<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 4.24

# The Compendium of Suśruta 4.24: caturviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.24

- **Language:** Sanskrit

### caturviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

### [4.24.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.1)

athāto+anāgatābādhāpratiṣedhaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [4.24.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [4.24.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.3)

utthāyotthāya satataṃ svasthenārogyamicchatā/ dhīmatā yadanuṣṭheyaṃ tat sarvaṃ saṃpravakṣyate//

### [4.24.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.4)

tatrādau †dantapavanaṃ dvādaśāṅgulamāyatam/ kaniṣṭhikāparīṇāhamṛjvagranthitamavraṇam†//

### [4.24.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.5)

ayugmagranthi yaccāpi pratyagraṃ śastabhūmijam/ avekṣyartuṃ ca doṣaṃ ca rasaṃ vīryaṃ ca yojayet//

### [4.24.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.6)

kaṣāyaṃ madhuraṃ tiktaṃ kaṭukaṃ prātarutthitaḥ/ nimbaśca tiktake śreṣṭhaḥ kaṣāye khadirastathā//

### [4.24.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.7)

madhūko madhure śreṣṭhaḥ karañjaḥ kaṭuke tathā/ kṣaudravyoṣatrivargāktaṃ satailaṃ saindhavena ca//

### [4.24.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.8)

cūrṇena tejovatyāśca dantānnityaṃ viśodhayet/ ekaikaṃ ghrṣayeddantaṃ mṛdunā kūrcakena ca//

### [4.24.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.9)

dantaśodhanacūrṇena dantamāṃsānyabādhayan/ taddaurgandhyopadehau tu śleṣmāṇaṃ cāpakarṣati//

### [4.24.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.10)

†vaiśadyamannābhiruciṃ saumanasyaṃ karoti ca/ na khādedgalatālvoṣṭhajihvārogasamudbhave//

### [4.24.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.11)

†athāsyapāke śvāse ca kāsahikkāvamīṣu ca/ durbalo+ajīrṇabhaktaśca mūrcchārto madapīṣitaḥ//

### [4.24.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.12)

śirorujārtastṛṣitaḥ śrāntaḥ pānaklamānvitaḥ/ arditī karṇaśūlī ca dantarogī ca mānavaḥ//

### [4.24.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.13)

jihvānirlekhanaṃ raupyaṃ sauvarṇaṃ vārkṣameva ca/ tanmalāpaharaṃ śastaṃ mṛdu ślakṣṇaṃ daśāṅgulam//

### [4.24.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.14)

mukhavairasyadaurgandhyaśophajāḍyaharaṃ sukham/ dantadārḍhyakaraṃ rucyaṃ snehagaṇḍūṣadhāraṇam//

### [4.24.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.15)

kṣīravṛkṣakaṣāyairvā kṣīreṇa ca vimiśritaiḥ/ †bhilloṭakakaṣāyeṇa tathaivāmalakasya vā//

### [4.24.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.16)

prakṣālayenmukhaṃ nentre svasthaḥ śītodakena vā/ nīlikāṃ mukhaśoṣaṃ ca piḍakāṃ vyaṅgameva ca//

### [4.24.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.17)

raktapittakṛtān rogān sadya eva vināśayet/ sukhaṃ laghu nirīkṣeta dṛḍhaṃ paśyati cakṣuṣā//

### [4.24.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.18)

mataṃ srotoñjanaṃ śreṣṭhaṃ viśuddhaṃ sindhusaṃbhavam/ dāhakaṇḍūmalaghnaṃ ca dṛṣṭikledarujāpaham//

### [4.24.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.19)

tejorūpāvahaṃ caiva sahate mārutātapau/ na netrarogā jāyante tasmādañjanamācaret//

### [4.24.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.20)

bhuktavāñchirasā snātaḥ śrāntaśchardanavāhanaiḥ/ rātrau jāgaritaścāpi nāñjyājjvarita eva ca//

### [4.24.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.21)

karpūrajātīkakkolalavaṅgakaṭukāhvayaiḥ/ sacūrṇapūgaiḥ sahitaṃ patraṃ tāmbulajaṃ †śubham//

### [4.24.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.22)

mukhavaiśadyasaugandhyakāntisauṣṭhavakārakam/ hanudantasvaramalajihvendriyaviśodhanam//

### [4.24.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.23)

prasekaśamanaṃ hṛdyaṃ galāmayavināśanam/ pathyaṃ suptotthite bhukte snāte vānte ca mānave//

### [4.24.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.24)

raktapittakṣatakṣīṇatṛṣṇāmūrcchāparītinām/ rūkṣadurbalamartyānāṃ na hitaṃ cāsyaśoṣiṇām//

### [4.24.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.25)

śirogatāṃstathā rogāñchirobhaṅgo+apakarṣati/ keśānāṃ mārdavaṃ dairghyaṃ bahutvaṃ snigdhakṛṣṇatām//

### [4.24.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.26)

karoti śirasastṛptiṃ sutvakkamapi cānanam/ santarpaṇaṃ cendriyāṇāṃ śirasaḥ pratipūraṇam//

### [4.24.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.27)

madhukaṃ kṣīraśuklā ca saralaṃ devadāru ca/ kṣudrakaṃ pañcanāmānaṃ samabhāgāni saṃharet//

### [4.24.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.28)

teṣāṃ kalkakaṣāyābhyāṃ cakrateilaṃ vipācayet/ sadaiva śītalaṃ jantormūrdhni tailaṃ pradāpayet//

### [4.24.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.29)

keśaprasādhanī keśyā rajojantumalāpahā/ hanumanyāśiraḥkarṇaśūlaghnaṃ karṇapūraṇam//

### [4.24.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.30)

abhyaṅgo mārdavakaraḥ kaphavātanirodhanaḥ/ dhātūnāṃ puṣṭijanano mṛjāvarṇabalapradaḥ//

### [4.24.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.31)

sekaḥ śramaghno+anilahṛdbhagnasandhiprasādhakaḥ/ kṣatāgnidagdhābhihatavighṛṣṭānāṃ rujāpahaḥ//

### [4.24.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.32)

jalasiktasya vardhante yathā mūle+aṅkurāstaroḥ/ tathā dhātuvivṛddhirhi snehasiktasya jāyate//

### [4.24.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.33)

sirāmukhai romakūpairdhamanībhiśca tarpayam/ śarīrabalamādhatte yuktaḥ sneho+avagāhane//

### [4.24.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.34)

tatra prakṛtisātmyartudeśadoṣavikāravit/ tailaṃ ghṛtaṃ vā matimān yuñjyādabhyaṅgasekayoḥ//

### [4.24.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.35)

kevalaṃ sāmadoṣeṣu na kathañcana yojayet/ taruṇajvaryajīrṇī ca nābhyaktavyau kathañcana//

### [4.24.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.36)

tathā virikto vāntaśca nirūḍho yaśca mānavaḥ/ pūrvayoḥ kṛcchratā vyādherasādhyatvamathāpi vā//

### [4.24.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.37)

śeṣāṇāṃ tadahaḥ proktā agnimāndyādayo gadāḥ/ santarpaṇasamutthānāṃ rogāṇāṃ naiva kārayet//

### [4.24.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.38)

śarīrāyāsajananaṃ karma vyāyāmasaṃjñitam/ tat †kṛtvā tu sukhaṃ dehaṃ vimṛdgīyāt samantataḥ//

### [4.24.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.39)

śarīropacayaḥ kāntirgātrāṇāṃ suvibhaktatā/ dīptāgnitvamanālasyaṃ sthiratvaṃ lāghavaṃ mṛjā//

### [4.24.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.40)

śramaklamapipāseṣṇaśītādīnāṃ sahiṣṇutā/ ārogyaṃ cāpi paramaṃ vyāyāmādupajāyate//

### [4.24.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.41)

na cāsti sadṛśaṃ tena kiñcit sthaulyāpakarṣaṇam/ na ca vyāyāminaṃ martyamardayantyarayo balāt†//

### [4.24.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.42)

na cainaṃ sahasā++ākramya jarā samadhirohati/ sthirībhavati māṃsaṃ ca vyāyāmābhiratasya ca//

### [4.24.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.43)

vyāyāmasvinnagātrasya† padbhyāmudvartitasya† ca/ vyādhayo nopasarpanti siṃhaṃ kṣudramṛgā eva//

### [4.24.44](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.44)

vayorūpaguṇairhīnamapi kuryāt sudarśanam/ vyāyāmaṃ kurvato nityaṃ viruddhamapi bhojanam//

### [4.24.45](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.45)

vidagdhamavidagdhaṃ vā nirdoṣaṃ paripacyate/ vyāyāmo hi sadā pathyo balināṃ snigdhabhojinām//

### [4.24.46](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.46)

sa ca śīte vasante ca teṣāṃ pathyatamaḥ smṛtaḥ/ sarveṣvṛtuṣvaharahaḥ pumbhirātmahitaiṣibhiḥ//

### [4.24.47](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.47)

balasyārdhena kartavyo vyāyāmo hantyato+anyathā/ hṛdi sthānasthito vāyuryadā vaktraṃ prapadyate//

### [4.24.48](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.48)

vyāyāmaṃ kurvato jantostadbalārdhasya lakṣaṇam/ vayobalaśarīrāṇi deśakālāśanāni ca//

### [4.24.49](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.49)

samīkṣya kuryādvyāyāmamanyathā rogamāpnuyāt/ kṣayatṛṣṇārucicchardiraktapittabhramaklamāḥ//

### [4.24.50](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.50)

kāsaśoṣajvaraśvāsā ativyāyāmasaṃbhavāḥ/ raktapittī kṛśaḥ śoṣī śvāsakāsakṣatāturaḥ//

### [4.24.51](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.51)

bhuktavān strīṣu ca kṣīṇastṛḍbhramārtaśca varjayet/ udvartanaṃ vātaharaṃ kaphamedovilāpanam//

### [4.24.52](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.52)

sthirīkaraṇamaṅgānāṃ tvakprasthādakaraṃ param/ sirāmukhaviviktatvaṃ tvaksthasyāgneśca tejanam//

### [4.24.53](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.53)

udgharṣaṇotsādanābhyāṃ jāyeyātāmasaṃśayam/ utsādanādbhavet strīṇāṃ viśeṣāt kāntimadvapuḥ//

### [4.24.54](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.54)

praharṣasaubhāgyamṛjālāghavādiguṇānvitam/ udgharṣaṇaṃ tu vijñeyaṃ kaṇḍūkoṣṭhānilāpaham//

### [4.24.55](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.55)

ūrvoḥ saṃjanayatyāśu phenakaḥ sthairyalāghave/ kaṇḍūkoṭhānilastambhamalarogāpahaśca saḥ//

### [4.24.56](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.56)

tejanaṃ tvaggatasyāgneḥ sirāmukhavivecanam/ udgharṣaṇaṃ tviṣṭikayā kaṇḍūkoṭhavināśanam//

### [4.24.57](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.57)

nidrādāhaśramaharaṃ svedakaṇḍūtṛṣāpaham/ hṛdyaṃ malaharaṃ śreṣṭhaṃ sarvendriyavibodhanam†//

### [4.24.58](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.58)

tandrāpāpmopaśamanaṃ tuṣṭidaṃ puṃstvavardhanam/ raktaprasādanaṃ cāpi snānamagneśca dīpanam//

### [4.24.59](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.59)

uṣṇena śirasaḥ snānamahitaṃ cakṣuṣaḥ sadā/ śītena śirasaḥ snānaṃ cakṣuṣyamiti nirdiśet//

### [4.24.60](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.60)

śleṣmamārutakope tu jñātvā vyādhibalābalam/ kāmamuṣṇaṃ śiraḥsnānaṃ bhaiṣajyārthaṃ† samācaret//

### [4.24.61](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.61)

atiśītāmbu śīte ca śleṣmamārutakopanam/ atyuṣṇamuṣṇakāle ca pittaśoṇitakopanam//

### [4.24.62](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.62)

taccātisārajvaritakarṇaśūlānilārtiṣu/ ādhmānārocakājīrṇabhuktavatsu ca garhitam//

### [4.24.63](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.63)

saubhāgyadaṃ varṇakaraṃ prītyojobalavardhanam/ svedadaurgandhyavaivarṇyaśramaghnamanulepanam//

### [4.24.64](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.64)

snānaṃ yeṣāṃ niṣiddhaṃ tu teṣāmapyanulepanam/ rakṣoghnamatha caujasyaṃ saubhāgyakaramuttamam//

### [4.24.65](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.65)

sumanombararatnānāṃ dhāraṇaṃ prītivardhanam/ mukhālepāddṛḍhaṃ cakṣuḥ pīnagaṇḍaṃ tathā++ānanam//

### [4.24.66](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.66)

avyaṅgapiḍakaṃ kāntaṃ bhavatyambujasannibham/ paksmalaṃ viśadaṃ kāntamamalojjvalamaṇḍalam//

### [4.24.67](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.67)

netramañjanasaṃyogādbhaveccāmalatārakam/ yaśasyaṃ svargyamāyuṣyaṃ dhanadhānyavivardhanam//

### [4.24.68](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.68)

devatātithiviprāṇāṃ pūjanaṃ gotravardhanam/ āhāraḥ prīṇanaḥ sadyo balakṛddehadhārakaḥ//

### [4.24.69](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.69)

āyustejaḥsamutsāhasmṛtyojognivivardhanaḥ/ pādaprakṣālanaṃ pādamalarogaśramāpaham//

### [4.24.70](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.70)

cakṣuḥprasādanaṃ vṛṣyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam/ nidrākaro dehasukhaścakṣuṣyaḥ śramasuptinut//

### [4.24.71](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.71)

pādatvaṅmṛdukārī ca pādābhyaṅgaḥ sadā hitaḥ/ pādarogaharaṃ †vṛṣyaṃ rakṣoghnaṃ prītivardhanam//

### [4.24.72](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.72)

sukhapracāramojasyaṃ sadā pādatradhāraṇam/ anārogyamanāyuṣyaṃ cakṣuṣorupaghātakṛt//

### [4.24.73](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.73)

pādābhyāmanupānadbhyāṃ sadā caṅkramaṇaṃ nṛṇām/ pāpmopaśamanaṃ keśanakharomāpamārjanam//

### [4.24.74](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.74)

harṣalāghavasaubhāgyakaramutsāhavardhanam/ †bāṇavāraṃ mṛjāvarṇatejobalavivardhanam//

### [4.24.75](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.75)

pavitraṃ keśyamuṣṇīṣaṃ vātātaparajopaham/ varṣānilarajogharmahimādīnāṃ nivāraṇam//

### [4.24.76](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.76)

varṇyaṃ cakṣuṣyamaujasyaṃ śaṅkaraṃ chatradhāraṇam/ śunaḥ sarīsṛpavyālaviṣāṇibhyo bhayāpaham//

### [4.24.77](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.77)

śramaskhalanadoṣaghnaṃ sthavire ca praśasyate/ sattvotsāhabalasthairyadhairyavīryavivardhanam//

### [4.24.78](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.78)

avaṣṭambhakaraṃ cāpi †bhayaghnaṃ daṇḍadhāraṇam/ āsyā varṇakaphasthaulyasaukumāryakarī sukhā//

