The Compendium of Suśruta 4.25: pañcaviṃśatitamo+adhyāyaḥ/
Suśrutasaṃhitā 4.25
- Language
- Sanskrit
pañcaviṃśatitamo+adhyāyaḥ/
4.25.1
athāto miśrakacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//
4.25.2
yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//
4.25.3
pālyāmayāstu visrāvyā ityuktaṃ prāṅgibodha tān/ paripoṭastathotpāta unmantho duḥkhavardhanaḥ//
4.25.4
pañcamaḥ parilehī ca karṇapālyāṃ gadāḥ smṛtāḥ/ saukumāryāccirotsṛṣṭe sahasā+abhipravardhite//
4.25.5
karṇaśopho bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān/ kṛṣṇāruṇanibhaḥ stabdhaḥ sa vātāt paripoṭakaḥ//
4.25.6
gurvābharaṇasaṃyogāttāḍanādgharṣaṇādapi/ śophaḥ pālyāṃ bhavecchyāvo dāhapākaruganvitaḥ//
4.25.7
rakto vā raktapittābhyāmutpātaḥ sa gado mataḥ/ balādvardhayataḥ karṇaṃ pālyāṃ vāyuḥ prakupyati//
4.25.8
gṛhītvā sakaphaṃ kuryācchophaṃ †tadvarṇavedanam/ unmanthakaḥ sakaṇḍūko vikāraḥ kaphavātajaḥ//
4.25.9
vardhamāne yadā karṇe kaṇḍūdāharuganvitaḥ/ śopho bhavati pākaśca tvakstho+asau duḥkhavardhanaḥ//
4.25.10
kaphāsṛkkṛmayaḥ kuryuḥ sarṣapābhā vikāriṇīḥ/ srāviṇīḥ piḍakāḥ pālyāṃ kaṇḍūdāharuganvitāḥ//
4.25.11
kaphāsṛkkṛmisaṃbhūtaḥ sa visarpannitastataḥ/ lihyāt saśaṣkulīṃ pālīṃ parilehīti sa smṛtaḥ//
4.25.12
pālyāmayā hyamī ghorā narasyāpratikāriṇaḥ/ mithyāhāravihārasya pāliṃ hiṃsyurupekṣitāḥ//
4.25.13
tasmādāśu bhiṣak teṣu snehādikramamācaret/ tathā+abhyaṅgaparīṣekapradehāsṛgvimokṣaṇam//
4.25.14
sāmānyato viśeṣācca vakṣyāmyabhyañjanaṃ prati/ kharamañjariyaṣṭyāhvasaindhavāmaradārubhiḥ//
4.25.15
supiṣṭaiḥ sāśvagandhaiśca mūlakāvalgujaiḥ phalaiḥ/ sarpistailavasāmajjamadhūcchiṣṭāni pācayet//
4.25.16
sakṣīrāṇyatha taiḥ pāliṃ pradihyāt paripoṭake/ mañjiṣṭhātilayaṣṭyāhvasārivotpalapadmakaiḥ//
4.25.17
sarodhraiḥ sakadambaiśca balājambvāmrapallavaiḥ/ siddhaṃ dhānyāmlasaṃyuktaṃ tailamutpātanāśanam//
4.25.18
tālapatryaśvagandhārkabākucīphalasaindhavaiḥ/ tailaṃ kulīragodhābhyāṃ vasayā saha pācitam//
4.25.19
saralālāṅgalībhyāṃ ca hitamunmanthanāśanam/ tathā+aśmantakajambvāmrapatrakvāthena secanam//
4.25.20
prapauṇḍarīkamadhukamañjiṣṭhārajanīdvayaiḥ/ cūrṇairudvartanaiḥ pālīṃ tailāktāmavacūṇayet//
4.25.21
lākṣāviḍaṅgakalkena tailaṃ paktvā+avacārayet/ svinnāṃ gomayapiṇḍena pradihyāt parilehike//
4.25.22
piṣṭairviḍaṅgairathavā trivṛcchyāmārkasaṃyutaiḥ/ karañjeṅgudibījairvā kuṭajāragvadhāyutaiḥ//
4.25.23
sarvairvā sārṣapaṃ tailaṃ siddhaṃ maricasaṃyutam/ sanimbapatrairabhyaṅge madhūcchiṣṭānvitaṃ hitam//
4.25.24
pālīṣu vyādhiyuktāsu tanvīṣu kaṭhināsu ca/ puṣṭyārthaṃ mārdavārthaṃ ca kuryādabhyañjanaṃ tvidam//
4.25.25
lopākānūpamajjānaṃ vasāṃ tailaṃ navaṃ ghṛtam/ paceddaśaguṇaṃ kṣīramāvāpya madhuraṃ gaṇam//
4.25.26
apāmārgāśvagandhe ca tathā lākṣārasaṃ śubham/ tatsiddhaṃ paripūtaṃ ca svanuguptaṃ nidhāpayet//
