte yuktaḥ sneho+avagāhane//
4.24.34
tatra prakṛtisātmyartudeśadoṣavikāravit/ tailaṃ ghṛtaṃ vā matimān yuñjyādabhyaṅgasekayoḥ//
4.24.35
kevalaṃ sāmadoṣeṣu na kathañcana yojayet/ taruṇajvaryajīrṇī ca nābhyaktavyau kathañcana//
4.24.36
tathā virikto vāntaśca nirūḍho yaśca mānavaḥ/ pūrvayoḥ kṛcchratā vyādherasādhyatvamathāpi vā//
4.24.37
śeṣāṇāṃ tadahaḥ proktā agnimāndyādayo gadāḥ/ santarpaṇasamutthānāṃ rogāṇāṃ naiva kārayet//
4.24.38
śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāmasaṃjñitam/ tat †kṛtvā tu sukhaṃ dehaṃ vimṛdgīyāt samantataḥ//
4.24.39
śarīropacayaḥ kāntirgātrāṇāṃ suvibhaktatā/ dīptāgnitvamanālasyaṃ sthiratvaṃ lāghavaṃ mṛjā//
4.24.40
śramaklamapipāseṣṇaśītādīnāṃ sahiṣṇutā/ ārogyaṃ cāpi paramaṃ vyāyāmādupajāyate//
4.24.41
na cāsti sadṛśaṃ tena kiñcit sthaulyāpakarṣaṇam/ na ca vyāyāminaṃ martyamardayantyarayo balāt†//
4.24.42
na cainaṃ sahasā++ākramya jarā samadhirohati/ sthirībhavati māṃsaṃ ca vyāyāmābhiratasya ca//
4.24.43
vyāyāmasvinnagātrasya† padbhyāmudvartitasya† ca/ vyādhayo nopasarpanti siṃhaṃ kṣudramṛgā eva//
4.24.44
vayorūpaguṇairhīnamapi kuryāt sudarśanam/ vyāyāmaṃ kurvato nityaṃ viruddhamapi bhojanam//
4.24.45
vidagdhamavidagdhaṃ vā nirdoṣaṃ paripacyate/ vyāyāmo hi sadā pathyo balināṃ snigdhabhojinām//
4.24.46
sa ca śīte vasante ca teṣāṃ pathyatamaḥ smṛtaḥ/ sarveṣvṛtuṣvaharahaḥ pumbhirātmahitaiṣibhiḥ//
4.24.47
balasyārdhena kartavyo vyāyāmo hantyato+anyathā/ hṛdi sthānasthito vāyuryadā vaktraṃ prapadyate//
4.24.48
vyāyāmaṃ kurvato jantostadbalārdhasya lakṣaṇam/ vayobalaśarīrāṇi deśakālāśanāni ca//
4.24.49
samīkṣya kuryādvyāyāmamanyathā rogamāpnuyāt/ kṣayatṛṣṇārucicchardiraktapittabhramaklamāḥ//
4.24.50
kāsaśoṣajvaraśvāsā ativyāyāmasaṃbhavāḥ/ raktapittī kṛśaḥ śoṣī śvāsakāsakṣatāturaḥ//
4.24.51
bhuktavān strīṣu ca kṣīṇastṛḍbhramārtaśca varjayet/ udvartanaṃ vātaharaṃ kaphamedovilāpanam//
4.24.52
sthirīkaraṇamaṅgānāṃ tvakprasthādakaraṃ param/ sirāmukhaviviktatvaṃ tvaksthasyāgneśca tejanam//
4.24.53
udgharṣaṇotsādanābhyāṃ jāyeyātāmasaṃśayam/ utsādanādbhavet strīṇāṃ viśeṣāt kāntimadvapuḥ//
4.24.54
praharṣasaubhāgyamṛjālāghavādiguṇānvitam/ udgharṣaṇaṃ tu vijñeyaṃ kaṇḍūkoṣṭhānilāpaham//
4.24.55
ūrvoḥ saṃjanayatyāśu phenakaḥ sthairyalāghave/ kaṇḍūkoṭhānilastambhamalarogāpahaśca saḥ//
4.24.56
tejanaṃ tvaggatasyāgneḥ sirāmukhavivecanam/ udgharṣaṇaṃ tviṣṭikayā kaṇḍūkoṭhavināśanam//
4.24.57
nidrādāhaśramaharaṃ svedakaṇḍūtṛṣāpaham/ hṛdyaṃ malaharaṃ śreṣṭhaṃ sarvendriyavibodhanam†//
4.24.58
tandrāpāpmopaśamanaṃ tuṣṭidaṃ puṃstvavardhanam/ raktaprasādanaṃ cāpi snānamagneśca dīpanam//
4.24.59
uṣṇena śirasaḥ snānamahitaṃ cakṣuṣaḥ sadā/ śītena śirasaḥ snānaṃ cakṣuṣyamiti nirdiśet//
4.24.60
śleṣmamārutakope tu jñātvā vyādhibalābalam/ kāmamuṣṇaṃ śiraḥsnānaṃ bhaiṣajyārthaṃ† samācaret//
4.24.61
atiśītāmbu śīte ca śleṣmamārutakopanam/ atyuṣṇamuṣṇakāle ca pittaśoṇitakopanam//
4.24.62
taccātisārajvaritakarṇaśūlānilārtiṣu/ ādhmānārocakājīrṇabhuktavatsu ca garhitam//
4.24.63
saubhāgyadaṃ varṇakaraṃ prītyojobalavardhanam/ svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnamanulepanam//
4.24.64
snānaṃ yeṣāṃ niṣiddhaṃ tu teṣāmapyanulepanam/ rakṣoghnamatha caujasyaṃ saubhāgyakaramuttamam//
4.24.65
sumanombararatnānāṃ dhāraṇaṃ prītivardhanam/ mukhālepāddṛḍhaṃ cakṣuḥ pīnagaṇḍaṃ tathā++ānanam//
4.24.66
avyaṅgapiḍakaṃ kāntaṃ bhavatyambujasannibham/ paksmalaṃ viśadaṃ kāntamamalojjvalamaṇḍalam//
4.24.67
netramañjanasaṃyogādbhaveccāmalatārakam/ yaśasyaṃ svargyamāyuṣyaṃ dhanadhānyavivardhanam//
4.24.68
devatātithiviprāṇāṃ pūjanaṃ gotravardhanam/ āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo balakṛddehadhārakaḥ//
4.24.69
āyustejaḥsamutsāhasmṛtyojognivivardhanaḥ/ pādaprakṣālanaṃ pādamalarogaśramāpaham//
4.24.70
cakṣuḥprasādanaṃ vṛṣyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam/ nidrākaro dehasukhaścakṣuṣyaḥ śramasuptinut//
4.24.71
pādatvaṅmṛdukārī ca pādābhyaṅgaḥ sadā hitaḥ/ pādarogaharaṃ †vṛṣyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam//
4.24.72
sukhapracāramojasyaṃ sadā pādatradhāraṇam/ anārogyamanāyuṣyaṃ cakṣuṣorupaghātakṛt//
4.24.73
pādābhyāmanupānadbhyāṃ sadā caṅkramaṇaṃ nṛṇām/ pāpmopaśamanaṃ keśanakharomāpamārjanam//
4.24.74
harṣalāghavasaubhāgyakaramutsāhavardhanam/ †bāṇavāraṃ mṛjāvarṇatejobalavivardhanam//
4.24.75
pavitraṃ keśyamuṣṇīṣaṃ vātātaparajopaham/ varṣānilarajogharmahimādīnāṃ nivāraṇam//
4.24.76
varṇyaṃ cakṣuṣyamaujasyaṃ śaṅkaraṃ chatradhāraṇam/ śunaḥ sarīsṛpavyālaviṣāṇibhyo bhayāpaham//
4.24.77
śramaskhalanadoṣaghnaṃ sthavire ca praśasyate/ sattvotsāhabalasthairyadhairyavīryavivardhanam//
4.24.78
avaṣṭambhakaraṃ cāpi †bhayaghnaṃ daṇḍadhāraṇam/ āsyā varṇakaphasthaulyasaukumāryakarī sukhā//
4.24.79
adhvā varṇakaphasthaulyasaukumāryavināśanaḥ/ atyadhvā viparīto+āsmājjarādaurbalyakṛcca saḥ//
4.24.80
yattu caṅkramaṇaṃ nātidehapīḍākaraṃ bhavet/ tadāyurbalamedhāgnipradamindriyabodhanam//
4.24.81
śramānilaharaṃ vṛṣyaṃ puṣṭinidrādhṛtipradam/ sukhaṃ śayyāsanaṃ duḥkhaṃ viparītaguṇaṃ matam//
4.24.82
bālavyajanamaujasyaṃ makṣikādīnapohati/ śoṣadāhaśramasvedamūrcchāghno vyajanānilaḥ//
4.24.83
prītinidrākaraṃ vṛṣyaṃ kaphavātaśramāpaham/ saṃvāhanaṃ māṃsaraktatvakprasādakaraṃ sukham//
4.24.84
pravātaṃ raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhapaktinut/ svedamūrcchāpipāsāghnamapravātamato+anyathā//
4.24.85
sukhaṃ vātaṃ praseveta grīṣme śaradi mānavaḥ/ nivātaṃ hyāyuṣe sevyamārogyāya ca sarvadā//
4.24.86
ātapaḥ pittatṛṣṇāgnisvedamūrcchābhramāsrakṛt/ dāhavaivarṇyakārī ca chāyā caitānapohati//
4.24.87
agnirvātakaphastambhaśītavepathunāśanaḥ/ āmābhiṣyandajaraśo raktapittapradūṣaṇaḥ//
4.24.88
puṣṭivarṇabalotsāhamagnidīptimatandritām/ karoti dhātusāmyaṃ ca nidrā kāle niṣevitā//
4.24.89
tatrādita eva nīcanakharomṇā śucinā śuklavāsasā laghūṣṇīṣacchatropānatkena daṇḍapāṇinā kāle hitamitamadhurapūrvābhibhāṣiṇā bandhubhūtena bhūtānāṃ guruvṛddhānumatena susahāyenānanyamanasā khalūpacaritavyaṃ, tadapi na rātrau, na keśāsthikaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasnānabalibhūmiṣu, na viṣamendrakīlacatuṣpathaśvabhrāṇāmupariṣṭāt//
4.24.90
na rājadviṣṭaparuṣapaiśunyānṛtāni vadet, na devabrāhmaṇapitṛparivādāṃśca; na narendradviṣṭonmattapatitakṣudranīcānupāsīta//
4.24.91
vṛkṣaparvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavājikuñjarādyadhirohaṇāni pariharet, pūrṇanadīsamudrāviditapalvalaśvabhrakūpāvataraṇāni, bhinnaśūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyavāsāgnisaṃbhramavyālabhujaṅgakīṭasevāśca, grāmāghātakalahaśastrasannipātavyālasarīsṛpaśṛṅgisannikarṣāṃśca//
4.24.92
nāgnigogurubrāhmaṇapreṅkhādampatyantareṇa yāyāt/ na śavamanuyāyāt/ devagobrāhmaṇacaityadhvajarogipatitapāpakāriṇāṃ ca chāyāṃ nākrameta/ nāstaṃ gacchantamudyantaṃ vā++ādityaṃ vīkṣeta/ gāṃ dhāpayantīṃ dhayantīṃ paraśasyaṃ vā carantīṃ na kasmaicidācakṣīta, na colkāpātotpātendradhanūṃṣi/ nāgniṃ mukhenopadhamet/ nāpo bhūmiṃ vā pāṇipādenābhihanyāt//
4.24.93
na vegān dhārayed vātamūtrapurīṣādīnām/ na bahirvegān grāmanagaradevatāyatanaśmaśānacatuṣpathasalilāśayapathisannikṛṣṭāvutsṛjenna prakāśaṃ na vāyvagnisalilasomārkagogurupratimukham//
4.24.94
na bhūmiṃ vilikhet, nāsaṃvṛtamukhaḥ sadasi jṛmbhodagārakāsaśvāsakṣavathūnutsṛjet, na paryaṅkikāvaṣṭambhapādaprasāraṇāni gurusannidhau kuryāt//
4.24.95
na bālakarṇanāsāsrotodaśanākṣivivarāṇyabhikuṣṇīyāt†, na vījayet keśamukhanakhavastragātrāṇi, na gātranakhavaktravāditraṃ kuryāt, na kāṣṭhaloṣṭatṛṇādīnabhihanyācchindyādbhindyādvā//
4.24.96
na prativātātapaṃ seveta, na bhuktamātro+agnimupāsīta, notkaṭakālpakāṣṭhāsanamadhyāsīta, na grīvāṃ viṣamaṃ dhārayet, na viṣamakāyaḥ kriyāṃ bhajeta bhuñjīta vā, na pratatamīkṣeta viśeṣājjyotirbhāskarasūkṣmacalabhrāntāni, na bhāraṃ śirasā vahet, na svapnajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramaṇayānavāhanapradhāvanalaṅghanaplavanaprataraṇahāsyabhāṣyavyavāyavyāyāmādīnucitānapyatiseveta//
4.24.97
ucitādapyahitāt kramaśo viramet, hitamanucitamapyaseveta kramaśaḥ, na caikāntataḥ pādahīnāt//
4.24.98
nāvākśirāḥ śayīta, na bhinnapātre bhuñjīta, na vinā pātreṇa, nāñjalipuṭenāpaḥ pibet, kāle hitamitasnigdhamadhuraprāyamāhāraṃ vaidyapratyavekṣitamaśnīyāt, grāmagaṇagaṇikāpaṇikaśatrusatraśaṭhapatitabhojanāni parikaret, śeṣāṇyapi cāniṣṭarūparasagandhasparśaśabdamānasāni, anyānyevaṃguṇānyapi saṃbhramadattāni, (tānyapi) †makṣikābālopahatāni, nāprakṣālitapādo bhuñjīta na mūtroccārapīḍito na sandhyayornānupāśrito nātītakālaṃ hīnamatimātraṃ (noddhṛtasnehaṃ) ceti//
4.24.99
na bhuñjītoddhṛtasnehaṃ naṣṭaṃ paryuṣitaṃ payaḥ/ na naktaṃ dadhi bhuñjīta na cāpyaghṛtaśarkaram//
4.24.100
nāmudgayūṣaṃ nākṣaudraṃ noṣṇaṃ nāmalakairvinā/ anyathā janayet kuṣṭhavisarpādīn gadān bahūn/ nātmānamudake paśyenna nagnaḥ praviśejjalam//
4.24.101
dyūtamadyātisevāpratibhutvasākṣitvasamāhvānagoṣṭhīvāditrāṇi na seveta, srajaṃ chatropānakau kanakamatītavāsāṃsi na cānyairdhṛtāni dhārayet, brāhmaṇamagniṃ gāṃ ca nocchiṣṭaḥ spṛśet//
4.24.102
bhavanti cātra yasmin yasminnṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehinām/ teṣu teṣu pradātavyā rasāste te vijānatā//
4.24.103
varṣāsu na pibettoyaṃ pibeccharadi mātrayā/ varṣasu caturo māsān mātrāvadudakaṃ pibet//
4.24.104
uṣṇaṃ haime vasante ca kāmaṃ śrīṣme tu śītalam/ hemante ca vasante ca sīdhvariṣṭau pibennaraḥ//
4.24.105
śṛtaśītaṃ payo grīṣme prāvṛṭkāle rasaṃ pibet/ yūṣaṃ varṣati, tasyānte prapicchītalaṃ jalam//
4.24.106
svastha evamato+anyastu doṣāhāragatānugaḥ/ snehaṃ saindhavacūrṇena pippalībhiśca saṃyutam//
4.24.107
pibedagnivivṛddhyarthaṃ na ca vegān vidhārayet/ agnidīptikaraṃ nṝṇāṃ rogāṇāṃ śamanaṃ prati//
4.24.108
prāvṛṭśaradvasanteṣu samyak snehādimācaret/ kaphe pracchardanaṃ pitte vireko bastirīrane//
4.24.109
śasyate triṣvapi sadā vyāyāmo doṣanāśanaḥ/ bhuktaṃ viruddhamapyannaṃ vyāyāmānna praduṣyati//
4.24.110
utsargamaithunahāraśodhane syāttu tanmanāḥ/ neccheddoṣacayāt† prājñaḥ pīḍāṃ vā kāyamānasīm//
4.24.111
atistrīsaṃprayogācca rakṣedātmānamātmavān/ śūlakāsajvaraśvāsakārśyapāṇḍvāmayakṣayāḥ†//
4.24.112
ativyavājājjāyante rogāścākṣepakādayaḥ/ āyuṣmanto mandajarā vapurvarṇabalānvitāḥ//
4.24.113
sthiropacitamāṃsāśca bhavanti strīṣu saṃyatāḥ/ tribhistribhirahobhirvā samīyāt pramadāṃ naraḥ//
4.24.114
sarveṣvṛtuṣu, gharmeṣu pakṣāt pakṣādvrajedbudhaḥ/ rajasvalāmakāmāṃ ca malināmapriyāṃ tathā//
4.24.115
varṇavṛddhāṃ vayovṛddhāṃ tathā vyādhiprapīḍitām/ hīnāṅgīṃ garbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonidoṣasamanvitām//
4.24.116
sagotrāṃ gurupatnīṃ ca tathā pravrajitāmapi/ sandhyāparvasvagamyāṃ ca nopeyāt pramadāṃ naraḥ//
4.24.117
gosarge cārdharātre ca tathā madhyandineṣu ca/ lajjāsamāvahe deśe vivṛte+aśuddha eva ca//
4.24.118
kṣudhito vyādhitaścaiva kṣubdhacittaśca mānavaḥ/ vātaviṇmūtravegī ca pipāsaratidurbalaḥ//
4.24.119
tiryagyonāvayonau ca prāptaśukravidhāraṇam/ duṣṭayonau visargaṃ tu balavānapi varjayet//
4.24.120
retasaścātimātraṃ tu mūrdhāvaraṇameva ca/ sthitāvuttānaśayane viśeṣeṇaiva garhitam//
4.24.121
krīḍāyāmapi medhāvī hitārthī parivarjayet/ rajasvalāṃ prāptavato narasyāniyatātmanaḥ//
4.24.122
dṛṣṭyāyustejasāṃ hāniradharmaśca tato bhavet/ liṅginīṃ gurupatnīṃ ca sagotrāmatha parvasu//
4.24.123
vṛddhāṃ ca sandhyayoścāpi gacchato jīvitakṣayaḥ/ garbhiṇyā garbhapīḍā syād vyādhitāyāṃ balakṣayaḥ//
4.24.124
hīnāṅgīṃ malināṃ dveṣyāṃ kāmaṃ vandhyāmasaṃvṛte/ deśe+aśuddhe ca śukrasya manasaśca kṣayo bhavet//
4.24.125
kṣudhitaḥ kṣubdhacittaśca madhyāhne tṛṣito+abalaḥ/ sthitaśca hāniṃ śukrasya vāyoḥ kopaṃ ca vindati//
4.24.126
atiprasaṅgādbhavati śoṣaḥ śukrakṣayāvahaḥ/ vyādhitasya rujā plīhni mṛtyurmūrcchā ca jāyate//
4.24.127
prayūṣasyardharātre ca vātapitte prakupyataḥ/ tiryagyonāvayanau ca duṣṭayonau tathaiva ca//
4.24.128
upadaṃśastathā vāyoḥ kopaḥ śukrasya ca kṣayaḥ/ uccārite mūtrite ca †retasaśca vidhāraṇe//
4.24.129
uttāne ca bhavecchīghraṃ śukrāśmaryāstu saṃbhavaḥ/ sarvaṃ pariharettasmādetallokadvaye+ahitam//
4.24.130
śukraṃ copasthitaṃ mohānna sandhāryaṃ kathaṃcana/ vayorūpaguṇopetāṃ tulyaśīlāṃ kulānvitām†//
4.24.131
abhikāmo+abhikāmāṃ tu hṛṣṭo hṛṣṭāmalaṅkṛtām/ seveta pramadāṃ yuktyā vājīkaraṇabṛṃhitaḥ//
4.24.132
bhakṣyāḥ saśarkarāḥ kṣīraṃ sasitaṃ rasa eva ca/ snānaṃ savyajanaṃ svapno vyavāyānte hitāni tu†//
4.24.133
mukhamātraṃ samāsena sadvṛttasyaitadīritam/ ārogyamāyurartho vā gāsadbhiḥ prāpyate †nṛbhiḥ//
4.24.133_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne+anāgatābādhacikitsitaṃ nāma caturviṃśo+adhyāyaḥ //24//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (6)
- Bhāvasvabhāva — Mādhavadeva, Sanskrit
- Gadanigraha — Soḍhala, Sanskrit
- Caryācandrodaya — Dattarāma, Sanskrit
- Dravyaguṇasaṃgraha — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- Madanapālavinodanighaṇṭu — Madanapāla (Ṭāka), Sanskrit
- Madanapālanighaṇṭu (Madanavinoda) — Madanapāla (Ṭāka), Sanskrit