### [4.24.79](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.79)

adhvā varṇakaphasthaulyasaukumāryavināśanaḥ/ atyadhvā viparīto+āsmājjarādaurbalyakṛcca saḥ//

### [4.24.80](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.80)

yattu caṅkramaṇaṃ nātidehapīḍākaraṃ bhavet/ tadāyurbalamedhāgnipradamindriyabodhanam//

### [4.24.81](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.81)

śramānilaharaṃ vṛṣyaṃ puṣṭinidrādhṛtipradam/ sukhaṃ śayyāsanaṃ duḥkhaṃ viparītaguṇaṃ matam//

### [4.24.82](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.82)

bālavyajanamaujasyaṃ makṣikādīnapohati/ śoṣadāhaśramasvedamūrcchāghno vyajanānilaḥ//

### [4.24.83](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.83)

prītinidrākaraṃ vṛṣyaṃ kaphavātaśramāpaham/ saṃvāhanaṃ māṃsaraktatvakprasādakaraṃ sukham//

### [4.24.84](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.84)

pravātaṃ raukṣyavaivarṇyastambhakṛddāhapaktinut/ svedamūrcchāpipāsāghnamapravātamato+anyathā//

### [4.24.85](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.85)

sukhaṃ vātaṃ praseveta grīṣme śaradi mānavaḥ/ nivātaṃ hyāyuṣe sevyamārogyāya ca sarvadā//

### [4.24.86](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.86)

ātapaḥ pittatṛṣṇāgnisvedamūrcchābhramāsrakṛt/ dāhavaivarṇyakārī ca chāyā caitānapohati//

### [4.24.87](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.87)

agnirvātakaphastambhaśītavepathunāśanaḥ/ āmābhiṣyandajaraśo raktapittapradūṣaṇaḥ//

### [4.24.88](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.88)

puṣṭivarṇabalotsāhamagnidīptimatandritām/ karoti dhātusāmyaṃ ca nidrā kāle niṣevitā//

### [4.24.89](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.89)

tatrādita eva nīcanakharomṇā śucinā śuklavāsasā laghūṣṇīṣacchatropānatkena daṇḍapāṇinā kāle hitamitamadhurapūrvābhibhāṣiṇā bandhubhūtena bhūtānāṃ guruvṛddhānumatena susahāyenānanyamanasā khalūpacaritavyaṃ, tadapi na rātrau, na keśāsthikaṇṭakāśmatuṣabhasmotkarakapālāṅgārāmedhyasnānabalibhūmiṣu, na viṣamendrakīlacatuṣpathaśvabhrāṇāmupariṣṭāt//

### [4.24.90](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.90)

na rājadviṣṭaparuṣapaiśunyānṛtāni vadet, na devabrāhmaṇapitṛparivādāṃśca; na narendradviṣṭonmattapatitakṣudranīcānupāsīta//

### [4.24.91](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.91)

vṛkṣaparvataprapātaviṣamavalmīkaduṣṭavājikuñjarādyadhirohaṇāni pariharet, pūrṇanadīsamudrāviditapalvalaśvabhrakūpāvataraṇāni, bhinnaśūnyāgāraśmaśānavijanāraṇyavāsāgnisaṃbhramavyālabhujaṅgakīṭasevāśca, grāmāghātakalahaśastrasannipātavyālasarīsṛpaśṛṅgisannikarṣāṃśca//

### [4.24.92](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.92)

nāgnigogurubrāhmaṇapreṅkhādampatyantareṇa yāyāt/ na śavamanuyāyāt/ devagobrāhmaṇacaityadhvajarogipatitapāpakāriṇāṃ ca chāyāṃ nākrameta/ nāstaṃ gacchantamudyantaṃ vā++ādityaṃ vīkṣeta/ gāṃ dhāpayantīṃ dhayantīṃ paraśasyaṃ vā carantīṃ na kasmaicidācakṣīta, na colkāpātotpātendradhanūṃṣi/ nāgniṃ mukhenopadhamet/ nāpo bhūmiṃ vā pāṇipādenābhihanyāt//

### [4.24.93](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.93)

na vegān dhārayed vātamūtrapurīṣādīnām/ na bahirvegān grāmanagaradevatāyatanaśmaśānacatuṣpathasalilāśayapathisannikṛṣṭāvutsṛjenna prakāśaṃ na vāyvagnisalilasomārkagogurupratimukham//

### [4.24.94](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.94)

na bhūmiṃ vilikhet, nāsaṃvṛtamukhaḥ sadasi jṛmbhodagārakāsaśvāsakṣavathūnutsṛjet, na paryaṅkikāvaṣṭambhapādaprasāraṇāni gurusannidhau kuryāt//

### [4.24.95](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.95)

na bālakarṇanāsāsrotodaśanākṣivivarāṇyabhikuṣṇīyāt†, na vījayet keśamukhanakhavastragātrāṇi, na gātranakhavaktravāditraṃ kuryāt, na kāṣṭhaloṣṭatṛṇādīnabhihanyācchindyādbhindyādvā//

### [4.24.96](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.96)

na prativātātapaṃ seveta, na bhuktamātro+agnimupāsīta, notkaṭakālpakāṣṭhāsanamadhyāsīta, na grīvāṃ viṣamaṃ dhārayet, na viṣamakāyaḥ kriyāṃ bhajeta bhuñjīta vā, na pratatamīkṣeta viśeṣājjyotirbhāskarasūkṣmacalabhrāntāni, na bhāraṃ śirasā vahet, na svapnajāgaraṇaśayanāsanasthānacaṅkramaṇayānavāhanapradhāvanalaṅghanaplavanaprataraṇahāsyabhāṣyavyavāyavyāyāmādīnucitānapyatiseveta//

### [4.24.97](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.97)

ucitādapyahitāt kramaśo viramet, hitamanucitamapyaseveta kramaśaḥ, na caikāntataḥ pādahīnāt//

### [4.24.98](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.98)

nāvākśirāḥ śayīta, na bhinnapātre bhuñjīta, na vinā pātreṇa, nāñjalipuṭenāpaḥ pibet, kāle hitamitasnigdhamadhuraprāyamāhāraṃ vaidyapratyavekṣitamaśnīyāt, grāmagaṇagaṇikāpaṇikaśatrusatraśaṭhapatitabhojanāni parikaret, śeṣāṇyapi cāniṣṭarūparasagandhasparśaśabdamānasāni, anyānyevaṃguṇānyapi saṃbhramadattāni, (tānyapi) †makṣikābālopahatāni, nāprakṣālitapādo bhuñjīta na mūtroccārapīḍito na sandhyayornānupāśrito nātītakālaṃ hīnamatimātraṃ (noddhṛtasnehaṃ) ceti//

### [4.24.99](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.99)

na bhuñjītoddhṛtasnehaṃ naṣṭaṃ paryuṣitaṃ payaḥ/ na naktaṃ dadhi bhuñjīta na cāpyaghṛtaśarkaram//

### [4.24.100](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.100)

nāmudgayūṣaṃ nākṣaudraṃ noṣṇaṃ nāmalakairvinā/ anyathā janayet kuṣṭhavisarpādīn gadān bahūn/ nātmānamudake paśyenna nagnaḥ praviśejjalam//

### [4.24.101](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.101)

dyūtamadyātisevāpratibhutvasākṣitvasamāhvānagoṣṭhīvāditrāṇi na seveta, srajaṃ chatropānakau kanakamatītavāsāṃsi na cānyairdhṛtāni dhārayet, brāhmaṇamagniṃ gāṃ ca nocchiṣṭaḥ spṛśet//

### [4.24.102](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.102)

bhavanti cātra yasmin yasminnṛtau ye ye doṣāḥ kupyanti dehinām/ teṣu teṣu pradātavyā rasāste te vijānatā//

### [4.24.103](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.103)

varṣāsu na pibettoyaṃ pibeccharadi mātrayā/ varṣasu caturo māsān mātrāvadudakaṃ pibet//

### [4.24.104](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.104)

uṣṇaṃ haime vasante ca kāmaṃ śrīṣme tu śītalam/ hemante ca vasante ca sīdhvariṣṭau pibennaraḥ//

### [4.24.105](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.105)

śṛtaśītaṃ payo grīṣme prāvṛṭkāle rasaṃ pibet/ yūṣaṃ varṣati, tasyānte prapicchītalaṃ jalam//

### [4.24.106](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.106)

svastha evamato+anyastu doṣāhāragatānugaḥ/ snehaṃ saindhavacūrṇena pippalībhiśca saṃyutam//

### [4.24.107](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.107)

pibedagnivivṛddhyarthaṃ na ca vegān vidhārayet/ agnidīptikaraṃ nṝṇāṃ rogāṇāṃ śamanaṃ prati//

### [4.24.108](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.108)

prāvṛṭśaradvasanteṣu samyak snehādimācaret/ kaphe pracchardanaṃ pitte vireko bastirīrane//

### [4.24.109](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.109)

śasyate triṣvapi sadā vyāyāmo doṣanāśanaḥ/ bhuktaṃ viruddhamapyannaṃ vyāyāmānna praduṣyati//

### [4.24.110](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.110)

utsargamaithunahāraśodhane syāttu tanmanāḥ/ neccheddoṣacayāt† prājñaḥ pīḍāṃ vā kāyamānasīm//

### [4.24.111](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.111)

atistrīsaṃprayogācca rakṣedātmānamātmavān/ śūlakāsajvaraśvāsakārśyapāṇḍvāmayakṣayāḥ†//

### [4.24.112](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.112)

ativyavājājjāyante rogāścākṣepakādayaḥ/ āyuṣmanto mandajarā vapurvarṇabalānvitāḥ//

### [4.24.113](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.113)

sthiropacitamāṃsāśca bhavanti strīṣu saṃyatāḥ/ tribhistribhirahobhirvā samīyāt pramadāṃ naraḥ//

### [4.24.114](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.114)

sarveṣvṛtuṣu, gharmeṣu pakṣāt pakṣādvrajedbudhaḥ/ rajasvalāmakāmāṃ ca malināmapriyāṃ tathā//

### [4.24.115](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.115)

varṇavṛddhāṃ vayovṛddhāṃ tathā vyādhiprapīḍitām/ hīnāṅgīṃ garbhiṇīṃ dveṣyāṃ yonidoṣasamanvitām//

### [4.24.116](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.116)

sagotrāṃ gurupatnīṃ ca tathā pravrajitāmapi/ sandhyāparvasvagamyāṃ ca nopeyāt pramadāṃ naraḥ//

### [4.24.117](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.117)

gosarge cārdharātre ca tathā madhyandineṣu ca/ lajjāsamāvahe deśe vivṛte+aśuddha eva ca//

### [4.24.118](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.118)

kṣudhito vyādhitaścaiva kṣubdhacittaśca mānavaḥ/ vātaviṇmūtravegī ca pipāsaratidurbalaḥ//

### [4.24.119](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.119)

tiryagyonāvayonau ca prāptaśukravidhāraṇam/ duṣṭayonau visargaṃ tu balavānapi varjayet//

### [4.24.120](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.120)

retasaścātimātraṃ tu mūrdhāvaraṇameva ca/ sthitāvuttānaśayane viśeṣeṇaiva garhitam//

### [4.24.121](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.121)

krīḍāyāmapi medhāvī hitārthī parivarjayet/ rajasvalāṃ prāptavato narasyāniyatātmanaḥ//

### [4.24.122](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.122)

dṛṣṭyāyustejasāṃ hāniradharmaśca tato bhavet/ liṅginīṃ gurupatnīṃ ca sagotrāmatha parvasu//

### [4.24.123](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.123)

vṛddhāṃ ca sandhyayoścāpi gacchato jīvitakṣayaḥ/ garbhiṇyā garbhapīḍā syād vyādhitāyāṃ balakṣayaḥ//

### [4.24.124](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.124)

hīnāṅgīṃ malināṃ dveṣyāṃ kāmaṃ vandhyāmasaṃvṛte/ deśe+aśuddhe ca śukrasya manasaśca kṣayo bhavet//

### [4.24.125](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.125)

kṣudhitaḥ kṣubdhacittaśca madhyāhne tṛṣito+abalaḥ/ sthitaśca hāniṃ śukrasya vāyoḥ kopaṃ ca vindati//

### [4.24.126](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.126)

atiprasaṅgādbhavati śoṣaḥ śukrakṣayāvahaḥ/ vyādhitasya rujā plīhni mṛtyurmūrcchā ca jāyate//

### [4.24.127](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.127)

prayūṣasyardharātre ca vātapitte prakupyataḥ/ tiryagyonāvayanau ca duṣṭayonau tathaiva ca//

### [4.24.128](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.128)

upadaṃśastathā vāyoḥ kopaḥ śukrasya ca kṣayaḥ/ uccārite mūtrite ca †retasaśca vidhāraṇe//

### [4.24.129](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.129)

uttāne ca bhavecchīghraṃ śukrāśmaryāstu saṃbhavaḥ/ sarvaṃ pariharettasmādetallokadvaye+ahitam//

### [4.24.130](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.130)

śukraṃ copasthitaṃ mohānna sandhāryaṃ kathaṃcana/ vayorūpaguṇopetāṃ tulyaśīlāṃ kulānvitām†//

### [4.24.131](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.131)

abhikāmo+abhikāmāṃ tu hṛṣṭo hṛṣṭāmalaṅkṛtām/ seveta pramadāṃ yuktyā vājīkaraṇabṛṃhitaḥ//

### [4.24.132](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.132)

bhakṣyāḥ saśarkarāḥ kṣīraṃ sasitaṃ rasa eva ca/ snānaṃ savyajanaṃ svapno vyavāyānte hitāni tu†//

### [4.24.133](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.133)

mukhamātraṃ samāsena sadvṛttasyaitadīritam/ ārogyamāyurartho vā gāsadbhiḥ prāpyate †nṛbhiḥ//

### [4.24.133\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24.133_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne+anāgatābādhacikitsitaṃ nāma caturviṃśo+adhyāyaḥ //24//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.108.50) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (6)

- [Bhāvasvabhāva](https://indike.org/pramana/in.med.nighantu.dravyaguna.bhavasvabhava.29.53) — Mādhavadeva, Sanskrit
- [Gadanigraha](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.gadanigraha.108.6) — Soḍhala, Sanskrit
- [Caryācandrodaya](https://indike.org/pramana/in.med.pathya.caryacandrodaya.p650) — Dattarāma, Sanskrit
- [Dravyaguṇasaṃgraha](https://indike.org/pramana/in.med.nighantu.dravyaguna.dravyagunasamgraha.17.16-2) — Cakrapāṇidatta, Sanskrit
- [Madanapālavinodanighaṇṭu](https://indike.org/pramana/in.med.nighantu.namaguna.madanapalavinodanighantu.13.1-2.3) — Madanapāla (Ṭāka), Sanskrit
- [Madanapālanighaṇṭu (Madanavinoda)](https://indike.org/pramana/in.med.nighantu.namaguna.madanapala.13.44) — Madanapāla (Ṭāka), Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.24) · Pramāṇa