4.25.27
tenābhyañjyāt sadā pālīṃ susvinnāmtimarditām/ etena pālyo vardhante nirujo nirupadravāḥ//
4.25.28
mṛdvyaḥ puṣṭāḥ samāḥ snigdhā jāyante bhūṣaṇakṣamāḥ/ nīlīdalaṃ bhṛṅgarajo+arjunatvak piṇḍītakaṃ kṛṣṇamayorajaśca/ bījodbhavaṃ sāhacaraṃ ca puṣpaṃ pathyākṣadhātrīsahitaṃ vicūrṇya//
4.25.29
ekīkṛtaṃ sarvamidaṃ pramāya paṅkena tulyaṃ nalinībhavena/ saṃyojya pakṣaṃ kalaśe nidhāya lauhe †ghaṭe sadmani sāpidhāne//
4.25.30
anena tailaṃ †vipacedvimiśraṃ rasena bhṛṅgatriphalābhavena/ āsannapāke ca parīkṣaṇārthaṃ patraṃ balākābhavamākṣipecca//
4.25.31
bhavedyadā tadbhramarāṅganīlaṃ tadā vipakvaṃ vinidhāya pātre/ kṛṣṇāyase māsamavasthitaṃ tadabhyaṅgayogāt palitāni hanyāt//
4.25.32
sairīyajambvarjunakāśmarījaṃ puṣpaṃ tilānmārkavacūtabīje/ punarnave kardamakaṇṭakāryau kāsīsapiṇḍītakabījasāram//
4.25.33
phalatrayaṃ loharajo+añjanaṃ ca yaṣṭyāhvayaṃ nīrajasārive ca/ piṣṭvā+atha sarvaṃ saha modayantyā sārāmbhasā bījakasaṃbhavena//
4.25.34
sārāmbhasaḥ saptabhireva paścāt prasthaiḥ samāloḍya daśāhaguptam/ lauhe supātre vinidhāya tailamakṣodbhavaṃ tacca pacet prayatnāt//
4.25.35
pakvaṃ ca lauhe+abhinave nidhāya nasyaṃ vidadhyāt pariśuddhakāyaḥ/ abhyaṅgayogaiśca niyujyamānaṃ bhuñjīta māṣān kṛśarāmatho vā//
4.25.36
māsopariṣṭādghanakuñjitāgrāḥ keśā bhavanti bhramarāñjanābhāḥ/ keśāstathā+anye khalatau bhaveyurjarā na cainaṃ sahasā+abhyupaiti//
4.25.37
balaṃ paraṃ saṃbhavatīndiryāṇāṃ bhavecca vaktraṃ valibhirvimuktam/ nākāmine+anārthini nākṛtāya naivāraye tailamidaṃ pradeyam//
4.25.38
lākṣ↠rodhraṃ dve haridre śilāle kuṣṭhaṃ nāgaṃ gairikā varṇakāśca/ mañjiṣṭhogrā syāt surāṣṭrodbhavā ca pattaṅgaṃ vai rocanā cāñjanaṃ ca//
4.25.39
hemāṅgatvak pāṇḍupatraṃ vaṭasya kālīyaṃ syāt padmakaṃ padmamadhyam/ raktaṃ śvetaṃ candanaṃ pāradaṃ ca kākolyādiḥ kṣīrapiṣṭaśca vargaḥ//
4.25.40
medo majjā sikthakaṃ goghṛtaṃ ca dugdhaṃ kvāthaḥ kṣīriṇāṃ ca drumāṇām/ etat sarvaṃ pakvamaikadhyatastu vaktrābhyaṅge sarpiruktaṃ pradhānam//
4.25.41
hanyād vyaṅgaṃ nīlikāṃ cātivṛddhāṃ vaktre jātāḥ sphoṭikāścāpi kāścit/ padmākāraṃ nirvalīkaṃ ca vaktraṃ kuryādetat pīnagaṇḍaṃ manojñam//
4.25.42
rājñāmetadyoṣitāṃ cāpi nityaṃ kuryādvaidyastatsamānāṃ nṛṇāṃ ca/ kuṣṭhaghnaṃ vai sarpiretat pradhānaṃ yeṣāṃ pāde santi vaipādikāśca//
4.25.43
harīkakīcūrṇamariṣṭapatraṃ cūtatvacaṃ dāḍimapuṣpavṛntam/ patraṃ ca dadyānmadayantikāyā lepo+aṅgarāgo naradevayogyaḥ//
4.25.43_1
iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne miśrakacikitsitaṃ nāma pañcaviṃśo+adhyāyaḥ //25//
Commentaries (1)
- Nibandhasaṅgraha — Ḍalhaṇa, Sanskrit
Linked texts (2)
- Mādhavanidāna (Rugviniścaya) — Mādhavakara, Sanskrit
- Mādhavacikitsā — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit