<!-- Pramāṇa, a library of Indian primary sources · https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25 -->

[Pramāṇa](https://indike.org/pramana/) › [Indian literature](https://indike.org/pramana/in) › [Medicine](https://indike.org/pramana/in.med) › [Early and ascribed compendia](https://indike.org/pramana/in.med.samhita) › [The Compendium of Suśruta](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta) › 4.25

# The Compendium of Suśruta 4.25: pañcaviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

Suśrutasaṃhitā 4.25

- **Language:** Sanskrit

### pañcaviṃśatitamo+adhyāyaḥ/

### [4.25.1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.1)

athāto miśrakacikitsitaṃ vyākhyāsyāmaḥ//

### [4.25.2](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.2)

yathovāca bhagavān dhanvantariḥ//

### [4.25.3](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.3)

pālyāmayāstu visrāvyā ityuktaṃ prāṅgibodha tān/ paripoṭastathotpāta unmantho duḥkhavardhanaḥ//

### [4.25.4](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.4)

pañcamaḥ parilehī ca karṇapālyāṃ gadāḥ smṛtāḥ/ saukumāryāccirotsṛṣṭe sahasā+abhipravardhite//

### [4.25.5](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.5)

karṇaśopho bhavet pālyāṃ sarujaḥ paripoṭavān/ kṛṣṇāruṇanibhaḥ stabdhaḥ sa vātāt paripoṭakaḥ//

### [4.25.6](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.6)

gurvābharaṇasaṃyogāttāḍanādgharṣaṇādapi/ śophaḥ pālyāṃ bhavecchyāvo dāhapākaruganvitaḥ//

### [4.25.7](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.7)

rakto vā raktapittābhyāmutpātaḥ sa gado mataḥ/ balādvardhayataḥ karṇaṃ pālyāṃ vāyuḥ prakupyati//

### [4.25.8](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.8)

gṛhītvā sakaphaṃ kuryācchophaṃ †tadvarṇavedanam/ unmanthakaḥ sakaṇḍūko vikāraḥ kaphavātajaḥ//

### [4.25.9](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.9)

vardhamāne yadā karṇe kaṇḍūdāharuganvitaḥ/ śopho bhavati pākaśca tvakstho+asau duḥkhavardhanaḥ//

### [4.25.10](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.10)

kaphāsṛkkṛmayaḥ kuryuḥ sarṣapābhā vikāriṇīḥ/ srāviṇīḥ piḍakāḥ pālyāṃ kaṇḍūdāharuganvitāḥ//

### [4.25.11](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.11)

kaphāsṛkkṛmisaṃbhūtaḥ sa visarpannitastataḥ/ lihyāt saśaṣkulīṃ pālīṃ parilehīti sa smṛtaḥ//

### [4.25.12](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.12)

pālyāmayā hyamī ghorā narasyāpratikāriṇaḥ/ mithyāhāravihārasya pāliṃ hiṃsyurupekṣitāḥ//

### [4.25.13](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.13)

tasmādāśu bhiṣak teṣu snehādikramamācaret/ tathā+abhyaṅgaparīṣekapradehāsṛgvimokṣaṇam//

### [4.25.14](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.14)

sāmānyato viśeṣācca vakṣyāmyabhyañjanaṃ prati/ kharamañjariyaṣṭyāhvasaindhavāmaradārubhiḥ//

### [4.25.15](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.15)

supiṣṭaiḥ sāśvagandhaiśca mūlakāvalgujaiḥ phalaiḥ/ sarpistailavasāmajjamadhūcchiṣṭāni pācayet//

### [4.25.16](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.16)

sakṣīrāṇyatha taiḥ pāliṃ pradihyāt paripoṭake/ mañjiṣṭhātilayaṣṭyāhvasārivotpalapadmakaiḥ//

### [4.25.17](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.17)

sarodhraiḥ sakadambaiśca balājambvāmrapallavaiḥ/ siddhaṃ dhānyāmlasaṃyuktaṃ tailamutpātanāśanam//

### [4.25.18](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.18)

tālapatryaśvagandhārkabākucīphalasaindhavaiḥ/ tailaṃ kulīragodhābhyāṃ vasayā saha pācitam//

### [4.25.19](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.19)

saralālāṅgalībhyāṃ ca hitamunmanthanāśanam/ tathā+aśmantakajambvāmrapatrakvāthena secanam//

### [4.25.20](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.20)

prapauṇḍarīkamadhukamañjiṣṭhārajanīdvayaiḥ/ cūrṇairudvartanaiḥ pālīṃ tailāktāmavacūṇayet//

### [4.25.21](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.21)

lākṣāviḍaṅgakalkena tailaṃ paktvā+avacārayet/ svinnāṃ gomayapiṇḍena pradihyāt parilehike//

### [4.25.22](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.22)

piṣṭairviḍaṅgairathavā trivṛcchyāmārkasaṃyutaiḥ/ karañjeṅgudibījairvā kuṭajāragvadhāyutaiḥ//

### [4.25.23](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.23)

sarvairvā sārṣapaṃ tailaṃ siddhaṃ maricasaṃyutam/ sanimbapatrairabhyaṅge madhūcchiṣṭānvitaṃ hitam//

### [4.25.24](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.24)

pālīṣu vyādhiyuktāsu tanvīṣu kaṭhināsu ca/ puṣṭyārthaṃ mārdavārthaṃ ca kuryādabhyañjanaṃ tvidam//

### [4.25.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.25)

lopākānūpamajjānaṃ vasāṃ tailaṃ navaṃ ghṛtam/ paceddaśaguṇaṃ kṣīramāvāpya madhuraṃ gaṇam//

### [4.25.26](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.26)

apāmārgāśvagandhe ca tathā lākṣārasaṃ śubham/ tatsiddhaṃ paripūtaṃ ca svanuguptaṃ nidhāpayet//

### [4.25.27](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.27)

tenābhyañjyāt sadā pālīṃ susvinnāmtimarditām/ etena pālyo vardhante nirujo nirupadravāḥ//

### [4.25.28](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.28)

mṛdvyaḥ puṣṭāḥ samāḥ snigdhā jāyante bhūṣaṇakṣamāḥ/ nīlīdalaṃ bhṛṅgarajo+arjunatvak piṇḍītakaṃ kṛṣṇamayorajaśca/ bījodbhavaṃ sāhacaraṃ ca puṣpaṃ pathyākṣadhātrīsahitaṃ vicūrṇya//

### [4.25.29](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.29)

ekīkṛtaṃ sarvamidaṃ pramāya paṅkena tulyaṃ nalinībhavena/ saṃyojya pakṣaṃ kalaśe nidhāya lauhe †ghaṭe sadmani sāpidhāne//

### [4.25.30](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.30)

anena tailaṃ †vipacedvimiśraṃ rasena bhṛṅgatriphalābhavena/ āsannapāke ca parīkṣaṇārthaṃ patraṃ balākābhavamākṣipecca//

### [4.25.31](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.31)

bhavedyadā tadbhramarāṅganīlaṃ tadā vipakvaṃ vinidhāya pātre/ kṛṣṇāyase māsamavasthitaṃ tadabhyaṅgayogāt palitāni hanyāt//

### [4.25.32](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.32)

sairīyajambvarjunakāśmarījaṃ puṣpaṃ tilānmārkavacūtabīje/ punarnave kardamakaṇṭakāryau kāsīsapiṇḍītakabījasāram//

### [4.25.33](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.33)

phalatrayaṃ loharajo+añjanaṃ ca yaṣṭyāhvayaṃ nīrajasārive ca/ piṣṭvā+atha sarvaṃ saha modayantyā sārāmbhasā bījakasaṃbhavena//

### [4.25.34](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.34)

sārāmbhasaḥ saptabhireva paścāt prasthaiḥ samāloḍya daśāhaguptam/ lauhe supātre vinidhāya tailamakṣodbhavaṃ tacca pacet prayatnāt//

### [4.25.35](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.35)

pakvaṃ ca lauhe+abhinave nidhāya nasyaṃ vidadhyāt pariśuddhakāyaḥ/ abhyaṅgayogaiśca niyujyamānaṃ bhuñjīta māṣān kṛśarāmatho vā//

### [4.25.36](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.36)

māsopariṣṭādghanakuñjitāgrāḥ keśā bhavanti bhramarāñjanābhāḥ/ keśāstathā+anye khalatau bhaveyurjarā na cainaṃ sahasā+abhyupaiti//

### [4.25.37](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.37)

balaṃ paraṃ saṃbhavatīndiryāṇāṃ bhavecca vaktraṃ valibhirvimuktam/ nākāmine+anārthini nākṛtāya naivāraye tailamidaṃ pradeyam//

### [4.25.38](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.38)

lākṣā† rodhraṃ dve haridre śilāle kuṣṭhaṃ nāgaṃ gairikā varṇakāśca/ mañjiṣṭhogrā syāt surāṣṭrodbhavā ca pattaṅgaṃ vai rocanā cāñjanaṃ ca//

### [4.25.39](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.39)

hemāṅgatvak pāṇḍupatraṃ vaṭasya kālīyaṃ syāt padmakaṃ padmamadhyam/ raktaṃ śvetaṃ candanaṃ pāradaṃ ca kākolyādiḥ kṣīrapiṣṭaśca vargaḥ//

### [4.25.40](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.40)

medo majjā sikthakaṃ goghṛtaṃ ca dugdhaṃ kvāthaḥ kṣīriṇāṃ ca drumāṇām/ etat sarvaṃ pakvamaikadhyatastu vaktrābhyaṅge sarpiruktaṃ pradhānam//

### [4.25.41](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.41)

hanyād vyaṅgaṃ nīlikāṃ cātivṛddhāṃ vaktre jātāḥ sphoṭikāścāpi kāścit/ padmākāraṃ nirvalīkaṃ ca vaktraṃ kuryādetat pīnagaṇḍaṃ manojñam//

### [4.25.42](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.42)

rājñāmetadyoṣitāṃ cāpi nityaṃ kuryādvaidyastatsamānāṃ nṛṇāṃ ca/ kuṣṭhaghnaṃ vai sarpiretat pradhānaṃ yeṣāṃ pāde santi vaipādikāśca//

### [4.25.43](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.43)

harīkakīcūrṇamariṣṭapatraṃ cūtatvacaṃ dāḍimapuṣpavṛntam/ patraṃ ca dadyānmadayantikāyā lepo+aṅgarāgo naradevayogyaḥ//

### [4.25.43\_1](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25.43_1)

iti suśrutasaṃhitāyāṃ cikitsāsthāne miśrakacikitsitaṃ nāma pañcaviṃśo+adhyāyaḥ //25//

## Commentaries (1)

- [Nibandhasaṅgraha](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta!dalhana.109.31) — Ḍalhaṇa, Sanskrit

## Linked texts (2)

- [Mādhavanidāna (Rugviniścaya)](https://indike.org/pramana/in.med.sangraha.madhavanidana.61.16) — Mādhavakara, Sanskrit
- [Mādhavacikitsā](https://indike.org/pramana/in.med.nidana.madhavacikitsa.69.16) — Mādhava Bhaṭṭa, Sanskrit

---
Source: [https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25](https://indike.org/pramana/in.med.samhita.susruta.4.25) · Pramāṇa
